جامبىل اتا جايلى ءبىر ۇزىك سىر

اتا-اناسى ەرتە ءولىپ, ءجاسوسپىرىم شاعىندا جەتىم قالعان انام ناعاشى جۇرتىنىڭ قولىندا ءوسىپتى. ارتىنان ىزدەر باۋىرلارى دا جوق. سودان دا ول تۋعان اۋىلىنان مۇلدەم قول ءۇزىپ قالعان كورىنەدى. بەكەر وبالى نە كەرەك, ناعاشىسى ارىنباي جالعىز اكپەمنەن قالعان كوز دەپ ونى قاناتتىعا قاقتىرماي, ايالاپ وسىرەدى. بويجەتكەن قىز كۇندەردىڭ كۇنىندە مەنىڭ اكەم قۋانىشبەكپەن تانىسىپ, وعان تۇرمىسقا شىعادى. اكەمنىڭ ول كەزدە «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن قاشىپ, قىرعىز اراسىندا جۇرگەن كەزى ەكەن. باس قوسقان سوڭ ەكەۋى قول ۇستاسىپ, قىرعىز اراسىنا كەتەدى. ەڭ قيىنى, اكەمنىڭ ارتىندا قوڭىراۋى بولعان سوڭ ەش جەرگە تۇراقتاي المايدى. بۇگىن مۇندا, ەرتەڭ اندا. سوندا دا انام مويىمايدى. ول اكەمنىڭ بار جازىعى – اتاقتى سولتى بولىستىڭ بالاسى, ءارى كوپ وقىپ, كوپ توقىعان, كوزى اشىق ادام بولعانى عانا ەكەنىن جۇرەگىمەن تۇيسىنەدى. سونداي كوشىپ-قونىپ جۇرگەن كەزدە بىرەۋدەن جامبىل دەگەن جىراۋدىڭ وسى اۋىلدا قوناقتاپ جاتقانىن ەستيدى. ولەڭ-جىرعا اۋەس جاس كەلىنشەك شىداي الماي, جۇرتپەن بىرگە ونى كورۋگە بارادى. – جىراۋ وتىرعان ۇيدە ينە شانشار بوس ورىن جوق ەكەن. بوساعانى اتتاعان بويدا توردە وتىرعان قاريا كوزىمە وتتاي باسىلدى. اكەمنىڭ جالعىز پەرزەنتى بولعان سوڭ با, ول مەنى قايدا بارسا دا ەرتىپ جۇرەتىن ەدى. سونداي كەزدەردە وسى قاريا مەنى تىزەسىنە وتىرعىزىپ, ماڭدايىمنان يىسكەيتىن. تالاي رەت قولىنان قۇلاق جەگەنىم دا بار. سانامداعى سول سۋرەت جارق ەتىپ كوز الدىما كەلدى. جۇرەگىم دۇرسىلدەپ, كوزىمە جاس ءۇيىرىلدى. اپىراۋ, مىنا جامبىل جىراۋ سول كىسى عوي. جۇرتتىڭ قولقالاۋىمەن دومبىراسىن قولىنا الىپ, جىر توككەن جامبىل اقساقالدى تىڭداي تۇرىپ, مەن قالايدا سول كىسىمەن جولىعۋدى ويلادىم. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ ءۇي يەسى «قادىرلى قوناق جولدان شارشاپ كەلدى. ءبىراز دەم السىن», دەگەن سوڭ جۇرت تا امالسىزدان تاراي باستادى. ەل اياعى سايابىرسىعان تۇستا مەن ۇيگە قايتا كىرىپ: «تاتە, امانسىز با؟» دەپ الگى قارياعا سالەم بەرىپ ەدىم, ول كىسى جۇزىمە قادالا قاراپ تۇردى دا «سەن قاي بالاسىڭ؟ ءتۇرىڭدى شىرامىتىپ تۇرمىن. بىراق, قايدان كورگەنىمدى... اپىراي, ەسىمە ەشنارسە تۇسەر ەمەس. كەل, كەلشى, جاقىنىراق كەل», – دەدى. مەن جىراۋدىڭ جانىنا تايانىپ, تىزە بۇكتىم. ءبىر كەزدە: «ءاي, بالام, سەن وسى اقىپ ەمەسسىڭ بە؟ – دەدى. – ءيا, اتا. – و, اينالايىن, كوكتەن ىزدەگەنىڭ جەردەن تابىلدى دەگەن وسى. سەن تىلەكەمنىڭ جالعىز كوزىسىڭ عوي. باسە, جۇزىڭە قاراپ, بۇل بالانى قايدان كوردىم دەپ دال بولىپ وتىرسام, سەن اكەڭ تىلەۋجاننان اينىمايدى ەكەنسىڭ. كەلشى, قاراعىم – دەپ جامبىل تاتەم مەنى قۇشاعىنا الىپ, ەداۋىر وتىرىپ قالدى دا, الدەن ۋاقىتتان كەيىن – قاراعىم, اكەڭ قايتىس بولعان سوڭ سەنى ناعاشى جۇرتىڭ الىپ كەتكەنىن اندا-مۇندا ءجۇرىپ, تىم كەش ەستىدىم. سول كەزدە تىلەكەمنىڭ قارعاداي قىزىن قالاي جىبەرىپ قويدىق؟ ءوز باۋىرىما نەگە باسپادىم دەپ وكىنىپ-اق قالعان ەدىم. ودان بەرى دە باستان نە وتپەي جاتىر. ەندى مىنە, اللانىڭ قۇدىرەتىن قاراشى, ءوزىڭدى ويلاماعان جەردەن جولىقتىرىپ, قۋانىپ-اق قالدىم – دەدى جامبىل تاتەم مەنى جانىنا جايعاستىرىپ جاتىپ. حال-جاعداي سۇراسقاننان كەيىن ءوزىنىڭ ۇلى تەزەكبايمەن بىرگە تۇراتىنىن ايتتى. كەلىنى دە بار ەكەن. اتى كۇلان كورىنەدى. ونىڭ اتىن ەستىگەندە مەن ەلەڭ ەتە قالدىم. جامبىل تاتەم ونى دا بايقاپ قالدى. – ءيا, كۇلان... بوتاقارانىڭ قىزى. بالا كەزىمىزدە كۇلان ەكەۋمىز ىلعي ءبىر-ءبىرىمىزدى ىزدەپ تۇراتىن ەدىك. ءۇيىمىز دە قاتار بولاتىن. ول تاڭ اتىسىمەن, ورازاسىن اشپاستان جۇگىرىپ, ءبىزدىڭ ۇيگە كەلەتىن. شىركىن,  ءبىر كورسە عوي, كۇلان قانداي بولىپ ەسەيدى ەكەن؟ ءبىر ءسات وسى ويعا بوگىپ كەتىپپىن, جامبىل تاتەم ءبارىن ايتپاي-اق ۇعاتىن كىسى ەكەن. – تەزەكبايدى دا, كۇلاندى دە كورەسىڭ ءالى. ەندى ءوزىڭ جايلى ايتشى. باسىڭ بوس پا, الدە تۇرمىس قۇردىڭ با؟ – دەدى. مەن ءوز جايىمدى بايانداپ بەردىم. – ە, كۇيەۋىڭ قاستەكتەگى سولتى بولىستىڭ بالاسى دە. ءوزى ءبىراز جەردى شارلاپ, وقۋ وقىپتى دەپ تە ەستىگەنمىن. وعان دا مىنا اۋمالى-توكپەلى زامان وڭاي تيمەگەنىنەن دە حابارىم بار. ءجا, بۇل قيىندىق تا وتەر. جاقسى ادامنىڭ باسىنا ءىس تۇسكەندە جانىنا جالاۋ بولا ءبىل, بالام. – تاتەم ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. اكەمنىڭ كوزىن كورگەن ءارى سىيلاس, سىرلاس دوسى بولعان جامبىل تاتەمنىڭ مۇسىركەي ايتقان ءسوزى مەنىڭ دە جەتىم كوڭىلىمدى ءجىبىتتى بىلەم, كوزىمە جاس تولدى. – ءجا, جاسىما. اكەڭ تىلەۋجان ەر كوڭىلدى, قيىندىققا مويىمايتىن, قايسار ازامات بولاتىن. بوركەمىكتەنبەي, بويىڭدى جيىپ ۇستا. قيىندىق بۇگىندە كىمنىڭ باسىندا جوق. تۋھ دەگەندە تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەيتىن نەبىر ەسىل ەرلەر بۇگىندە قايدا؟ ونىڭ قاسىندا نە ءتايىرى, باستارىڭ امان ەكەن. ءجا, قىزىم, ورايىن تاۋىپ, كۇيەۋ بالانى ەرتىپ, ودان دا ۇيگە كەل. سول كەزدە كەڭ وتىرىپ, ءبىر اڭگىمەلەسەرمىز, – دەگەن قاريا ودان ءارى مەكەن-جايىن ايتتى. قوشتاسىپ, ەسىكتەن شىعا بەرگەنىمدە مەنى تاعى ءبىر شيراتىپ العىسى كەلدى بىلەم, ول: «اقىپ, جاقسىدان جاقسى تۋار جارقىلداعان» دەگەن ءسوز بار. جۇنجىمەي, ەڭسەڭدى تىك ۇستا» – دەدى تاعى دا داۋىستاپ. جامبىل تاتەمنىڭ الگى لەبىزىنەن كەيىن كادىمگىدەي, سەرگىپ سالا بەردىم. قۋانىشى قوينىنا سىيماعان انام ۇيگە كەلگەن سوڭ جامبىل تاتەسىمەن كەزدەسۋىن اكەمە ايتادى. – قوي, سەنى كوپتەن كورمەگەن سوڭ ايتقانى عوي. وسى كۇنى ەكى كوزىڭنىڭ ءبىرى جاۋ... الدەكىم ءبىزدى تانىپ قالسا... قارياعا ءبىر زيانىمىز ءتيىپ كەتىپ جۇرەر – دەپ تارتقىنشاقتاعانىمەن, انامنىڭ قيىلا ايتقان تىلەگىن دە جەرگە تاستاي الماسا كەرەك. ءسويتىپ, ءبىر كۇنى ەكەۋى جامبىل تاتەسىنىڭ ۇيىنە بارادى. – ءبىز بارعاندا ۇيدە تاتەم مەن تەزەكباي ەكەۋى عانا بار ەكەن. تەزەكباي موسىعا شاۋگىممەن شاي قايناتپاق بولىپ اۋرە. ۇيدە جانتايىپ جاتقان تاتەم ءبىزدى كورگەن سوڭ باسىن كوتەرىپ, ەڭسەسىن تىكتەدى. – كەل, باتىرىم, جوعارى شىق – دەدى ول قۋانىشبەككە سىرعىپ جانىنان ورىن بەرىپ جاتىپ. جايعاسىپ وتىرعانىمىزبەن بايقايمىن, ەكى جاق تا جازىلا المادى. دۇرىسى, قۋانىشبەك اڭگىمەگە كىرىگە الماي وتىر. وسى ىڭعايسىزدىقتى بايقاپ مەن «تاتە, كۇلان كورىنبەيدى عوي», دەپ ەدىم. ول كىسى دە  بوگەلمەدى. – ە, ول جاعىن سۇراما. انا يتكە رەنجىپ قالدى-اۋ دەيمىن. تاڭ اتقالى ەكى ەركەك ءبىر شاي قويىپ ىشە الماي وتىرمىز. ءاي, تەزەكباي, قايداسىڭ. شايىڭ ءالى قايناعان جوق پا؟ قاتالاپ قالدىق قوي – دەپ ەسىك جاققا قاراپ داۋىستاپ ەدى, تەزەكباي كورىنە قويمادى. – اپىر-اي, تىم بولماسا شاي قايناتۋ قولىنان كەلمەسە, بۇل جازعان قاتىنىنا كىجىڭدەپ نەسى بار؟! اقىپ, قاراعىم, ول ۇڭكيگىر قاي ءبىر جەتىستىرەدى دەيسىڭ. ەندى شايدى ءوزىڭ قامداماساڭ بولماس, – دەدى. لىپ ەتىپ ورنىمنان تۇرعان مەن قارا موسىعا اسىلعان شاۋگىمدى قايناتۋعا كىرىستىم. ايەلدىڭ قولىنا تيگەن شاي قايناماي قويسىن با, كوپ ۇزاماي دايىن  بولىپ تا قالدى. ارا-تۇرا دالادان ۇيگە كىرگەنىمدە ءبىر بايقاعانىم, تاتەم مەن قۋانىشبەك الگىندەگىدەي ەمەس, الاڭسىز اڭگىمەگە كىرىسكەن سىڭايلى. – بارەكەلدى, باتىرىم, ءوزىڭدى بۇرىن-سوڭدى كورمەسەم دە, اتىڭا سىرتتاي قانىقپىن. سەنىڭ دە ءسوز ساپتاۋىڭنان-اق ءوزىڭنىڭ كوشەلى جىگىت ەكەنىڭدى بايقاپ وتىرمىن. كەل, شاي ىشەلىك. بارىمەن بازار دەگەن. تاتەم ونى داستارقانعا شاقىردى. ءوزىمىز سياقتى, ول كىسىنىڭ دە كۇيى جۇدەۋ كورىندى. داستارقانعا شاشىلعان قۋىرعان بيدايدىڭ اراسىندا ازداعان قۇرت اعاراڭدايدى. كەسەدە بيدايدىڭ تالقانى بار ەكەن, ونى تاتەمنىڭ الدىنا تاياپ قويىپ ەدىم, ول ونى قوناعىنىڭ الدىنا قاراي ىسىردى. تاتەم راسىندا دا قاتالاپ قالىپتى. اۋزىنا ەشنارسە سالماستان, ءسۇتسىز قارا شايدىڭ ەكى-ءۇش كەسەسىن سۇيسىنە ءىشتى دە, ماعان قاراپ قۋلانا ءبىر جىميىپ الدى. – اقىپ, قاراعىم, سەن تۋعاندا اكەڭ ۇلان-اسىر توي جاساپ, قاتتى قۋانعان ەدى. سەن مايتابان بولىپ, سوڭىڭنان نۇرمۇحامەت دەگەن ءىنىڭ ەرگەندە دە ءوزىڭدى بولەكشە كوردى. قۇدايدىڭ ۋاقىتى عوي, نۇرمۇحامەت شەتىنەپ كەتكەندە دە بار جۇبانىشتى وزىڭنەن تاپتى. سەنىڭ قىز بالا بوپ تۋعانىڭا بۇگىن العاش رەت قۋانىپ وتىرمىن. شولىركەپ, ءتىلىم تاڭدايىما جابىسىپ وتىر ەدى, مىنە, ءوزىڭ بۇگىن مەيىرىمدى ءبىر قاندىردىڭ, – دەپ مەنىڭ دە جۇرەگىمە ءوز جىلۋىن تاراتىپ الدى دا, قۋانىشبەككە بۇرىلدى. – ال ەندى, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن ارالاعاندا نە كوردىڭ؟ تورتكۇل دۇنيەدە قازاققا ۇقسايتىن حالىق بار ما ەكەن؟ شايىرلارىن تىڭداي الدىڭ با؟ سونى ايتا وتىر – دەپ ونى الاڭسىز تىڭدايتىن قالىپ تانىتتى. – كوردىم, جاكە. قانىڭ دا, جانىڭ دا قازاق بولعان سوڭ ولاردان ءبىر ۇقساستىق ىزدەگەنىم دە راس. بىزدەن ءتىلى, تىرشىلىگى باسقا بولعانىمەن, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز مۇڭى, ءوز قاسيەتى بار. ماعان بارىنەن دە شايىرلارىن زور قۇرمەت تۇتاتىنى, ولاردىڭ جىرلارىن ماقتان ەتۋى ۇنادى. سول قاسيەتى قازاققا ۇقسايتىن سياقتى – دەپ ءبىر توقتاعان قۋانىشبەككە تاتەم تاعى دا ءبىر قولقا سالدى. – ال, وندا تىڭدالىق. قۋانىشبەك نە ايتارىن بىلمەي ءبىر ءسات ابدىراپ قالعانداي. – جاكە, مەنىڭ ءوزىم وقىعان اقىنداردىڭ جىرلارىنىڭ قازاقشا  ءمان-ماعىناسىن بىلگەنىممەن, ولاردى سىزگە جاتىق اۋدارىپ بەرۋىم قيىن ءتيىپ وتىر. اقىن ەمەسپىن عوي – دەپ قىسىلا جاۋاپ قاتىپ ەدى, تاتەم ونى سابىرعا شاقىردى. – اۋ, ماعان سول ءوز تىلىندەگىسى قىزىق بوپ وتىر. ولەڭ شىركىن قاي تىلدە بولسا دا, ادام ونى جۇرەكپەن تۇيسىنەدى عوي. قانە, قىسىلما. قۋانىشبەككە شەگىنەر جەر قالماعانداي. ءسال ويلانىپ الدى دا, تاماعىن كەنەپ, بىزگە تۇسىنىكسىز تىلدە الدەقانداي ءبىر جىردى باستاپ كەتتى. – وتە ءبىر اۋەزدى ءتىل ەكەن – دەدى تاتەم جىر اياقتالعان كەزدە. – ءوزى ءبىر ءومىر جايلى تولعانىس سياقتى عوي. – ءدال تاپتىڭىز, جاكە. بۇل ساعدي دەگەن عالامات اقىننىڭ جىرى. ول شىعىس حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىزدىڭ ءبىرى. – ە, بۇل ءسوزىڭ قۇلاعىما جاعىپ بارادى. ءوزىڭ اڭگىمەنى دە ءدامدى ەتىپ ايتا بىلەدى ەكەنسىڭ. – قۋانىشبەكتى ءبىر كوتەرمەلەپ الىپ, تاتەم تاعى دا تىڭداۋعا ق ۇلىق تانىتتى. قۋانىشبەك تە تىڭداۋشىسىن تاپقان سوڭ با, باۋىرىن جازعان تۇلپارداي كومىلدى. ساعديدان باستالعان اڭگىمە ودان ءارى فەرداۋسي, ومار حايام, حافيز اقىنداردىڭ جىر توگۋ مانەرىنە ويىستى. تاتەم سىندى قۇيماقۇلاق تىڭداۋشىسى تابىلعان سوڭ با, قۋانىشبەك ايانىپ قالمادى. ول اقىنداردىڭ دا ولەڭدەرىن وقىپ, ونىڭ ءمان-مازمۇنىن سوڭىنان ءوزىنىڭ تانىم-تۇسىنىگىنە ساي ايتىپ تا بەردى. وسىنىڭ ءبارىن قىبىر ەتپەي تىڭداپ وتىرعان تاتەم ءبىر ءسات اۋىر ويعا شومىپ كەتكەندەي ەدى. – اپىراي, ەش توزبايتىن, ەشكىم تارتىپ الا المايتىن قازىنا ءبىلىم ەكەنىن ءبىزدىڭ قازاق قاشان ۇعار ەكەن؟ – دەپ باس شايقاعان ول بىرەر ساتتەن كەيىن قۋانىشبەككە بۇرىلدى. ال سەن باتىرىم, جارادىڭ, كەۋدەڭە مول بايلىق جيناپسىڭ. سىرتىڭ جۇدەۋ بولعانىمەن, ءىشىڭ تولعان جاۋھار بولىپ شىقتى. وسى كەزدە ۇيگە سىرتتان تەزەكباي كىردى. توسىرقاي امانداسقان ول مەنى تانىمادى. قايدان, بالا كەزىمىزدە كورسەك تە, ودان بەرى ارادا قانشا ۋاقىت ءوتتى عوي. مەن شىداي الماي, تۋ سىرتىنان كەلىپ قۇشاقتاپ ەدىم, ول دا ىزەت ءبىلدىرىپ, مەنى يىعىمنان قاقتى. سونى جاكەم دە بايقاپتى. – ءاي, تەزەكباي, بۇل اقىپ قوي. تىلەۋجان اعاڭنىڭ قىزى. ۇمىتىپ قالعانسىڭ با؟ تەزەكباي ونىڭ سوزىنەن كەيىن سەرپىلىپ, مەنىڭ جۇزىمە زەردەلەي ءبىر قاراپ الدى دا, مەنى قايتادان قۇشاقتاي الدى. – تۋ, ۇلكەن قىز بولىپسىڭ عوي. الگىندە تانىماي قالدىم. اۋىل  اراسىنداعى بىرەۋ مە دەسەم... از-كەم شۇيىركەلەسكەن سوڭ تاتەم ونى اسىقتىرا باستادى. – ەندى سەن تەككە تۇرماي, كۇلاندى ەرتىپ كەل. وكپەسى تارقاماسا, اتاڭنىڭ الىستاعى قىزى توركىندەپ كەلىپ وتىر دە. وعان دەيىن مىنا اقىپتىڭ ءوزى قازانىن جايعاستىرا بەرەر. – تاتە, كەش تاياپ قالدى. ءبىز قايتايىق – دەدىم مەن. – اۋ, ول نە دەگەنىڭ. بۇگىن سەندەردى ەشقايدا دا جىبەرمەيمىن. وسىندا, مەنىڭ قاسىمدا بولاسىڭدار. جامبىل تاتەم ءسوزىن كەسىپ ايتقان سوڭ, ءبىز ودان اسا المادىق. ول ءبىر ۇمىتىلماس كەش بولدى. الايدا, بۇل كۇنى تاتەمدى قانشا قولقالاساق تا «مەن قايدا قاشامىن. بۇگىن سەندەردى ارمانسىز ءبىر تىڭداعىم كەلىپ وتىر. قانە, كۇيەۋ بالا, سەنىڭ اڭگىمەڭ جانىما جاعىپ بارادى» – دەپ قۋانىشبەكتى تىڭداي بەرۋگە ىڭعاي تانىتتى. قارت جىراۋدىڭ تىلەگىن جەرگە تاستاي الماعان قۋانىشبەك ءوزى وقۋ ىزدەپ شارلاعان ەلدەردەن كورگەن-بىلگەنىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, ءبىر كەزدە ءدىني اڭگىمەلەرگە ويىستى. عيبراتى مول بۇل اڭگىمەلەر دە تاتەمىزگە قاتتى ۇنادى. – اكە, شارشاپ قالاسىڭ عوي. جاتىپ دەمالساڭشى – دەگەن تەزەكباي مەن كۇلاندى دە تىڭدامادى. – مۇنداي توي كۇندە بولا بەرە مە؟ ۇيقىدان ءبىر نارسە شىقسا, مىنا سەن باياعىدا اسپانعا ۇشىپ كەتەر ەدىڭ, – دەپ بالاسىنا زەكىپ تە تاستادى. تاڭ دا اتتى. ەرتەڭگى شايدى ىشكەن سوڭ ءبىز قايتۋعا جينالا باستادىق. – ءاي, بالالار, سەندەردىڭ سوزدەرىڭە قاراسام, ول جەردە تۇرىپ جاتقاندارىڭا كوپ بولماپتى. بايقايمىن, جۇمىس تا تاپپاعان كورىنەسىڭدەر. ولاي بولسا, قيمايتىن وندا نە بار. ءتىلىمدى الىپ, ەكەۋىڭ وسىندا كەلىڭدەر. ءبارىمىز ءبىر تىرلىگىمىزدى بىرگە كورەرمىز – دەدى. – جاكە, نيەتىڭىزگە راحمەت. ءبىزدىڭ ۇشارىمىزدى جەل, قونارىمىزدى ساي بىلەتىن كەزەڭ عوي. ءبىر زيانىمىز ءتيىپ كەتسە... قۋانىشبەكتىڭ بۇل ءسوزى دە تاتەمە توسقاۋىل بولا قويمادى. – ءسوزدى قوي, قۇداي ءوزى بەرگەن جانىن ءوزى الادى... ونسىز دا مىنا قىزىم جىراقتا, اكەنىڭ الاقانىن سەزىنە الماي ءوستى. ەندى مۇنىڭ اكەسى مەن. قاسىمدا بولسا, تىلەكەمنىڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا مەنىڭ دە ءجۇزىم جارقىن بولماي ما - دەپ ءبىر توقتادى دا - وسى اۋىلعا كەلسەڭدەر, ءبىر كوڭىل جەتەر ادام بار, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك دەگەن, سول كىسى مەسەلىمدى قايتارماي, ساعان ءبىر تىرلىك تاۋىپ بەرەتىن شىعار... – دەپ تاتەم ءسوزدى كەلتەسىنەن قايىردى. ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن ءبىز توسەك-ورنىمىزدى ارقالاپ, تاتەمنىڭ جانىنا كەلدىك. ول كىسى دە قاراپ جاتپاپتى. الگى تانىسىنا ايتىپ, قۋانىشبەككە كوپ ۇزاتپاي, ءبىر جۇمىس تاۋىپ بەرگىزدى. مەن دە ۇيدە قاراپ وتىرمادىم, سول ماڭايدا اسكەري قۇرىلىم بار ەكەن, سونىڭ اسحاناسىنا ىدىس جۋشى بوپ كىردىم. راس, مۇندا دا تاقۇل-تۇقىل تىرلىك. ءبىراز ۋاقىت ءبارىمىز بىرگە تۇرعان سوڭ قۋانىشبەك ىڭعايسىزدانا باستادى. – كەلىمدى-كەتىمدى كىسى مول ءۇي عوي. ءبىز دە ماسىل بولمايىق. بولەك شىعايىق – دەپ قويمادى. تاتەم قانشا قارسى بولسا دا, سول ماڭايداعى ءبىر ءۇيدىڭ جاپپاسىنا بارىپ كىردىك. بولەك تۇردىق دەگەنمەن, تاتەم ءبىزدىڭ وقشاۋلانۋىمىزعا مۇلدەم جول بەرمەدى. قازانى وتتان تۇسسە, دەرەۋ ءبىزدى شاقىرتىپ الادى. كۇلان بالا كۇنگى قۇربىم عوي, ول دا قاباق شىتپايدى. ءسويتىپ, بارعا قاناعات, جوققا سالاۋات ايتىپ ءجۇرىپ جاتتىق. بۇرىندارى ءوزىمنىڭ تۇل جەتىم ەكەنىمدى ءجيى ەسىمە الىپ, مۇڭايىپ قالاتىن ەدىم. جامبىل تاتەم سول مۇڭدى سەيىلتكەندەي بولدى. الدەقايدا بارا قالسا, قالتاسىنان شىعارىپ, ەكى-ءۇش ءتۇيىر قانتتى الدىمەن ماعان ۇسىناتىن. وسىلايشا, قۇددى جاس بالاداي ەركەلەتۋى ماعان دا ۇنايدى. كادىمگىدەي كوڭىلىم ءوسىپ قالادى. تاتەمنىڭ قامقورلىعى كوڭىلىمدەگى مۇڭدى سەرپىپ تاستاعانى سونشا, ءبىر مەزگىل