ءبىلىم بەرۋدە نەنى ەسكەرۋ كەرەك؟

تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى, ونىڭ ساپالىق دەڭگەيىن ۇيلەسىمدى دامىتۋدى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستى ماقسات ەتىپ قويىپ وتىر. دەمەك, قازاقستاندى الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن ۇلتتىق-رۋحاني قاسيەتى قالىپتاسقان, وزىندىك تاربيەسى مەن ءبىلىمى, ىسكەرلىگى مەن داعدىسى بار جاس ۇرپاق ءوسىرۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا ورتا جانە جو­عا­رى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ءبى­لىم مەن تاربيە ساپاسىن كوتەرۋ با­عىتىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار وسى ماقساتتى باسشىلىققا الا وتىرىپ, عىلىمي نەگىزدە ءجۇر­گىزىلۋى قاجەت. جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەردەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ساپالى دەڭگەيگە كوتە­رۋ­دە مەك­تەپىشىلىك باقىلاۋ مەن زەرت­تەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ەرەك­شە. بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى, ءادى­لەت­تىلىكتى, بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەدى. مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن تەكسەرۋ, باقىلاۋ بەلگىلى ءبىر ۇستازدىڭ ساعىن سىندىرىپ, كەك الۋ ءۇشىن ەمەس, ولاردىڭ قابىلەتتەرىن, ىسكەرلىگىن, شەبەرلىگىن زەرتتەۋ, ۇيرەنۋ ماق­سا­تىندا جۇرگىزىلگەنى ءجون بولار ەدى. باقىلاۋدى ادىلدىكپەن, ساۋاتتىلىقپەن جۇرگىزبەسە, باسشىلار مەن ۇستازداردىڭ اراسىندا داۋ-جانجال تۋىنداۋى مۇمكىن. سوندىقتان, مەكتەپىشىلىك باقىلاۋ بەلگىلى ءبىر ماقساتقا بايلانىس­تى جۇرگىزىلسە عانا تيىمدىلىگىن بەرەدى. باسقاشا ايتقاندا, سانى بار دا, ساپاسى جوق, تەك ساباققا قاتىسۋدىڭ سانىن تولتىرۋ ءۇشىن ەمەس, بەلگىلى ءبىر ۇسىنىستار مەن ءتيىمدى نۇسقاۋلار بەرۋ ءۇشىن, ۇستازداردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن, تەوريالىق ءبىلىمىن, جاڭالىقتارىن ءبىلۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەنى پايدالى بولماق. مۇمكىندىگىنشە, ساباققا قاتىسۋشىنىڭ ماماندىعى ساباق وتكىزىپ تۇرعان ۇستازدىڭ ماماندىعىمەن سايكەس بولۋى قا­جەت. مەكتەپىشىلىك باقىلاۋ كەزىندە ۇستازدىڭ تەوريالىق ءبى­لىمى, ساباق بەرۋ كەزىندە ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەردى تاڭداپ الۋ شە­بەر­لىگى, وقۋشىلارمەن قارىم-قاتىناسى, لوگيكالىق ويىنىڭ تەرەڭدىگى بايقالادى. سونىمەن بىرگە, مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالاتىن تۇلعا (نەگىزى سايلانىپ قويىلسا دۇرىس بولادى) مەكتەپتى باسقارۋدىڭ بار­لىق باسپالداقتارىنان وتكەن, كەمىندە 8-10 جىل پەداگوگيكالىق ءوتىلدى مەڭگەرگەن ءارى مەكتەپتە جۇرگىزىلەتىن نەگىزگى پاندەردەن جالپى تۇسىنىگى بار پەداگوگ بولۋى كەرەك. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «5 رەفورما جانە 100 ناقتى قادام» دەپ اتالاتىن ۇلت جوسپارىنا زەر سالىپ, زەردەلەي قاراساق, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە دە ەرەكشە ءمان بەرگەندىگى بايقالادى. اسىرەسە, ساپالى ءبىلىم بەرۋگە, بىلىكتى مامان دايىنداۋعا ءجىتى نازار اۋدارىلىپ وتىر. ماسەلەن, 76-قادامدا 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ, مەكتەپتەگى وقىتۋ ستاندارتتارىن جاڭارتۋ مىندەتى قامتىلعان. وكىنىشكە قاراي, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ ەكسپەريمەنتى 2003 جىل­دان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. 2019 جىلدان باستاپ ورتا مەكتەپ­تەرگە 12 جىلدىق ءبى­لىم بەرۋدى ەنگىزەتىن بول­ساق, ءالى دە اسا ءمان بە­رەتىن تۇستارىمىز بار. نەگىزىنەن كەلتىرىپ وتىرعان دالەل-دايە­گىمىز تومەندەگىدەي. بىرىنشىدەن, 12 جىلدىققا قاتىستى ءنورماتيۆتى قۇجاتتار دايىن ەمەس. ەكىنشىدەن, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى جەتكىلىكسىز. ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدە 140-قا جۋىق اپاتتى جاعدايداعى ءجا­نە ءۇش اۋىسىمداعى مەكتەپتەر بار. تورتىنشىدەن, ءحى, ءحىى سىنىپ­تار­عا ءبىلىم بەرەتىن بىلىكتى ماگيستر­لەر دايىندالا قويعان جوق. ەندى, ەلباسىنىڭ ناقتى باق­ى­لاۋ­ى­مەن وسى كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرعاننان كەيىن عانا 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشە الامىز. سونداي-اق, وقۋشىلاردى ەرتە جاستان باستاپ كۇردەلى باع­دارلامالارمەن وقىتىپ, كۇردەلى تاپسىرمالار بەرۋ ولاردىڭ پسي­حوفيزيولوگيالىق جەتىلۋىنە ءجا­نە اقىل-وي دامۋىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ بىلىمگە دەگەن ىنتاسىن شەكتەيتىنىن الەمدىك تاجىريبە دالەلدەپ وتىر. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, 12 جىلدىق مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىپتارىنا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى مەن بارلىق پاندەردىڭ وقۋ باعدارلامالارى ءالى دە بولسا مۇقيات تالقىلانىپ, ولاردى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا تياناقتى جۇمىستار اتقارىلۋى قاجەت. سونىمەن قاتار, 12 جىلدىق مەك­تەپتىڭ ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى مەن وقۋ باعدارلامالارىنا جانە وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىنا جەكە وقۋشىنىڭ ۇلتتىق, رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن, پاتريوتتىق جانە زياتكەرلىك قاسيەتتەرىن, ويلاۋ قابىلەتتەرىن دامىتۋعا باعىتتالعان ماتەريالداردى مولىنان ەنگىزۋ كەرەك. ال ەندى 79-قادامدا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جاستاردى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرۋ, دايارلاناتىن كادرلاردىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ مىندەتتەرى كوزدەلگەن. سەبەبى, ەلەكتروندى بايلانىستىڭ 70 پايى­زى, تەحنيكالىق بايلانىستىڭ 80 پايىزى اعىلشىن تىلىنە تاۋەلدى. دەگەنمەن, قوس تىلدىلىك پروبلەماسىن زەرتتەپ جۇرگەن كانادالىق عالىمداردىڭ دالەلدەۋى بويىنشا, بىرىنشىدەن, وقۋشىعا ءوز انا ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىعاننان كەيىن عانا شەت ءتىلىن وقىتۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, انا تىلىنە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, شەت ءتىلىن ۇيرەتۋىمىز قاجەت. اكادەميك اسقاربەك قۇسايى­نوۆ باستاۋىش