ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءۇش بىردەي ايتۋلى شارا ءوتتى. تۇركى-تىلدەس حالىقتاردىڭ اتاجۇرتى سانالاتىن قازاقستان ەلورداسىنداعى جيىنعا قازاق زيالىلارىمەن قاتار, باتىس پەن شىعىستان, تۇستىك پەن تەرىسكەيدەگى ءتۇبى ءبىر تۋىس حالىقتاردىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
شارا بارىسىندا ەڭ الدىمەن «جويىلۋ قاۋپىندەگى تۇركى تىلدەرى» اتتى كوپتومدىق ەڭبەكتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. ودان كەيىن اكادەميانىڭ ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تەرەڭنەن ۇعىندىرۋ ماقساتىندا ءجۇزەگە اسىرىلعان «ءتاڭىرتاۋدان وتۇكەنگە دەيىن: ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ تاريحي-مادەني قازىنالارى» اتتى ءىى حالىقارالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ عىلىمي جاڭالىقتارى مەن ناتيجەلەرى جاريالانىپ, ارال تەڭىزىنىڭ پروبلەماسىنا ارناپ تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلم جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلدى.
تۇركىگە ورتاق ءتورت تومدىق
يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن «حالىقارالىق انا ءتىلى كۇنى» دەپ جاريالانعان 12 اقپان قارساڭىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن باسىلىپ شىققان بۇل سۇبەلى ەڭبەك ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورگەن. تۇركيالىق پروفەسسور سۋەر ەكەردىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن ىسكە اسقان جوباعا الەمنىڭ 26 ەلىنەن 130 عالىمنىڭ 132 زەرتتەۋى توپتاستىرىلعان. ال ماقالالار اعىلشىن, تۇرىك, ورىس, قازاق, وزبەك جانە باسقا دا تىلدەردە جازىلعان. ءتۇرلى-ءتۇستى فوتوسۋرەتتەرمەن كوركەم بەزەندىرىلگەن كوپتومدىقتى وقىرمان قاۋىمعا تانىستىرعان اكادەميا باسشىسى تۋىس حالىقتاردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتەتىن مۇنداي تۋىندىنى باسىپ شىعارۋ باستاماسى يۋنەسكو-نىڭ ارنايى باعدارلاماسى اياسىندا ورىندالىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن نىعايتۋدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى رەتىندە تانىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «ەلباسىمىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتىپ, حالقىمىزدىڭ ماڭگىلىك مۇراتتارعا قول جەتكىزۋ جولىندا ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جاريا ەتكەنى ءمالىم. ونىڭ ءتۇپ-توركىنى ءتۇبى ءبىر تۋىس, تۇركى حالىقتارىن ءبىر-بىرىنە جاقىنداستىرۋدى مەڭزەيدى. سونىمەن قاتار, تۇركى الەمىنىڭ اقساقالىنا اينالعان ەلباسىمىزعا بۇكىل تۇركى جۇرتى تىلدەر مەن مادەنيەتتەردى ساقتاۋ تۇرعىسىنان مول ءۇمىت ارتاتىنى ءسوزسىز. ەندەشە, بىزدەردىڭ تاريح قويناۋىنىڭ تەرەڭىندە جاتقان وتكەنىمىزدى تانىپ, بىلۋدە بۇگىنگىدەي شارانىڭ ماڭىزى زور», – دەدى د.قىدىرالى.
سونداي-اق, شارا اياسىندا ءسوز العان ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلەتتى كەڭەس توراعاسى, پروفەسسور مۇسا يىلدىز بەن باشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, جوبا جەتەكشىسى سۋەر ەكەر كىتاپتىڭ جازىلۋ تاريحىن اڭگىمەلەپ, تاعدىرلى تىلدەردى زەرتتەۋ مەن قورعاۋ جايلى پايىمدى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. اڭگىمە بارىسىندا جيناققا زەرتتەۋلەرى ەنگەن مامانداردىڭ الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە, عىلىمي ۇيىمدارىندا جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى بولدى. ال ولاردى تاۋىپ, تانىپ, ۇجىمدىق ەڭبەككە جۇمىلدىرۋدا بايلانىس تەتىگى رەتىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءوزىن قاجەتكە جاراتا بىلگەن.
