بۇگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن حالىق تالقىلاۋىنا ۇسىنىلعان بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ءجونىندەگى ۇندەۋ ەلىمىزدە ۇلكەن قولداۋ تاۋىپ وتىرسا, حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان دا ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋدا. بۇل سوزىمىزگە الەمنىڭ ءار شالعايىنان كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان ۇنقوسۋلار دالەل.
بۇگىن وقىرماندار نازارىنا تۇركيالىق ساياساتتانۋشى كۇرشاد زورلۋدىڭ ءۇن قوسقان ماقالاسى ۇسىنىلىپ وتىر.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى 4-5 جىلدا جۇرگىزىلگەن كەيبىر زەرتتەۋلەر حالىقتىڭ تەك 4-5%-نىڭ عانا دەموكراتيا مەن دەموكراتيالانۋ ءۇردىسىن ماڭىزدى قۇبىلىس دەپ ەسەپتەيتىنىن كورسەتكەن. حالىقتىڭ شامامەن 60%-ىن قۇرايتىن باسىم بولىگىن تۇراقتىلىق, كۇندەلىكتى تىرشىلىك, دەنساۋلىق جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى تولعاندىرعان.
دەسەك تە, ەلدىڭ تاريحي نەگىزدەرىن جانە كسرو كەزەڭىنەن مۇراعا قالعان ەبەدەيسىز ساياسي, بيۋروكراتيالىق جۇيەنى جاڭا رەفورمالارعا بەيىمدەۋ باستى ماسەلەلەردىڭ نازاردان تىس قالۋىنا اپارار ەدى. قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالعان كوشباسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزەڭدە جازعان «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى كىتابىندا «ءبىز ءۇشىن بۇگىن دەموكراتيا ما, جوق توتاليتاريزم بە دەپ تالاسۋدىڭ ءجونى جوق. ءبىز تاڭداۋدى جاساعانبىز, ماقساتتى ايقىنداعانبىز. الايدا, ءبىزدىڭ الدىمىزدا دەموكراتيالىق دامۋدىڭ قاي ۇلگىسىن الۋىمىز كەرەك دەگەن مəسەلە تۇرعانى راس», دەپ جازادى.
نازارباەۆ ەلىنىڭ دەموكراتيالانۋ ءۇردىسىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ساتىلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ايتقان. بۇل دۇرىس شەشىم بولدى. ويتكەنى, دەموكراتيانى ينستيتۋتتار ارقىلى دامىتۋ, ءتيىستى قۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋ جانە ونى قالىڭ جۇرتشىلىققا قابىلداتقىزۋ ءۇشىن جوعارىدان تومەنگە قاعيداسى ناتيجە بەرمەسى انىق. مۇستافا كەمال اتاتۇرىك تە تۇركيا رەسپۋبليكا بولىپ جاريالانا سالا جىلدام جاڭارۋ جولىن تاڭداپ, كوپتەگەن رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. دەگەنمەن, دەموكراتيانىڭ ىقپالىن تولىعىمەن ءسىڭىرۋ ءۇشىن ۇزاق جىل قاجەت بولدى.
البەتتە, قازاقستان باسقا گەوگرافيالىق كەڭىستىكتە جانە باسقا ءوزگەرمەلى فاكتورلارعا بايلانىستى مەملەكەت بولىپ قالىپتاستى. بۇل ايماقتا دەموكراتيانىڭ بولماعانىن ايتاتىندار شىندىققا بىرجاقتى عانا قاراپ, باعا بەرگەندەر. كەيبىر كەمشىلىكتەرگە قاراماستان, قازاق ۇلتى ءوز الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس دەموكراتيا ۇعىمىمەن بىرگە ءومىر سۇرە باستادى. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ايرىقشا ءمان بەرىپ, بىلەك سىبانا كىرىسكەن رەفورمالاۋ ۇدەرىسىندە اتالعان ەرەكشەلىكتەر دە ەسكەرىلگەن. قازاقستان جەرگىلىكتى داستۇرلەر مەن باسقارۋ ادەتتەرىن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارمەن ۇيلەستىرىپ, تاڭداعان باعىتى بويىنشا كەلەسى ساتىعا ءوتۋدى كوزدەدى.