سىنىپتار­دى ءۇش تىلدە وقىتۋ ماسەلەسى جونىندە الەمنىڭ وركەنيەتتى 20 ەلىنە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كورگەن. سوندا وسى ەلدەردىڭ ىشىندە 2 ءتىل 1 سىنىپتا 4 ەلدە, 2 سىنىپتا 5 ەلدە, 3-6 سىنىپتاردا 13 ەلدە عانا وقىتىلادى ەكەن. بىردە-ءبىر ەلدە ءۇش ءتىل وقىتىلمايدى. عالىم الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ 8 قازاق مەكتەبىنە الەۋمەتتىك زەرتتەۋ دە جۇرگىزگەن. باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا 3 ءتىلدى وقىتقاندا, ولاردىڭ 3 ءتىلدى دە مەڭگەرۋ دەڭگەيى تومەندەگەن. بالالار تىلدەردى شاتاستىرىپ, سويلەگەندە وزدەرى دە وعان ءمان بەرمەي, ءۇش ءتىلدى قوسىپ سويلەۋ فاكتىلەرى كەزدەسەتىنى بايقالعان. مىنە, وسىنداي سەبەپتەر 76, 79-قادامداردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن دە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرە ءتۇسۋىمىزدى تالاپ ەتەدى. جالپى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىن ەنگىزۋگە بايلانىستى وزىندىك وي-پىكىرىمىزدى دە بىلدىرگەندى ءجون سانايمىز. بىرىنشىدەن, قازاق ەلىنىڭ جاس ۇرپاعى بالاباقشادا, مەكتەپالدى دايارلىق توپتارىندا, باستاۋىش مەكتەپتە ءبىلىم مەن تاربيەنى تەك قانا قازاق تىلىندە الۋى قاجەت. تاياۋ جانە الىس شەت مەملەكەتتەردىڭ تىلدەرىن 5-6 سىنىپتاردان ۇيرەنسە دە مەڭگەرىپ كەتە الادى. سەبەبى, قازاق حالقىنىڭ جاس وركەنى دارىندى, تالانتتى, قابىلەتتى ەكەندىگى تالاس تۋعىزبايدى. ونىڭ ۇستىنە پەداگوگيكانىڭ تۇجى­رىم­دا­ما­سىندا بالاعا شەت ءتىلىن 11-12 جاستان باستاپ وقىتۋ كوزدەلگەن. ەكىنشىدەن, 2019 جىلدان باستاپ جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ جوعارى سىنىپتارىنداعى فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, ينفورماتيكا پاندەرى اعىلشىن تىلىندە وقىتىلماقشى. وسىعان وراي, ەڭ باستى ۇعىمدار مەن تۇسىنىكتەردى عانا اعىلشىن تىلىندە بەرىپ, نەگىزگى تاقىرىپ مازمۇنى مەكتەپتىڭ وقىتىلۋ تىلىنە سايكەس (قازاق نەمەسە ورىس تىلدەرىندە) ءتۇسىندىرىلۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, قازىر جوعارى وقۋ ورىندارىندا كوپتىلدى توپتار اشىلىپ, وسى توپتاردا ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەرگە نەگىزگى پاندەردەن دارىستەر مەن تاجىريبەلىك ساباقتار قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ءتۇسىندىرىلىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ پىكىرى­مىز­شە, ءۇش تىلدە ءبىر مەزگىلدە وقى­تۋ ستۋدەنتتەرگە كۇردەلى لين­گۆو-پسيحولوگيالىق احۋال قا­­­لىپتاستىرادى. سوندىقتان, ءاسى­رە­سە, بولاشاق پەداگوگ مامان­دار­عا جەكەلەگەن پاندەردى وقىتۋ ءادىس­تەمەسى (مىسالى, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, ينفورماتيكا) ەلەك­تيۆتى كۋرس تۇرىندە ورىس نەمەسە اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىلسە ءتيىمدى بولار ەدى. شىندىعىندا, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە اسا سەرگەكتىكپەن قاراپ, بايىپتى دا بايسالدى شەشىمدەر قابىلداپ, ايرىقشا ءمان بەرگەنىمىز ابزال. ايدار سابىروۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى