كولىگىڭىز قانداي وتىنمەن جۇرەدى؟

كوپشىلىك بەنزيننەن گورى گازبەن جۇرەتىن كولىكتىڭ ۇنەمدى ەكەنىن ايتادى. ارينە, وعان دالەلدەرى بەنزينگە قاراعاندا گاز باعاسىنىڭ ارزاندىعى. ءتىپتى گازدىڭ  ەكولوگيالىق تۇرعىدان دا زيانى از ەكەندىگى راس. ەندەشە  جۇرتتىڭ ءبارى نەگە كولىكتەرىن جاپپاي گازعا  كوشىرمەي ءجۇر؟ الدە وزىندىك ءبىر سەبەپتەرى, كەدەرگى-قولايسىزدىقتارى بار ما؟ مۇمكىن, ۇيرەنشىكتى قالىپتان اينىماۋدىڭ سالدارى بولار؟ بىلمەككە ۇمتىلدىق. كولىكتەردى گازعا كوشىرۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق وسىدان 5-6 جىل بۇرىن  ءبىرشاما «سانگە» اينالعان  بولاتىن. ەسەسىنە, قازىر ەلىمىزدە گازبەن جۇرەتىن كولىك كوبەيدى. ءتىپتى ەكولوگيالىق ماقساتتا كولىكتەرگە گاز قوندىرعىسىن ورناتۋ ماسەلەسى وسىدان 3-4 جىل بۇرىن پارلامەنتتە دە كوتەرىلگەن ەدى.  بىراق بۇل ۇكىمەتكە جاي عانا ۇسىنىس تۇرىندە ايتىلعانىمەن, ناقتى ءبىر شارا رەتىندە قولعا الىنعان جوق. الايدا, بۇل كەزدەرى الماتى سياقتى ءىرى قالالارداعى قوعامدىق كولىكتەردى گازعا اۋىستىرۋ ءىسى باستالىپ كەتكەن. مۇنداي ءۇردىستىڭ الماتىدان باستاۋ الۋى دا تۇسىنىكتى جايت. ونداعى ەكولوگيالىق جاعدايدى بىلاي قويعاندا, كوپشىلىك ءىرى قالاداعى ۇزاققا سوزىلعان جول كەپتەلىستەرىنەن بولاتىن بەنزين شىعىنىن ازايتۋدى كوزدەگەن. قازىرگى كۇنى بۇل ءۇردىس استانادا دا كەڭ قانات جايىپ, قالاداعى قوعامدىق كولىكتەردىڭ كوبى گازعا كوشىرىلدى. سونداي-اق, گازعا ارنالعان قوندىرعىنى ورناتاتىن ورتالىقتاردى دا وڭاي تابۋعا بولادى. ءوزىمىزدىڭ رەداكتسيا عيماراتىنىڭ جانىندا دا وسىنداي ءبىر ورتالىقتىڭ بارىن كورىپ جۇرگەنمىن, تاقىرىبىما تۇزدىق ىزدەپ سوندا باس سۇقتىم. تىلشىلىك تاپسىرمامدى تاساعا قويىپ, كولىگىمە قوندىرعى قويعىم كەلەتىنىن, سوعان بايلانىستى كەڭەس كەرەكتىگىن ايتىپ ەدىم, ءوزىن ارمان دەپ تانىستىرعان پىسىقاي جىگىت ءمان-جايدى ءتۇسىندىردى. سوزىنە قاراساق, قازىر كولىگىنە گازبەن جۇرەتىن قوندىرعى ورناتۋشىلار قاتارى كوپ. كەرەك دەسەڭىز, كەزەگىمنىڭ دە بۇگىن-ەرتەڭ كەلە قويمايتىنىن ەسكەرتىپ قويدى. 10 كۇن بۇرىن جازىلۋ كەرەك. ياعني, بۇل قىزمەتكە سۇرانىس مول. مۇنداي ورتالىقتار قالادا كوپ ەمەس پە, دەپ سۇراعانىمدا, ول قازىردىڭ وزىندە 78 پۋنكتتى بىلەتىنىن, سوڭعى كەزدە كوبەيىپ كەتكەنىن, ولاردىڭ اراسىندا زاڭدى جانە زاڭسىزدارى, ساپالى جانە ساپاسىز قىزمەت كورسەتەتىندەردىڭ دە بار ەكەنىندىگىن ايتتى. باعالارى دا كولىكتىڭ قوزعالتقىشىنىڭ كولەمىنە, تسيليندر سانىنا بايلانىستى ءارتۇرلى ەكەن. ماعان 150 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى باعاعا پولشالىق, 185 مىڭعا يتاليالىق, 205 مىڭعا جوعارى سىنىپتى يتاليالىق