«ءبىز وسى كىتاپقا ماتەريالدار ازىرلەۋ بارىسىنداعى سوڭعى بەس جىل ىشىندە الەمگە تارىداي شاشىلعان تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ وكىلدەرىنەن باس-اياعى 10 مىڭنان استام دەرەك جينالدى», – دەدى س.ەكەر.
سونداي-اق, القالى جيىندا تۋىس حالىقتاردىڭ اتىنان تىلەكتەستىگىن ءبىلدىرىپ, ءسوز سويلەگەندەر قاتارىندا مەملەكەت قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن استانادا تۇركى كەڭەسى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ بۇرىنعى تۇرىك ءداۋىرىنىڭ اسقاق وركەنيەت بولمىسىن تانىتاتىن زەرتتەۋلەردىڭ بۇگىنگى ءبۇتىن تۇركى الەمى ءۇشىن زور ماڭىزعا يە ەكەنىن ايتتى.
تۇپكى تاريح ارقىلى تۇركىلىك ءتۇسىنىسۋ
جيىننىڭ ەكىنشى بولىگىندە وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا حالىقارالىق ەكسپەديتسيانىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى مەن ساپاردىڭ قورىتىندىسى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلدى. الدىمەن «ءتاڭىرتاۋدان وتۇكەنگە دەيىن: ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ تاريحي-مادەني قازىنالارى» اتتى ءىى حالىقارالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەسى, موڭعولياداعى «شيۆەەت ۋلاان» قورىمىنداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتكەن ءناپىل بازىلحان ارنايى بايانداما جاسادى.
«اتالعان كەشەندە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ, جالپى قۇرىلىمدىق ءبىتىمىن انىقتاۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن ەكسپەديتسيا 2 اي بويى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. باستى ماقساتىمىز قورىمنىڭ قۇرىلىمىن انىقتاۋ ەدى. ءويتكەنى, بۇل – كونە تۇركى ءداۋىرىنىڭ ءبىتىم-بولمىسى جاعىنان قايتالانباس ەرەكشە كەشەنى. قوس وزەننىڭ قوسىلعان تۇسىنداعى شارباقتى, دۋالدى تاۋدىڭ قاق ورتاسىنداعى بيىكتە ورنالاسقان «شيۆەەەت ۋلاان» عۇرىپتىق كەشەنىندەگى تۇعىر تاستا 60-تان استام تاڭبا مەن 30-عا جۋىق تاس ءمۇسىن بار. جالپى اۋماعى 120ح45 مەتردى قۇرايتىن قۇرىلىس كەشەنى تاسپەن قالانعان, ءتورتبۇرىشتى سوزىلىڭقى ءپىشىندى 11 كىشىگىرىم مۇنارالى قامال قابىرعالاردان تۇرادى. ودان بولەك, باس قۇرىلىستىڭ 8 قىرلى بولىگىنىڭ ءتورتبۇرىش تەكشە ىرگەتاستى بولعانىن انىقتادىق. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ بارىسىندا 9 ادام بەينەلى, 4 جىرتقىش اڭ بەينەلى, 1 قوزىلى قوي بەينەلى, 3 قوشقار بەينەلى تاس مۇسىندەر دە تابىلدى. مۇنىڭ ءبارى دە تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتۇبى ءبىر تۋىستىعىن ايگىلەپ, تاريحىمىزدى تاني تۇسۋدە ەرەكشە ماڭىزعا يە قۇندىلىقتار ەكەنى ءسوزسىز», – دەدى ن.بازىلحان.
