ارقانىڭ ساي-سالاسى, قولتىق-قونىشى بۇگىندە باياعىداي مىڭعىرىپ مالعا تولىپ جاتپاعانى بەلگىلى. دەسەك تە, رەسپۋبليكا بويىنشا جىلقى سانى بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى ساناق ەسەبىمەن 2 ملن 113 مىڭ باستى قۇراپ وتىر. ال جىلقى سانى جاعىنان قاراعاندى ەل بويىنشا ءۇشىنشى ايماق ەكەن. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى بەرگەن مالىمەتكە سايكەس, قازاقستانداعى جىلقىنىڭ 298 مىڭى شىعىس قازاقستاندا جۋساپ جاتسا, 274 مىڭى الاتاۋ بوكتەرىنەن جەتىسۋعا قۇلاپ, 256 مىڭدايى ارقانىڭ ۇساق شوقىلارىندا تەبىندەپ جۇرگەن كورىنەدى. كوڭىل مارقايار كورسەتكىش.
«قۇلان» باعدارلاماسى – قىل قۇيرىقتىنى كوبەيتۋگە قولايلى
«مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلاتىن «قۇلان» باعدارلاماسى بويىنشا قاراعاندى وبلىسى كولەمىندە 2015 جىلى 3369 باس, 2016 جىلى 3114 باس اسىل تۇقىمدى جىلقى ساتىپ الىنعان. تەك قانا ءتورت مىڭنان اسا شارۋاشىلىقتىڭ ىشىندەگى 10-ى اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى سۇرىپتاپ, اتا كاسىبىمىزدى ابىرويلى جالعاستىرىپ وتىر. شەت اۋدانىن ەن جايلاعان ەڭ ءىرى «شولاق ەسپە» شارۋاشىلىعىنان باستاپ, قارقارالى, جاڭاارقا, بۇقار جىراۋ, نۇرا اۋداندارىنداعى اسىل تۇقىمدى قۇندىز جال, قىل قۇيرىق, تەكتى جانۋار ءبىرشاما ءوسىپ قالىپتى. بۇدان دا بيىك كورسەتكىشكە جەتۋگە بولا ما؟ بولادى. وعان ادام فاكتورىنىڭ ازدىعى قولبايلاۋ بولىپ وتىر-مىس. بۇرىنعىداي قوستا قونا جاتىپ جىلقى باعاتىن ادام از. باقسا, اۆتوموبيل, موتوتسيكلمەن باعادى. شارۋالاردىڭ ايتىستارىنا قاراعاندا, تارپاڭداردى ورتاق تاڭبالاۋ, چيپ تاعۋ, سىرعالاۋ قيامەت. ونىڭ بەر جاعىندا جەرگە يە قوجايىندار قوقاڭداماي تۇرا ما؟ ءار شارشى مەتر القاپتىڭ قازىر قوجايىنى بار. بىرەۋدىڭ شابىندىعىنا, بىرەۋدىڭ ەگىنىنە ءتۇسىپ كەتكەن جىلقىنىڭ جاعدايى اۋىل ادامدارىنا بەلگىلى. ودان قالدى, ىسقىرسا – جەلدىكى, ايداسا – جاۋدىكى. ءتۇز تاعىسى قاسقىردىڭ ءوز «نەسىبەسى» جانە بار. وسىدان كەلىپ, اتا كاسىبىمىز تامىرىنان اجىراپ, كەشەگى كولىككە قوس ارتىپ, جەرۇيىق جۋاس ايعىرعا جايداق قوس جەگىپ جىلقى باققان قازاقتى كەزدەستىرە المايسىز...قارا قوستا قاسيەت بار...
بۇل رەتتە ارقاداعى جىلقى جايىنا قانىق شەت اۋدانى, تاعىلى اۋىلدىق وكرۋگى, جۇمىسكەر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جان – بالتاباي يگەن اعامىزدىڭ اڭگىمەسى تۇزدىق. اسىل تۇقىمدى دەپ قالدىق قوي. ايتىلماق ماسەلەنىڭ ارقاعا قاتىسى ايرىقشا تۇستارىن اتاپ كەتەيىك. بالتەكەڭنىڭ ايتقانىنا سۇيەنسەك, قىزىلتاۋ, ورتاۋدا مىڭعىرعان مۇقالجار تۇقىمى – قانشاما جىلدار بويىنا سۇرىپتالىپ كەلگەن اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ ەرەكشە ءتۇرى. قازىرگى قوستاناي جىلقى زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ءنابيدوللا كيكەباەۆ, ول ۋاقىتتا زووۆەتتى بىتىرگەن جاس مامان, كارىم مىڭباەۆ اۋىلىنان باستالعان وزىق تاجىريبەنى ودان ءارى جانداندىرىپ, جانىندا باس جىلقىشى بالتەكەڭ بار, بىرنەشە ينستيتۋتتار جۇمىس ىستەپ, تابىندى ەكىگە ءبولدىرىپ باقتىرىپتى. ونداعى سەبەپ, كىلەڭ باران, ياعني تورى, قارا, قۇلا, كۇرەڭ ءتۇستى جىلقى – تىرىدەي 570 كەلى, سويعاندا تازا 400 كەلى ەت بەرەدى ەكەن. سايكەسىنشە, الا, قارا كوك ءتۇستى جىلقىلار ونداي سالماق بەرمەيتىن بولىپ تۇر عوي. نەبارى ءۇش جىلدىڭ ءىشىندە دىتتەگەن ماقساتقا جەتىپ, «سارىارقا جىلقىسىنىڭ تۇقىمى» دەپ اتاعان اسىل تۇقىمدى جىلقىلار جەمىسىن بەرە باستاپتى. وكىنىشكە قاراي, 1994 جىلى ۇجىم تاراپ, تالان-تاراجعا ءتۇسكەن شارۋاشىلىقتىڭ جۇرناعى زورعا قالعان.... ەڭ نەگىزگى ماسەلە – جىلقىنىڭ قوستا باعىلماي وتىرعاندىعىندا. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, قازىر موتوتسيكلمەن باعىلعان جىلقى قۋعىن كورىپ جاتىر. قازاقتىڭ «اتىڭنىڭ مايىن ءمىنەيىن» دەيتىنى – ىشكەن-جەگەنى تەرمەن كەتىپ, قانجىلىك بولعان جانۋارلاردىڭ جۇدەۋى. ءتىپتى, قازاق جىلقىنى قۋىپ ايداعاندى جامان ىرىمعا بالاپ وتىرار ەدى عوي؟ جاۋ شاپقانداي ايداپ نە كورىندى دەيتىن-ءدى قارتتار...
قىر قازاعى, جىلقىشى ءارى جۇلدىزشى, ساياتشى ءھام قورىقشى بالتاباي يگەن اعامىز «قىلقۇيرىقتىڭ قادىرىن ءبىر ءبىلسەك, ءبىز بىلەرمىز. جىلقى باعۋ اكەم يگەننىڭ اتا كاسىبى ەدى. ءوزىم دە جاسىمنان جىلقى ۇستادىم. اڭ قاعىپ, بايگەگە تۇلپار قوستىم. سوندا تۇيگەن اڭگىمە كوپ. ءبىرى – جىلقىشىنىڭ قارا قوسى. قوستى ون توعىز ۋىقپەن, ءار ۋىقتىڭ قالامىن كىشكەنە شاڭىراققا قاداپ, سىرتىن جالعىز عانا كيىزبەن ورايدى. ءىشىندە شاي, ەت قايناتاتىن موسىسى بولادى. قوس كوبىنە توبىلعىسى مول جەرگە تىگىلەدى. توبىلعى – وتىن. ءتۇڭگىلىكتە قوستى جىلى ساقتاۋ ءۇشىن توبىلعى شوعىنىڭ ەتەگىن قايىرىپ, كومىپ قويادى. سول قولامتا قوس ىشىندەگى جىلىلىقتى ساقتاپ تۇرادى. كەيدە, جاققان وتتى تازالاپ الىپ تاستاپ, وتتىڭ ورنىنا كيىز توسەپ, توسەك سالادى. جىلقىنىڭ ءىڭىر جۋساۋى مەن تاڭعى جۋساۋىن قوستىڭ باسىندا وتكەرەدى. ونداي شاقتاردا قوستىڭ ءىشىن كادۋىلگى مونشا دەرسىز. كۇن بوراندا جىلقىشىلار بويلارى جىلى جاتۋ ءۇشىن اياقتارىن ءبىر-بىرىنە ايقاستىرىپ, ۇستىنە كۇپىلەرىن جامىلىپ, ارقار جاتىس ۇيىقتايدى. كەيدە مۇنداي قوستى شانانىڭ ۇستىنە دە تىگەدى. ونى جايداق قوس دەپ اتايدى.