نازارباەۆ سۇيەنگەن نەگىزدەر
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدىڭ جاڭارۋ ۇدەرىسىندە قول جەتكىزىلگەن تابىستارىن كەلەسى ساياسي بيلىكتىڭ قابىلداپ جالعاستىرۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە تۇبەگەيلى رەفورما جاساۋعا كىرىستى. نازارباەۆ ويلاستىرعان جاڭا جۇيە ادەتتە ءبىر كىسى كوپ ءنارسەنى بەلگىلەپ كەلگەن بۇرىنعى ءتاجىريبەنىڭ وزىنەن كەيىن تەڭگەرىمدى جولمەن جالعاسىن تابۋىنا جاعداي جاسايدى. الەمدە قاقتىعىستار جىلدام جايىلىپ جاتقان الماعايىپ زاماندا تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن نازارباەۆتىڭ تەجەۋ تەتىگى مەن تەڭگەرىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. قازاقستاننىڭ 25 جىلدىق تاۋەلسىزدىك كەزەڭىن جاقىننان باقىلاعان مامان رەتىندە ايتارىم, اۋەلى پارلامەنتتىڭ جانە ودان كەيىن مينيسترلەر كابينەتىنەن قۇرالاتىن اتقارۋشى بيلىكتىڭ پرەزيدەنتتىڭ كەيبىر وكىلەتتىكتەرىن الاتىنى انىقتالدى. بۇل ستراتەگيانى بۇگىنگى كۇننىڭ ءناتيجەسى دەپ ويلايتىندار قاتەلەسەدى. ءويتكەنى, بۇدان بۇرىن كوپتەگەن سالادا كورگەنىمىزدەي, الدا دا نازارباەۆتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ءۇردىستى ساتىلى تۇردە جۇزەگە اسىراتىنىنا ءالى كۋا بولامىز. پرەزيدەنت نازارباەۆ وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان جيىن بارىسىندا ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ بولاتىنىن ءبىلدىرىپ, ەلدىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىنە اياق باسقانىن, مەملەكەتتىك باسقارۋدا پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى كۇن ءتارتىبىنە شىعاراتىنىن, بيلىك وكىلەتتىكتەرىن پرەزيدەنت, پارلامەنت جانە ۇكىمەت اراسىندا قايتادان ۇيلەستىرۋ ءۇشىن قولايلى ۋاقىتتىڭ كەلگەنىن مالىمدەگەن. نەگىزىندە, وسى ماسەلەدە ارتقا دا كوز تاستاپ, مىنا جايتتى ەسكە ءتۇسىرۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. نازارباەۆ پرەزيدەنتتىك جۇيەگە قاتىستى العاشقى ءىرى ءوزگەرىستى 2007 جىلدىڭ 21 مامىرىندا جاسادى. وزگەرىس ەنگىزىلگەننەن كەيىن پرەزيدەنت بىلاي دەدى: «وسى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ارقىلى باسقارۋ جۇيەمىز پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ قالا بەرەدى, ال پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن بارىنشا كەڭەيتۋگە باعىتتالعان جۇمىستى جۇرگىزۋدى ۇسىنامىن. بۇل رەفورمالار ءبىزدى پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا مودەلىنەن پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ مودەلىنە الىپ كەلەدى». پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك ءجۇيە بۇرىنعى كەڭەستىك مەملەكەتتەردى زەرتتەگەن شۋگارت پەن كەري دەگەن عالىمداردىڭ كلاسسيفيكاتسياسىنىڭ ءونىمى بولىپ تابىلادى. وعان سايكەس پارلامەنتتىك جۇيەنىڭ ەلەمەنتتەرى ماڭىزىن جويماي, حالىق سايلاعان پرەزيدەنت جۇيەدەگى ءوز ورنىن ساقتايدى. وسىلايشا, پرەزيدەنتتىك, جارتىلاي پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك جۇيەگە تولىعىمەن ۇقسامايتىن مودەل قالىپتاسادى. بۇل مودەلدىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىنە كەلسەك, سۋپەرپرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك جۇيەلەر اراسىندا ورىن الادى. ەكى جۇيەنىڭ بىرىنەن ەكىنشىسىنە ءوتكىسى كەلەتىن ەلدەر جوعارىدا اتالعان مودەلمەن مىندەتتى تۇردە بەتپە-بەت كەلەدى. كونستيتۋتسيا تۇرعىسىنان العاندا, بۇل مودەلدىڭ پارلامەنتتىك نەمەسە سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەگە اۋىسقانىن كورسەتەتىن ءۇش ماڭىزدى سالا زاڭ شىعارۋ, تاراتۋ جانە وكىلەتتىگىن توقتاتۋ بولىپ تابىلادى. ياعني, «پرەزيدەنت زاڭ شىعارۋ وكىلەتتىگىن وزىنە قابىلداي الا ما, پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتا الا ما جانە مينيسترلەر كابينەتىن تاراتا الا ما؟» دەگەن سياقتى ساۋالدار بار. قازاقستان اتا زاڭىنىڭ ەڭ ۇلكەن ەرەكشەلىگى «كۇشتى پرەزيدەنت, كۇشتى اتقارۋ ورگانى» قاعيدالارىنا نەگىزدەلۋىندە جاتىر. ەلدەگى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ پرەزيدەنتتىك سيپاتى قازاقستان اتا زاڭىنىڭ 2-بابىندا بەلگىلەنگەن. بۇعان قوسا, وسى باپتا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىن انىقتايتىن ءۇش ماڭىزدى تۇراقتى فاكتور كورسەتىلگەن. ولارعا پرەزيدەنتتىك جۇيە, ۋنيتارلىق مەملەكەت جانە رەسپۋبليكا ۇعىمدارى جاتادى. كونستيتۋتسيادا, ءتىپتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قازاقستان اتاۋلارىنىڭ ءبىر ماعىنا بەرەتىنى دە اشىق جازىلعان. قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كادىمگى پرەزيدەنتتىك جۇيەدەگى پرەزيدەنتتەن ارتىق وكىلەتتىكتەرگە يە بولعانىن كورۋگە بولادى. نازارباەۆ وكىلەتتىكتەر ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ, ونى ەلدىڭ تاريحي ۇردىسىمەن بايلانىستىرىپ, اسىرەسە, سىرتتان ارالاسۋعا قارسى ءتيىمدى جاۋاپ بەرۋدىڭ, تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ شارتى دەپ تۇسىندىرەدى. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ اتا زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ارقىلى وزگەرتۋگە تالپىنعان وكىلەتتىك پەن جاۋاپكەرشىلىك تەپە-تەڭدىگىندە اتالعان باپتارعا كەڭىنەن ورىن بەرىلگەن. «پرەزيدەنت پارلامەنتتىڭ قوس قاناتىنىڭ (سەنات-ءماجىلىس) توراعالارىمەن جانە پرەمەر-مينيسترمەن كەلىسىپ, پارلامەنتتى تاراتا الادى». قالىپتان تىس, توتەنشە جانە اسكەري جاعدايلاردا پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىنىڭ سوڭعى التى ايى ىشىندە تاراتۋ زاڭسىز. «پارلامەنت پرەزيدەنتتىڭ سۇراۋىمەن دەپۋتاتتاردىڭ ءۇشتەن ەكى بولىگىنىڭ باسىم داۋىس بەرۋىمەن زاڭ شىعارۋ وكىلەتتىگىن ەڭ كوپ دەگەندە ءبىر جىلدىق مەرزىمگە قابىلداي الادى». ۇكىمەت پرەزيدەنت جانە اتا زاڭدا اشىق تۇردە بەلگىلەنگەن جاعدايلاردا پارلامەنت الدىندا جاۋاپتى بولادى. پرەزيدەنت وكىلەتتىك بەرگەن پرەمەر-مينيستر ۇكىمەتتى قۇرىپ, پارلامەنت سەنىمىن الۋعا ءتيىستى. ادىلەت, ىشكى ىستەر, قورعانىس جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىن پرەزيدەنت تىكەلەي تاعايىنداي الادى.ىقتيمال اسەرلەرى
جوعارىدا اتالعان وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا قازاقستان وتە ماڭىزدى تابىستارعا قول جەتكىزەدى. بىرىنشىدەن, وزگەرىستەر جاسالعان جاعدايدا ساياسي پارتيالار مەن پارلامەنتتىڭ ءتاجىريبەسى ۇلكەن ماڭىزعا يە بولىپ, ساياسي دەموكراتيا بىرتە-بىرتە حالىقتىڭ اراسىنا كەڭىنەن جايىلادى. ەكىنشىدەن, زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جانە سوت بيلىگى اراسىندا تەپە-تەڭدىك جۇيەسى كۇشەيتىلەتىن بولادى. بۇل الدا بولۋى ىقتيمال زاڭسىزدىقتاردىڭ الدىن الۋدا قازىرگىدەن دە كۇشتىرەك, رەفلەكستەرى دامىعان مەملەكەتتىك جۇيەگە الىپ كەلەدى. ۇشىنشىدەن, قازاقستاننىڭ سوڭعى كەزەڭدە حالىقارالىق ارەنادا قول جەتكىزگەن جوعارى بەدەلىنىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە باعالانادى. وسىلايشا, كەيبىر ورتالاردا دەموكراتيا جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىگى تۇرعىسىنان سىنالعان قازاقستان حالىقارالىق قولداۋ تاۋىپ, سىرتتان تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋدا بىرقاتار ارتىقشىلىقتارعا يە بولادى. بۇعان قوسا, اتالعان ءۇردىستىڭ تۇركى الەمىندە جانە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە اسەرلەرى سەزىلەتىن بولادى. ويتكەنى, جۇيەلەر مەن بيلىكتەر ءبىر-بىرىمەن ۇستەل باسىندا وتىرعان رەسمي دەلەگاتسيالار سياقتى ينستيتۋتتىق جانە قۇرىلىمدىق سايكەستىلىك نەمەسە سايكەسسىزدىك ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. نازارباەۆ جانە قازاقستان – ايماقتاعى ىنتىماقتاستىق ۇلگىلەرىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ەل رەتىندە كورشىلەرىنە, ەكونوميكالىق جانە ساياسي سەرىكتەستەرىنە كۇشتى سيگنال بەرۋ قاسيەتىنە يە مەملەكەت. ەقىۇ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە تۇركى كەڭەسى سياقتى ينستيتۋتتانۋ ءۇردىسىنىڭ بەل ورتاسىندا ويىپ تۇرىپ ورىن العان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سونى تالپىنىستار كوپتەگەن ەلدىڭ ءوز ۇستانىمىن قايتادان تۇجىرىمداۋعا نەگىز قالىپتاستىرادى. قازاقستاننىڭ تۇركى الەمىندە وتە ماڭىزدى ورنى جانە ىقپالى بار. قازاقستاننىڭ ءوز كونستيتۋتسياسىن جەتىلدىرۋ سالاسىندا جاساعان وسى كۇشتى قادامى تۇركى الەمىندە جانە بارعان سايىن كەڭەيە تۇسكەن ورتاق كەڭىستىكتە جوعارى باعالاناتىن بولادى. كۇرشاد زورلۋ, ساياساتتانۋشى, تۇركيا, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