جارقىلداپ سويلەۋ دە ادەتىمە اينالا باستادى. ونىڭ ۇستىنە كەشكە قاراي ءوز قىزىعىمىز وزىمىزدە. حيكايالار ايتىلىپ, جىر-داستاندار اۋەلەگەن كەزدە عاجايىپ الەمگە تاپ بولعانداي, باسىنداعى قايعى-مۇڭدى ۇمىتىپ, ءوزىڭدى بەينە ءبىر ەرتەگىگە كىرىپ كەتكەندەي كۇي كەشەسىڭ. – ال ەندى دەم الىڭدار. تاڭ قىلاڭ بەرىپ قالدى دەگەن تاتەمنىڭ سوزىنەن كەيىن دە ۇيىقتاي الماي, سول ءبىر ءسات نەگە ءبىتىپ قالدى دەگەندەي وكىنەتىنىم دە ەسىمدە. اسىرەسە, تاتەمنىڭ الگىندە مەنى قولپاشتاپ قويۋدى ۇمىتپاعانى قايتا-قايتا سانامدا جاڭعىرىپ جاتادى. – ال كۇيەۋ بالا, ەكەيدە ەلۋ اقىن, سەكسەن باقسى دەگەن ءسوزدى ەستىگەن بولارسىڭ. بۇل جايدان-جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. شىندىعى سول, ەكەيدە ءاۋ دەمەيتىن ادام از. مىنا اقىپتىڭ اكەسى دە ونەردەن قاراجاياۋ ەمەس ەدى. ءاپ-ادەمى قوڭىر داۋىسى بار ول ءان سالىپ, دومبىرا دا تارتاتىن. سول اكەسىنە تارتسا, مىنا ءبىزدىڭ اقىپقا دا ءان سالاتىن ونەر قونعان بولار. قانە, قىزىم, سەنىڭ دە داۋىسىڭدى ەستىلىك – دەگەن ەدى ول. ونىسى راس, مەن دە ءاندى ءبىر ادامداي سالاتىن ەدىم. ءتىپتى, ەرتەرەكتە جيىن-تويدا ايتىسقا شىعىپ, ەلدىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن ساتتەرىم دە بار. الايدا, ونىڭ ءبارى ۇمىت بولعالى نە زامان. – تاتە, مەن... ءان سالماعالى قاشان. ونىڭ ۇستىنە «داريانىڭ قاسىنان قۇدىق قازبا» دەگەن. ونان دا تىڭداۋشى بولايىن, – دەپ قاشقاقتاعانىما تاتەم قاراتپادى. سودان, امال جوق, قىسىلا-قىسىلا قىرعىزدىڭ ءبىر ءانىن ورىنداپ بەردىم. بالدىر بولىپ تۇبىڭدە وسكىم كەلەدى ىستىقكول بالىق بولىپ سۋىڭدا جۇزگىم كەلەدى ىستىقكول – و, بارەكەلدى, قارا قىزىم. ءاننىڭ عاجاپ ءبىر قاسيەتى – ىشتەگى مۇڭىڭدى الىپ كەتەدى. جۇرەككە بايلاي بەرمەي, ارا-تۇرا ءان ايتىپ, كوكىرەككە قاتقان شەردى سىرتقا شىعارىپ تۇر, – دەگەن تاتەمنىڭ ءسوزىن قۋانىشبەك جالعاپ اكەتتى. – جاكە, اقىش سىزدەن ۇيالىپ وتىر. ايتپەسە, وزىڭىزدەن ءبىراز قيسسالاردى ۇيرەنىپ تە الدى – دەدى ول. – ە, باسە, مەنىڭ قىزىم سولاي بولسا كەرەك. وندا تىڭدايىق. شەگىنەتىن جەر جوق. مەن قوبالجي تۇرىپ, تاتەمنىڭ اۋزىنان ەستىگەن «ماناس» جىرىن باستاپ كەتتىم. «كۇندەردەن كۇن ءوتىپتى, كۇن مەزگىلى جەتىپتى» – دەي كەلىپ, ايچورەك سۇلۋدىڭ ءتۇس كورەتىن ساتىنە جەتىپ, ءبىر-اق توقتادىم. بايقايمىن, تاتەم جىردى بايسالدى قالىپتا, ءۇنسىز وتىرىپ تىڭدادى. ۇناماي قالعان شىعار دەپ وزىنە جاۋتاڭداي قاراپ قالسام كەرەك, بەرى كەل دەگەندەي قولىن سەرمەلەپ, مەنى قاسىنا شاقىرىپ الدى دا, ماڭدايىمنان ءوبىپ, ارقامنان قاقتى. – ءاي, ارمان-اي, سەن ۇل بوپ تۋعانىڭدا عوي. تىلەكەمنىڭ اتىن شىعارار ناعىز ازامات ءوزىڭ بولار ەدىڭ. بۇدان كەيىن «كوروعلى», «زىليحا-ءجۇسىپ», «ماناس» سياقتى وزىنەن ۇيرەنگەن داستانداردى مەنىڭ اۋزىمنان تىڭداۋ تاتەمنىڭ ادەتىنە اينالعان. ەش جەرىنەن جاڭىلماي ايتاتىنىما دا ءدان ريزا. الايدا, كەي كەزدە «ماعان كوزسىز ەلىكتەمە, ءوز ماقامىڭدى تابۋعا تىرىس, – دەي كەلە – سەنىڭ جاداعاي ايتىپ شىقپاي, جىردى اسىرەلەي جەتكىزۋگە تىرىساتىنىڭ كوڭىلىمە