باۋىرلاس ەلدى بيىككە باستايتىن قادامدارعا كۋا بولىپ وتىرمىز

قازاقستانداعى احۋالدى باق ارقىلى باقىلاپ وتىرامىن. جۇمىس بارىسىمەن كەلىپ, قازاق باۋىرلارىممەن جۇزدەسىپ, سۇحبات قۇرىپ تۇرامىز. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەسى تۋرالى باستاماسىنان حاباردارمىن. ءوز باسىم ونى جوعارى باعالايمىن. بىرىنشىدەن, قازىرگى الەمنىڭ دامۋ قارقىنى بۇرىنعىدان مۇلدە باسقاشا. قىرعىزدىڭ اتاقتى اقىنى ارىستانبەك ايتقان: – ۇستارانىڭ جۇزىندەي, اۋدارىلعان دۇنيە-اي, – دەگەن ءسوز بار. قازىرگى الەمدەگى احۋال دا وتە تەز وزگەرەدى. بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە تالاي دۇنيە قۇبىلىپ, ۇستارانىڭ جۇزىندەي اۋدارىلىپ-توڭكەرىلىپ جاتاتىن بولدى. وسىنداي تەز وزگەرەتىن كەزەڭنىڭ تالاپتارىنا لايىق بولۋ ءۇشىن باتىل باستامالار كەرەك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقتىڭ اتا زاڭىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى باستاماسى وسى ەرتەڭگى زامانعا لايىق ەل بولساق, مەملەكەتىمىز بولاشاققا داۋلەتتى, دامىعان ەل بولىپ بارسا دەگەن ماقساتتان تۋعان. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن نە قاجەت؟ ارينە, زاڭدىق نەگىز بەن مىزعىماس تۇراقتىلىق كەرەك. كونستيتۋتسيا – ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ دامۋ باعدارىن, باعىتىن ايقىندايتىن, تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ باستى قۇجاتى. ال ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر سول الداعى دامۋدىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولاتىن بيلىك تارماقتارىنىڭ قىزمەتىن زامانا ىڭعايىنا قاراي جەتىلدىرە تۇسپەك. وكىلەتتىكتەردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى ىقتيمال كەدەرگىلەردى ەڭسەرىپ, ءوزارا تەڭگەرىمدىلىكتى, ۇيلەسىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتپەك. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ ورنىقتى, بارىنشا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ پايىمدايمىن. سوندىقتان قازاق ەلىنىڭ دامۋ تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭگە اياق باسقان تۇسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىنداي كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى ۇسىنۋى جانە ونى جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا شىعارۋى ەرەكشە قۇپتارلىق قادام. بۇل وزگەرىستەر باۋىرلاس قازاق ەلىن جاڭا بيىكتەرگە باستايتىنىنا سەنىمدىمىن. البەتتە, قازاق حالقىنىڭ قازىرگى ساياسي جۇيەدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە قاتىستى ۇستانىمىن قۇرمەتتەيمىن. مەن سىرتتان قاراپ تۇرىپ, قازاق حالقىنىڭ ىنتىماعى مىقتى ەكەنىن كورەمىن. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ساياسي كوشباسشىعا ءتان شوڭ قاسيەتتەرىن بايقايمىن. ول – زاماننىڭ تالابىن الدىن الا سەزەتىن كورەگەن باسشى. تاعى ءبىر شوڭ قاسيەتى – باستاماشىل تۇلعا. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ەلدە جاڭا يدەيالار, باستامالار از. نازارباەۆ ءوزىنىڭ ءبىلىمىن, كورەگەندىگىن, اقىلىن پايدالانىپ, مىقتى كادرلاردى تاربيەلەپ شىعاردى. قازاق حالقىنىڭ اقىلى اسقان, ءبىلىمى كەمەل, پاتريوت ازاماتتارىن جانىنا شوعىرلاندىردى. «كوللەكتيۆنىي رازۋم» دەگەن ۇعىم بار. قازاقستانداعى «ۇجىمدىق اقىل-وي» الەۋەتىن مەملەكەتتى دامىتۋعا شەبەر جۇمساعان نازارباەۆتىڭ باسشىلىق قاسيەتىن جوعارى باعالايمىن. بۇل – ءسىزدىڭ ەلدىڭ جانە ەلباسىنىڭ مىقتىلىعى, وعان ماقتانۋ كەرەك. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جاقىندا جاريالاعان جولداۋىندا كورسەتىلگەن ەكونوميكالىق تۇجىرىمدارىن دا جوعارى باعالايمىن. دۇنيەنى العا جىلجىتاتىن – يدەيالار مەن باتىل باستامالار. يدەيا بولعاننان كەيىن عانا جاڭاشا تۇجىرىمدار جاسالادى. جاڭا ەكونوميكالىق يدەولوگيا وتە ماڭىزدى, وعان كوزقاراسىم وتە جاقسى. قازىر اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار قارىشتاپ دامىپ, ءسات سايىن جاڭعىرىپ جاتقان زامان. باياعىداي باياۋ ءجۇرىس, بەيقام تىرلىكتىڭ ۋاقىتى الدەقاشان ءوتىپ كەتتى. جاڭانىڭ جالىنا جارماسىپ, وزىق تەحنولوگيانىڭ يگىلىگىن كورۋگە ۇمتىلماساق, اسىقپاساق, تالپىنباساق, كوشتەن قالا بەرمەكپىز. سوندىقتان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋىندا ەلدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن, ەكونوميكانى ىلگەرى وزدىرۋ ءۇشىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرۋى وتە دۇرىس قادام. زاماننىڭ ءوزى وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر. كەلەشەگىن ويلاعان ەل الدىنا وسىنداي مىندەت-ماقساتتار قويۋعا جانە سونى ورىنداۋعا ۇمتىلۋى ءتيىس. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاق حالقى مەن ن.نازارباەۆقا ۇلكەن ەرىك-جىگەر, كۇش-قۋات تىلەيمىن. قازاق پەن قىرعىزدىڭ عاسىرلار بۇرىن تۋعان اڭىزدارى, جىر-داستاندارى – ەكى حالىققا دا ورتاق مۇرا. ونى ەكى ەلدىڭ دە عالىمدارى ماقۇلدايدى. ءتىلىمىز دە جاقىن, ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەيتىن ساناۋلى عانا دىبىس بار. تاريحىمىز دا ساباقتاس, تاعدىرىمىز دا ۇقساس. بولاشاعىمىز دا قاتار ءوربيدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. كەڭەس وداعى تۇسىندا قىر­عىز كينوگەرلەرى قازاق­ستاندا كوپتەگەن فيلمدەر ءتۇسىردى. قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشى­لارى­نىڭ شىعارمالارى بويىنشا تولەمىش وكەەۆ, بولوتبەك ءشام­شيەۆ كلاسسيكالىق فيلم­دەردى جارىققا شىعاردى. قازاق­تىڭ اكتەرلەرى قىرعىز فيلم­دەرىنە, قىرعىز اكتەرلەرى قازاق فيلمدەرىنە ءتۇستى. جازۋشى­لارى­مىز دوس بولدى, باۋىر بولدى. قازىر ءدال سونداي باي­لانىس جوق. بۇرىندارى ەكى ەلدى شىڭ­عىس ايتماتوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ سىندى تۇلعالار بايلانىستىراتىن. ال قازىر ەكى ەل جازۋشىلارىن بىرىكتىرەتىن تۇلعا بولماي تۇرعان سياقتى. دەگەنمەن, بايلانىس ءۇزىلىپ قالدى دەۋگە بولماس. قالام­گەر­لەر, عالىمدار ءالى دە حابارلا­سىپ, كەزدەسىپ, سۇحبات قۇرىپ تۇرادى. شىعارمالارى ەكى تىلگە اۋدارىلىپ جاتقان قالامگەرلەر از ەمەس. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى قازاقتىڭ جاس اقىن-جازۋ­شى­لارىنىڭ شىعارمالارى قىرعىز تىلىنە ءجيى اۋدارىلىپ ءجۇر. مەن قازاق پوەزياسىن وتە مىقتى دەپ سانايمىن. اسىرەسە, جاس اقىنداردى جوعارى باعالايمىن. مەنىڭ ويىمشا, ەكى ەلدىڭ اراسىندا ەكوميكالىق بايلانىستار جولعا قويىلسا, رۋحاني بايلانىس تا نىعايا بەرەر ەدى. سەبەبى, مادەنيەتتى, ادەبيەتتى تاراتاتىن ادامدار عوي. اشىعىن ايتقاندا, حالىقتاردى جاقىنداستىراتىن دا, تاريحتان كەلە جاتقان بايلانىسىن ۇزەتىن دە – ەكونوميكا. ەگەر شەكارادا قازاق پەن قىرعىزدىڭ تاۋارلارىنا كەدەرگى بولماسا, الىس-بەرىس كوبەيسە, بارىس-كەلىس كوبەيسە, باۋىرلاس حالىقتار ءبىر-بىرىمەن جاقىن ارالاسا تۇسەر ەدى. ەڭ باستىسى سول دەپ ويلايمىن. مەن ۇزاق ۋاقىت كوركەم ءتار­جىمامەن اينالىستىم. ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىراز شىعار­مالارىن انا تىلىمىزگە اۋداردىم. وكىنىشكە قاراي, قازىر قىر­عىزستاندا اۋدارما جاعى اسا جاق­سى ەمەس. ونىڭ باستى سەبەبى – ەكونوميكالىق داعدارىس. توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋدا كىتاپ جازۋ, شىعارۋ, ءتار­جىما دەگەن نارسەلەردىڭ ءبارى دالادا قالىپ ەدى. دەگەنمەن, قۇدايعا شۇكىر, قازىر قايتا كوتە­رىلىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بۇل جاعىنان جاقسى ىستەر از دا بولسا بار. وتكەن عاسىردا مۇح­تار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ­پەن ۇزەڭگىلەس بولعان كلاسسيك جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعار­ما­لارىن قايتا باسىپ شىعارا باستادىق. مەنىڭ ويىمشا, بۇل – جاقسى باستاما. بۇرىنعى ءتارجى­مالانعان دۇنيەلەر دە كادەگە جاراپ جاتىر. قازاقستاندا قازىر ادەبيەت سالاسىنا كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. بۇل جاعىنان سىزدەر الداسىزدار. قازىرگى تاڭدا, قىرعىز حالقىنىڭ باستى قالاۋى – تۇراقتىلىق. ەكى توڭكەرىستەن ءبىز ەش پايدا تاپقان جوقپىز. ادامدار جاپا شەكتى, ەكونو­ميكاعا ميللياردتاعان دول­لار زيان كەلدى. زياننان باسقا تۇك كورمەدىك. قازىر ەلدىڭ توڭكە­رىس­تەن كوڭىلى قايتتى, ودان ەشتەڭە شىقپايتىنىن ءبىلدى. توڭكە­رىس ءرومانتيزمى, ۇمىتتەر, ەشقاي­سىسى ىسكە اسقان جوق. ەل­دىڭ تى­نىش وتىرعانىنا قازىر التى جىل بولدى. بولاشاقتا تۇ­راق­­­تىلىقتى ساقتاپ, بارلىعىن ءۇن­قا­­تىسۋ ارقىلى ىسكە اسىرماق كەرەك. ەلىمىز قازىر پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا دايىندالىپ جاتىر. باستى ۇمىتكەرلەردىڭ كىم ەكەنى بەلگىلى بولدى. ەن­دىگى ماقساتىمىز – جاڭا پرەزي­دەن­تىمىزدى امان-ەسەن, كونستيتۋ­تسيا­لىق جولمەن سايلاپ الۋ. جالپى, قىرعىزدار ەشقاشان وزدەرىن باسقا حالىقتاردان تومەن ساناعان ەمەس. ءبىزدىڭ جازباشا تاريحىمىز ەكى مىڭ جىلدان ارىگە كەتەدى. قازاقتاردىڭ دا تاريحى تەرەڭدە. كەڭەستەر وداعىنان تاۋەلسىزدىك الۋ ءۇشىن كۇرەس الماتىدان باستالعان. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «تاۋ­لار­دى الاسارتپاي, دالانى اسقاق­تاتايىق» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. مەنىڭ ويىمشا, ەكى ەل ءبىر-ءبىرىن تومەندەتپەي, قايتا اسقاقتاتىپ جۇرۋلەرى كەرەك. وسموناكۋن يبرايموۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ رەداكتسيادان وسموناكۋن يبرايموۆ – قىرعىزستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما حاتشىسى بولعان, ءۇندىستان, بانگلادەش, نەپال ەلدەرىندەگى ەلشىسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى سىندى لاۋازىمداردى اتقارعان قىرعىزدىڭ بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. ورىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىن قىرعىز تىلىندە سويلەتكەن تارجىماشىلىق ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «ماناس» وردەنىنىڭ يەگەرى بۇگىندە حالىقارالىق ماناس قىرعىز-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.