قوندىرعىنى ۇسىندى. ءارى بۇل جەڭىلدىكتەرمەن بەلگىلەنگەن باعا ەكەنىن, بىلايىنشا 300 مىڭعا دەيىن باراتىنىن دا ايتىپ, جومارتتىق كەيىپ تانىتتى. جانە وزدەرىنىڭ ورناتۋ تاسىلدەرى زاڭدىق تۇرعىدان دا تالاپقا ساي بولاتىنىن,  قاجەت بولسا, رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن الۋعا دا كومەكتەسە الاتىنىن العا تارتتى. گازعا «قىزىعىپ» جۇرگەندەردىڭ كوبى وسى نارسەنىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – قاۋىپتىلىك جاعىن كوپ ءسوز ەتەتىن. «قاۋىپتىلىك جاعىنان الساق, ارينە, جالپى گاز دەگەن قاۋىپتى نارسە عوي. بۇل ەندى كادىمگى ۇيدەگى قولدانىلىپ جۇرگەن گاز سياقتى. وتە مۇقيات, ۇقىپتى بولۋ كەرەك», دەدى ارمان. گاز قوندىرعىلارىنىڭ جازداعى ىستىقتان جارىلىپ كەتەتىنى تۋرالى ەستىگەنىمدى مىسالعا كەلتىرگەنىمدە, «ول مۇمكىن ەمەس. گازبەن جۇرەتىن كولىكتىڭ گاز قۇياتىن باگى ۇقىپتىلىقپەن, مۇقيات ويلاستىرىلىپ جاسالعان. جول اپاتى بولعان جاعدايدا دا ۇلكەن قىسىمعا شىداس بەرەتىندەي جاسالعان باك كۇن ىستىعىنا جارىلۋى مۇمكىن ەمەس. ال كۇن سۋىقتا گاز قاتىپ قالادى دەگەنگە سەنەمىن. ونىڭ وزىندە باللونداعى گاز ەمەس, تەك تۇتىكتەردەگى گاز قاتىپ قالۋى مۇمكىن» دەدى. سونداي-اق, بۇل ماسەلەنىڭ دە شەشىمىن تابۋعا بولاتىنىن, گاراجى بارلارعا ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمايتىنىن ايتتى. گازبەن جۇرەتىن كولىكتەردىڭ سۋىق كۇندەرى وت الۋىن وڭايلاتاتىن امال تاپقاندار دا بار ەكەن. ونى 10 جىلدان بەرى جۇك كولىگىن جۇرگىزىپ جۇرگەن جۇرگىزۋشىدەن بىلدىك. «سۋىق كەزدە اۋەلى بەنزينمەن قىزدىرىپ الامىز دا, سوسىن گازدى قوسامىز. بۇرىنعى كولىكتەردە بەنزينسورعىشتىڭ ىستەن شىعىپ قالۋى, سۆەچانىڭ مايلانىپ كەتۋى سەكىلدى پروبلەمالار ءجيى بولاتىن. ال گازدا ونداي نارسە بولمايدى. قالتاعا دا ءتيىمدى», دەيدى ول. ماسەلەن, قىستا ايازداردا ماشينانى وشىرگەندە ونى بىردەن وشىرمەي ارنايى گازدىڭ كرانىن جاپسا, سوسىن تۇتىكتەردەگى گاز جانىپ بىتەدى دە ماشينا ءوزى وشەدى. تەك كولىكتى وت الدىراردا گازدىڭ ارنايى شۇمەگىن اشۋدى ۇمىتپاسا بولعانى. گازبەن جۇرەتىن ماشينا  تەك گاز اپپاراتۋرا ساپالى, قىمباتقا ورناتىلعان نەمەسە گاز اپپاراتۋرا زاۋىتتان ورناتىلعان بولسا عانا جاقسى. ۇنەمدىسى ۇنەمدى عوي, بىراق بەنزينگە قاراعاندا ارزان بولعانىمەن, سوعان ساي گازدىڭ جانۋ جىلدامدىعى, ياعني جۇمسالۋ كولەمى كوپ بولاتىنىن دا ەسكەرگەن ءجون. قالاي بولعاندا دا, گازبەن جۇرەتىن كولىك ۇنەمدى دەگەنمەن, وعان قوندىرعىنى ورناتۋ قۇنى قاراپايىم جۇرت ءۇشىن قىمبات. ويتكەنى ۇنەمدىلىكتى ويلاپ, «قالتاسىنا قاراپ» جۇرگەندەر عانا گازعا كوشكىسى كەلەتىنىن انىق. ال ەندى زاڭدىق تۇرعىدان ساۋاتى بارلاردىڭ ايتۋىنشا, بەنزينمەن جۇرەتىن اۆتوكولىك جۇيەسىنە گاز قۇرىلعىسىن ەنگىزۋ ەرەجەگە قايشى. كوپ ەلدەردە بۇل زاڭسىز. مىسالى, جاپونيالىق كولىك وندىرۋشىلەرگە, جەرگىلىكتى وكىلدىكتەرگە گاز ورناتۋ تۋرالى ءوتىنىش جىبەرسەڭىز, رۇقسات ەتپەيدى. ويتكەنى, قاۋىپسىزدىكتى دە ەسەپكە الادى. سونىمەن, قوندىرعى ىزدەمەي-اق, بىردەن زاۋىتتان گازعا ارنالىپ شىعارىلعان كولىك نەگە ساتىپ الماسقا دەگەن ويمەن استانانىڭ بىرقاتار اۆتوسالوندارىن ارالادىم. قىزىعى سول, ونداي كولىك تابىلمادى. سۇرانىس بولماعاندىقتان گازبەن جۇرەتىن كولىكتەرگە تاپسىرىس جوق ەكەن. ەگەر ساتىپ الار بولسام, ارينە, تاپسىرىپ بەرىپ الدىراتىندارىن ايتتى. كولىك ساتۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جالپى ۇنەمدىلىگىنە قاراماستان قازاقستاندا گاز قوندىرعىسى ورناتىلعان كولىكتەردىڭ ءوتۋى قيىنداۋ. ءبىر كەزدەرى مۇناي سالاسىنىڭ ساراپشىلارى قازاقستاندىق اۆتوكولىكتەر 2017 جىلى جاپپاي گازبەن جۇرۋگە كوشەدى دەپ بولجاعان بولاتىن. بىراق جاپپاي كوشىپ كەتپەسەك تە, كوپشىلىك جۇرتتىڭ كوگىلدىر وتىنعا «كوز سالىپ» جۇرگەنىن كوردىك. بۇل ۇنەم مەن ەكولوگياعا وڭ اسەر بەرەتىنى انىق. الايدا ازىرگە ەل اۋماعىنداعى گاز قۇيۋ بەكەتتەرى مۇلدەم از ەكەندىگى دە ەسكەرەتىن ماسەلە. ولاردىڭ جالپى سانى الدىڭعى جىلعى كەيبىر ەسەپتەر بويىنشا 500-دەن عانا اسىپتى, ال قازىر ناقتى قانشا ەكەنىن ساناپ شىعۋ مۇمكىن بولمادى. بىراق ەلدىڭ باس قالاسى دەگەن استانانىڭ ماڭايىنىڭ وزىندە مۇنداي بەكەتتەر جەتكىلىكتى دەپ ايتا الماس ەدىك. سونداي-اق, جولىڭدا قانشا بەكەتتىڭ بارىن بىلمەي گازبەن جۇرەتىن كولىكپەن جىراق جولعا شىعۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى. سوعان بايلانىستى دا ازىرگە گازدىڭ پايداسىن قالا ىشىندەگى  قوعامدىق كولىكتەر مەن «ەكو تاكسي» سياقتى ساناۋلى تاكسيلەر عانا كورىپ جۇرگەندەي. ال وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا 2017 جىلدان باستاپ گاز باعاسى وسەدى دەگەن حابار ەستىدىك. مۇنىڭ سەبەبى ىشكى نارىقتاعى سۇيىتىلعان گازدىڭ شەكتى باعاسىنىڭ وبەكتيۆتى تۇردە قىمباتتاۋىنا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر,  دەپ ءتۇسىندىردى ماماندار. جاڭا جىلدان كەيىن بولۋى مۇمكىن دەگەن بۇل جاڭالىقتى جاقتىرا قويماعانىمىز انىق. اقپاراتتىڭ انىق-قانىعىن بىلمەككە استاناداعى گاز قۇيۋ بەكەتتەرىنە بارىپ, باعا باعانىن باقىلاپ قايتتىق. كورگەنىمىز, بۇرىنعىداي 57-60 تەڭگە. ايتەۋىر گاز باعاسى اياق استىنان «اسپانداپ» كەتىپ, قالتاسىن قاقسا دا قىمبات قوندىرعىنى ورناتىپ, ەندىگىسى ۇنەمدەيمىز دەپ وتىرعانداردىڭ ءۇمىتىن ۇزبەسە بولار. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»