قونادى. دەگەنمەن, ءار ءسوزىڭنىڭ استارىنا ءالى دە ۇڭىلگەنىڭ ءجون» دەپ ارا-تۇرا مەسەلىمدى قايىرماي, جول كورسەتىپ تە وتىردى. وسىلايشا, سۇرەڭسىز ومىرگە ءار بەرگەن ساتتەر دا باستان وتە شىقتى. ءبىر كۇنى ەرىم ۇيگە ابىرجىڭقىراپ ورالدى. – اقىش, الگىندە ماعان قۇلمات جەزدەم كەلىپ كەتتى. ول كىسى سەنى بىرەۋلەر جۇرتتان سۇراستىرىپ ءجۇر ەكەن. تاپ ۇستىڭنەن تۇسپەي تۇرعاندا, بوي جاسىرعانىڭ دۇرىس بولار دەدى. قۇلمات دەگەنى اشارشىلىقتا اعايىندارى امالسىز ءبىر تاباق بيدايعا ايىرباستاپ جىبەرگەن اپكەسىنىڭ قىرعىز كۇيەۋى. سول كىسى جاناشىرلىق جاساپ, ەندى قايدا بارماقپىن دەپ داعدارعان قۋانىشبەككە جولدى دا ءوزى كورسەتىپتى. – سەن مىنا اقتۇز شاحتاسىنا كەت. سول جەردە ىستەيتىن تانىسىم بار. ول سەنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىڭا دا كومەكتەسەدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ, اقتۇز شاحتاسىندا ورىستار كوپ. ولار سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى قايدان ءبىلسىن, – دەپ اقىلىن دا ايتىپتى. سول كۇنى ەكەۋمىز قاس قارايا باستاعان شاقتا تاتەمنىڭ ۇيىنە كەلدىك. ول كىسى جۇمىسباستى بولىپ جۇرگەن قۋانىشبەكتى كورىپ قۋانىپ-اق قالدى. ايتسە دە ءبارىن ايتپاي ۇعاتىن ادام عوي. سىر بىلدىرمەگەنىمىزبەن, جاي جۇرمەگەنىمىزدى بىردەن ۇقتى. – ءاي, سەندەردە ءبىر قوبالجۋ بار عوي – دەدى ول دەگبىرسىزدەنە. قۋانىشبەك ۇندەمەدى, ءسوزدى مەن باستادىم. – تاتە, ءبىز اقتۇز شاحتاسىنا كوشسەك دەپ ەدىك. وندا جۇرتتىڭ جاعدايى ءبىرشاما ءتاۋىر ەكەن. – دەپ ەدىم, جامبىل تاتەم: – ءاي, قىزتالاقتار-اي, تىمىسكىلەپ, مۇندا دا جەتكەن ەكەن عوي. اپىراي, مىنا زامان نە بوپ بارادى؟! – دەپ الاقانىن جايىپ, ساۋعا سۇراعانداي اسپانعا قارادى. – اپىراي, تورعايعا پانا بولعان بۇتا قۇرلى بولا المادىم-اۋ. ءبىر جاپىراق قىزىمدى باۋىرىما باسسام دەپ ەدىم, ونى دا كوپ كوردىڭ بە – دەپ ءوز-وزىنەن كۇڭىرەنىپ كەتتى. – جاكە, ولاي دەمەڭىز, پانا بولماق تۇگىلى, ءسىزدىڭ جانىڭىزعا كەلگەلى ەڭسە تىكتەپ, قۇسادان اجىرادىق. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن كومەك بولدى بىزگە. سول ءۇشىن دە سىزگە زور راحمەت. ءوزىڭىز ايتقانداي, مىنا قارا تۇنەك تە سەرپىلىپ, جارقىراپ جاز دا كەلەر. سول كۇندەردە امان-ەسەن قاۋىشۋعا جازسىن, – دەپ قۋانىشبەك جامبىل قارتتىڭ باۋىرىنا بارىپ كىردى. تاتەم ونى سالالى ساۋساقتارىمەن ارقاسىنان قاعىپ «ال, باتىرىم, جورتقاندا جولىڭ بولسىن, جولداسىڭ قىزىر بولسىن» دەپ باتاسىن بەردى دە, ماعان قارادى. – قاراعىم, اقىپ, قايدا جۇرسەڭ دە امان بول. ايتتىم عوي, سەن ەندى مەنىڭ قىزىمسىڭ دەپ. سوندىقتان دا كارى اكەڭدى ۇمىتپا. زارىقتىرماي, كەلىپ تۇر. قىز توركىنىنە كەلگەندە ونى قازاق بوس قايتارماي, قالاعانىن بەرەدى. مەنىڭ دە كوڭىلىم سەنى ارتىنتىپ-تارتىنتىپ اتتاندىرسام دەيدى. ءيا, مال بەرسەم دە, دۇنيە-م ۇلىك بەرسەم دە جاراسار ەدى. بىراق, سول قۇرعىرلار مەندە جوق. ءتىپتى, بار بولعاندا دا مال شىركىن ءولىپ قالادى, ال دۇنيە توزىپ بىتەدى. سوندىقتان دا مەن ساعان كۇتىپ ۇستاساڭ توزبايتىن, كوزىمدەي كورىپ جۇرەتىن ءبىر