جىلقىنى قىستا قورىقتى ءشوبى قالىڭ, قار قالىڭ تۇسسە دە تەبىنگە جۇمساق جەرگە جايادى. كۇزدە قارا قاتقاققا ۇرىندىرماي, سۋارىپ وتىرادى. جىلقى مالىن قازاق كودەلى, كوكپەككە ق ۇلىنداتقان. ق ۇلىن قارا قۇلاقتانعان سوڭ بيە بايلاعان. ياعني, كوككە جايىلىپ, قارا تىلدەنگەننەن كەيىن, جەلى باسىنا قىسقى ءسۇردى اپارىپ, قىمىزمۇرىندىق جاسايدى. جىلقىنىڭ جەلىسىن اۋىلعا كورىنبەيتىن شىمداۋىت جەرگە بايلايدى. ءبىر جاعى جەلىدەگى ق ۇلىن سالقىن سامالدا جايلانىپ جاتۋ ءۇشىن, ەكىنشىدەن بيەگە شاپقان ايعىردى ايەل ادام, قىز بالا كورمەسىن دەگەن تاربيە. جىلقى اسا قاسيەتتى مال. الدا قىس قاتتى بولاتىن بولسا, جۇرەسىنەن تۇمسىعىن جەرگە تىرەپ جاتادى. ال, قىس جايلى بولسا, ءتورت اياعىن سوزىپ قابىرعالاپ جاتار
ەدى-اۋ...», دەيدى.
قىمىزدى كىم ىشپەيدى؟
قىدىرىپ قىمىز ىشەتىن زامان وتكەن. قازىر ءبارى بيزنەسكە ىڭعايلاندى. وبلىس ورتالىعىنىڭ وزىندە قىسىراق ساۋىپ, قىزارا ءبورتىپ وتىرعان شارۋالار از ەمەس. ءبىر ءليترى – 700 تەڭگەدەن. تەك سول قىمىزعا ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ بولسا... سۋبسيديا بەرىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر عوي. ءايتپەسە, جاڭارقانىڭ جەڭىس اۋىلىندا قىمىزدى قىزۋ بيزنەس كوزىنە اينالدىرىپ وتىرعاندار جوق ەمەس. ول دۇرىس. ەل يگىلىگى ءۇشىن بيە بايلاپ, حالىقتى قىمىزعا قارىق قىلىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنا پايدا اكەلگەننىڭ نەسى ايىپ؟ قانشاما جۇمىس ورنى اشىلىپ, اتا كاسىبىمىز جاڭعىرىپ, قىمىز دايىنداۋدىڭ باياعى ۇلگىسى بابادان بالاعا مۇرا بولار ەدى. ءبىز قىمىز دايىنداۋدىڭ قاتاڭ ساقتالاتىن تەحنولوگياسىن بۇزباۋدى ءۇيرەنۋىمىز كەرەك. بۇرىنعى قازاقتار قىمىزدى جىلقىنىڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن ارنايى تورسىقتا اشىتىپ, كۇزدە سول تورسىقتىڭ قاسپاعىن جيناپ, كەلەسى جىلعا اشىتقى قىلىپ پايدالاناتىن. قىمىزدىقپەن اشىتقان قىمىزدىڭ ءجونى تاعى ءبىر باسقا. ول وزگە اڭگىمەنىڭ باسى.توبىلعىمەن ىستاپ, بابىنا كەلتىرىپ پىسەتىن, كۇبىنى كۇن ارا جۋىپ, بالقايماق جاعاتىن باپ قايدا؟ قازىر ىرىگەن سۇتپەن كۇبىگە اشىتىپ, قىمىزدىڭ ءدامىن بۇزىپ ءجۇرگەنىمىز وتىرىك ەمەس. بىردە قورى كوپ بولىپ, قاتتى اشيدى. ءبىردە قورى كەم, ءولى قورلانادى. قىمىزدىڭ قۇنى كەتىپ, اشىماعان قىمىز ولىقور بولاتىنىن ءۇلكەندەر جاقسى بىلەر.ءتۇيىن
وسى جازبامىزدىڭ سوڭىندا ءتۇيگەنىمىز: جىلقى ءوسىمتال ت ۇلىك ەكەن. قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى بەرگەن مالىمەتتە كورسەتىلگەندەي, 2000 جىلى 106 مىڭ جىلقى بولسا, 2010 جىلى 149 مىڭ, بيىل 256 مىڭ باس, ياعني, 72 پايىزعا وسكەن. مەملەكەت قولداپ وتىر. كەيىنگى ەكى جىلدىڭ ەسەبىنە سۇيەنسەك, قاراعاندى شەگىندە 90-عا تارتا شىڭىراۋ قۇدىق قازىلىپ, سۋ ماسەلەسى ءبىر جاقتى شەشىلىپ جاتقان سىڭايلى. ءماسەلە – جايىلىمدا. قادام باسقان سايىن بىرەۋدىڭ جەرى, بوس جاتقان شابىندىق, جايىلىم جوق. جاستار شارۋاسىن دوڭگەلەتەيىن دەسە, وسى جايىلىم جايى تاپشىلىق جاساپ, كەدەرگى بولىپ قالاتىن سەكىلدى. وزەكتى مە؟ ماسەلە وتە وزەكتى... ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى وبلىسى