وسى تۇستا, تۇعىرتاستىڭ تاريحىنا توقتالعان اكادەميا باسشىسى تۇركى تايپالارىنىڭ تاڭبالارى قاشالعان ماڭگى تاس – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ءماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ ايقىن كورىنىسى جانە بابالار مۇراتىنىڭ ۇلى دالادا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە قايتا جاڭعىرعانىن كورسەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, بۇل عۇرىپتىق كەشەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن فين, ورىس, موڭعول زەرتتەۋشىلەرىنىڭ تاراپىنان زەرتتەلگەن. دەسەك تە, العاش ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋگە اكادەميا ۇيىتقى بولعان ەكسپەديتسيالىق توپ ەكەندىگى ايرىقشا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق.
ارال تاعدىرىنا اراشا
تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ۇيىمدارى ەندىگى جەردە ءتۇپ-تامىرىمىزدى تەرەڭنەن تانىتاتىن تاريحي قۇندىلىقتاردى قۇنتتاپ, جادىگەرلەردى زەرتتەپ, زەردەلەۋدەن بولەك, ادامزاتقا ورتاق پروبلەمالاردى دا اشىق الاڭداردا تالقىلاۋعا مۇرىندىق بولماق. اسىرەسە, تۇركى اكادەمياسىنىڭ «ارال تەڭىزى: وتكەنى, بۇگىنى جانە كەلەشەگى» دەگەن اتاۋمەن ارنايى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, ءتۇيىندى تارقاتۋ ماقساتىمەن تاقىرىپتى تالقىلاۋعا ۇسىنۋى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, قولداۋىنا يە بولدى. فيلمدە اپات ايماعىن باقىلاۋعا الىپ, ارالدى قۇتقارۋعا باعىتتالعان ناقتى قادامدار مەن ولاردىڭ ناتيجەلەرى جونىندە, ونىڭ ىشىندە سولتۇستىك ارالدى (كىشى ارال) قايتا قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلى باياندالادى.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى مەن شەت ەلدەردەن كەلگەن كورنەكتى عالىمدار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءفيلمدى تاماشالاعاننان كەيىنگى تالقىلاۋدا ءسوز العان تۇركى كەڭەسى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ابزال ساپاربەك ۇلى سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى تۇيىندەردى تارقاتۋعا تۇركى كەڭەسى دە اتسالىسا باستايتىندىعىن ءمالىم ەتتى.
«سەبەبى, سۋ – ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك قۇندىلىعى شەكسىز ءتىرشىلىك كوزى بولعاندىقتان, تۇركى كەڭەسى دە ارال ماسەلەسىنە اتسالىساتىن بولادى. سونىمەن قاتار, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى شەكارالىق وزەن, كولدەردىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا دا مۇمكىندىگىنشە جاعداي جاساۋعا مۇددەلىمىز», – دەدى ول.
سونىمەن قاتار, تىڭ تۋىندىنى تانىستىرۋ راسىمىندە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشىسى, حالىقارالىق ماناس قىرعىز-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى وسموناكۋن يبرايموۆ وركەنيەتتى قوعامدى الاڭداتقان اپاتقا قاتىستى ءوز ويلارىمەن ءبولىسىپ, ارنايى بايانداما جاسادى.
سالتاناتتى شارا سوڭىندا اكادەميا باسشىسى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى ءۇ. مۇڭالباەۆاعا تۇساۋى كەسىلگەن ءتورت تومدىق تۋىندىنى تارتۋ ەتىپ, وسى ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىنە جەتەكشىلىك ەتكەن م. يىلدىز بەن س. ەكەردى, عالىم ن. بازىلحان مەن تيكا-نىڭ استاناداعى وكىلى ا.چاعلاردى «تۇركى دۇنيەسىنىڭ ىقپالداستىعى مەن دامۋىنا جانە تۇركىتانۋلىق زەرتتەۋلەرگە قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن» دەگەن قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتادى.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