اياۋلىمدى بەرسەم دەيمىن – دەپ ول توردە سۇيەۋلى تۇرعان دومبىراسىنا قولىن سوزدى. تاتەمنىڭ جان جومارتتىعى مەنى قاتتى تولقىتسا كەرەك, جىلاپ جىبەردىم. – ءجا, بالام. اكەڭنىڭ ءبىر ەستەلىگى بولسىن. مۇنى كوزىمدەي كورىپ ۇستا. تىم بولماسا بالالارىڭنىڭ باس جاعىنا جاستارسىڭ. ودان جامان بولماس – دەپ قوياردا قويماي, قولىما ۇستاتتى. تاتەمە بەرگەن سوزىمدە تۇرىپ, مەن ودان قول ۇزبەۋگە تىرىستىم. اقتۇز شاحتاسىندا جۇمىسشىلاردىڭ جاعدايى شىن مانىندە اۋىلداعى جۇرتتان كوش ىلگەرى ەكەن. ءبىز دە ۋاقىت وتە ەس جيدىق. سول كەزدە قانت-شايىمدى, جەيدەلىك اق ماتامدى الىپ, تاتەمە بارىپ, ءبىراز كۇن قاسىندا بولىپ تا قايتتىم. بىراق, تىرلىك شىركىن, مويىن بۇرعىزا ما, بالالى بولعان سوڭ قايتا جۇزدەسۋدىڭ ەش ءساتى تۇسپەدى... – دەپ انام مۇڭايىپ وتىرىپ قالاتىن. الايدا, كوزدەن كەتكەنىمەن, جامبىل تاتەسى ونىڭ كوڭىلىنەن ەش كەتكەن ەمەس. نەندەي اڭگىمە ايتسا دا, جامبىل تاتەسىنىڭ عيبراتتى ويلارىن ىلعي العا تارتىپ وتىرۋ ونىڭ اينىماس ادەتى ەدى. تاتەمنىڭ وزىنەن ۇيرەنگەنمىن دەپ ارا-تۇرا قيسسا-داستانداردى جىرلاپ, كوڭىلىن دە ءبىر دەمدەپ الاتىن. سول كەزدە ونىڭ تۋماسا دا تۋعانداي بولعان اكەسىنە دەگەن بالالىق سەزىمىنىڭ وشپەگەنىنە ءبىز قايران قالاتىن ەدىك. ونىڭ اكەسىنە دەگەن سول ولشەۋسىز سەزىمى مەنىڭ دە جادىمدا ماڭگىلىككە قالىپ قويدى. سودان دا انامدى قۋانتقىم كەلسە, جامبىل اتا جايلى ماقالالاردى وقىپ بەرەتىن ەدىم. كەيىننەن الماتىعا كەلىپ وقۋعا تۇستىك. سول كەزدە اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ اعامىز بىزگە لەكتسيا وقىعان. ول كىسىنىڭ بىردە ستۋدەنتتەرمەن سىرلاسىپ وتىرىپ, جامبىل جايلى اسا ءبىر ءنارلى اڭگىمە ايتقانى بار ەدى. – جامبىلدى ءبىز ءالى تۇگەل تانىپ بىلگەنىمىز جوق. ول كىسى بەينەبىر مۇزتاۋ سياقتى. ال مۇزتاۋدىڭ سۋ بەتىندەگى كورىنىسى – جامبىل جايلى ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز بولسا, سۋ استىنداعى جۇزدەگەن شاقىرىمدارعا سوزىلىپ جاتاتىن بولىگى – جىراۋدىڭ ءبىز ءالى تانىپ بىلمەگەن قىرلارى. تاعى ءبىر ايتارىم, جامبىلدى عايباتتاپ, ارۋاعىن قورلاعىسى كەلگەندەردى دە كوزىمىز كوردى. بالكىم, مۇنداي جەتەسىزدەر الداعى كەزدە دە بولاتىن شىعار. الايدا, سولاردىڭ ارتىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ وڭعانىن كورمەدىم... – دەگەن. ۇيگە كەلگەندە, اكادەميكتىڭ وسى ءسوزىن اناما ايتقان ەدىم, سول كەزدە ونىڭ ءجۇزى شىرايلانىپ سالا بەردى. – ۇستازىڭ نە دەگەن دانا ادام. اپىراي, قالاي تاۋىپ ايتقان, – دەپ اۋزىنان تاستاماي كوپكە دەيىن ايتىپ ءجۇردى. مەنىڭ جامبىل تاتەسىن ەرەكشە جاقسى كورەتىن انام دا بۇل دۇنيەدەن ءوتتى. ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي «جامبىل تاتەم تۇسىمە ەنىپ ءجۇر. كەلسەڭشى دەپ شاقىرىپ ءجۇر» دەگەن ءسوزدى دە ءجيى ايتاتىن ەدى. كىم بىلەدى, بالكىم, سولاي دا شىعار... ال بىلەتىنىم, اپام بىزگە ادامدى ءسۇيۋدى, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن ءوز مانىندە باعالاۋدى ۇيرەتكەنى. جۇماگۇل سولتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى