ىزگىلىك قاعيداسى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا وراي قابىلدانعان «راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ 28 مىڭعا جۋىق ادامدى قامتۋى مۇمكىن. الايدا, تۇرمەدەن بوستاندىققا شىعاتىن سوتتالعاندار سانى 1468 ادام كورىنەدى. از سان ەمەس. امنيستيا گرەك تىلىنەن اۋدارعاندا ۇمىتۋ, كەشىرىم دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. ول, نەگىزىنەن, قىلمىستىق ارەكەتتەر جاساعان كىنالى ادامدار ءۇشىن مەملەكەتتىڭ تاراپىنان قولدانىلاتىن ارنايى شارا. بىراق, كوپشىلىكتىڭ راقىمشىلىقتى كەشىرىم جاساۋ دەپ ۇعاتىنى انىق. وسىعان وراي ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, بۇگىنگى قولدانىستاعى قىلمىستىق زاڭناما بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن جانە جازادان بوساتۋدىڭ ءبىر نەگىزى رەتىندە راقىمشىلىقپەن قاتار, كەشىرىم جاساۋ دا كوزدەلگەن. دەمەك, راقىمشىلىقپەن قاتار, كەشىرىم جاساۋدىڭ دا جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ەكەندىگىن جوققا شىعارا المايمىز. ال وعان كىمدەر ىلىگەدى؟ 14 جەلتوقساندا كۇشىنە ەنگەن «راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ – ەلىمىزدىڭ 25 جىلدىق تاريحىنداعى توعىزىنشى شارا. ەندى وسى شارالاردىڭ مازمۇنى مەن ءمانى تۋرالى نە بىلەمىز؟ وسى سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن ءبىز باس پروكۋراتۋرانىڭ ۇستالعان, قاماۋعا الىنعان جانە قىلمىستىق جازانى وتەۋشى ادامدار قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى سەرىكباي ەرىمبەتوۆكە جولىققان ەدىك. – سەرىكباي سادىق ۇلى, راقىم­شى­لىق جاريالاۋ ومىردە ايا­عىن شالىس باسقان ازامات­تارعا كەشىرىم جاساۋ ماقسا­تى­نان تۋىنداعان قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ ىزگىلىكتى نيەتى عوي. كەيبىر جاعداي­لاردا راقىمشىلىق اكتىسى قوعام­دا قالىپتاسقان ناقتى پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن دە قولدانىلۋى مۇمكىن. مىسالى, تۇرمەدە وتىرعان سوتتالعاندار سانىن ازايتۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋ, ياعني قارۋلى قاقتىعىستاردى توقتاتۋ ماقساتىندا دەگەندەي. ەندى كاسىبي مامان رەتىندە وسى ءسوزىمىزدى تولىقتىرا تۇسسەڭىز. – راقىمشىلىق جاريالاۋ تاجىريبەسى الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە كەڭىنەن ورىن العان. ايىرماشىلىعى – قولدانۋ اياسىندا. ءبىر مەملەكەتتەردە ول ءجيى جاريالانىپ, سوتتالعان ادامداردىڭ كوپتەگەن سانىن قامتيتىن بولسا, باسقا بىرەۋلەرىندە تەك ەرەكشە جاعدايلار بويىنشا عانا جاريالانادى (مىسالى, لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە راقىمشىلىق تەك ساياسي قىلمىستار بويىنشا سوتتالعاندارعا عانا جاسالادى). ال رەسەيدە – 18 رەت, بەلارۋستە 14 رەت راقىمشىلىق جاسالىپتى. ءتىپتى, ۋكراينا مەن قىرعىزستاندا مۇنداي اكت جىل سايىن جاريالانادى ەكەن. بۇل دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ قىلمىستىق قۇقىق جۇرگىزۋ سايا­ساتىندا دا ءجيى قولدانىلعان بولاتىن. ونىڭ نەگىزگى كوزدەگەن ماقساتى تۇرمەلەردە وتىرعاندار سانىن ازايتۋ ەدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل ىزگىلىك مازمۇنداعى زاڭ نورماسى قىلمىستىق كودەكستىڭ 78-بابىمەن رەتتەلەدى. – بۇگىنگى قولدانىستاعى قىلمىستىق زاڭناما بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن جانە جازادان بوساتۋدىڭ ءبىر نەگىزى رەتىندە راقىمشىلىقپەن قاتار, كەشىرىم جاساۋ مۇمكىنشىلىگىنىڭ دە كوزدەلگەنى بەلگىلى. وسىنىڭ ايىرماسى نەدە؟ – سىرتتاي قاراعاندا, بىرتەكتەس بولىپ كورىنەتىن وسى قۇقىقتىق جاعدايلاردىڭ اراسىندا مازمۇنى, قۇقىقتىق اكتىنىڭ قابىلدانۋ فورماسى بويىنشا شىن مانىندە ۇلكەن ايىرماشىلىقتار بار. راقىمشىلىق جەكە-دارا ادامدارعا قاتىستى جۇرگىزىلمەيدى. ونىڭ قولدانىلۋ شەڭبەرى بەلگىلى ءبىر ادامدار توبىن, نە بولماسا قىلمىستىق كاتەگوريالاردى قامتيدى. ول توپتار, مىسالى, جاسوسپىرىمدەر, ايەل ادامدار, مۇگەدەكتەر, باس بوستاندىعىنان ايى­رۋدىڭ تومەنگى شەگى تاعايىندالعان سوتتالۋ­شىلار, ونشا اۋىر ەمەس قىلمىس جاساعاندار, تاعى باسقالار بولۋى مۇمكىن. ال كەشىرىم جاساۋ ايىپتاۋ ۇكىمى بو­يىنشا جازاسىن وتەپ جاتقان جەكە, ناقتى ادامعا قاتىستى قولدانىلادى. بۇل تۋرالى شەشىمدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قابىلدايدى. ەگەر كەشىرىم جاسالسا, سوتتالعان ادام جازانى ودان ءارى وتەۋدەن بوساتىلۋى مۇمكىن نە وعان تاعايىندالعان جازا مەرزىمى قىسقارتىلۋى نەمەسە جازانىڭ نەعۇرلىم جەڭىل تۇرىنە اۋىستىرىلۋى ىقتيمال. مۇنداي ادام جازانىڭ قوسىمشا تۇرىنەن دە بوساتىلۋى مۇمكىن. ءتىپتى, كەشىرىم جاساۋ ارقىلى سوتتالعاندىق تا الىنىپ تاستالۋى ىقتيمال. زاڭنىڭ وسى تالابىنان كورىنىپ وتىرعانداي, كەشىرىم جاساۋ تەك سوتتالعان ادامدارعا عانا قولدانىلادى. – ال ەندى راقىمشىلىق جاساۋ اكتى­سىنىڭ قولدانىلۋ اياسى قانداي؟ – راقىمشىلىق اكتىسىنىڭ قولدانىلۋ شەڭبەرى كەشىرىم جاساۋعا قاراعاندا كەڭىرەك. ول تەك سوتتالعان ادامداردىڭ جازاسىن جەڭىلدەتۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, تەرگەۋ ءىسى ءجۇرىپ جاتقان ادامدارعا قاتىستى قىلمىستىق ىستەردى قىسقارتۋ جونىندەگى شەشىمدەردى قاراستىرادى. راقىمشىلىق جونىندەگى اكتىنى پارلامەنت قابىلدايدى. ول قوعامعا قاۋىپتىلىگى تومەن قىلمىسكەرلەرگە, نەمەسە ونشا اۋىر ەمەس قىلمىس جاساعاندارعا عانا قولدانىلادى. – سوڭعى رەت راقىمشىلىق اكتىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي 2011 جىلى جاسالعان ەكەن. مۇنداي راقىم­شىلىقتىڭ ءمانى نەدە؟ – بۇل – ومىردە اياعىن شالىس باسقان وتانداستارىمىزدىڭ قايتادان دۇرىس جولعا تۇسۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سانالاتىن ىزگىلىكتى قادام. بىلەسىز بە, بىزگە تۇسكەن ارىزداردىڭ كوبىندە سوتتالۋشىلار, ءوز ارەكەتتەرىنە شىنايى وكىنىپ, مۇمكىنشىلىك بولسا, ءومىردى قايتا باستاسام دەگەن نيەتتەرىن بىلدىرەدى. سەبەبى, قازىر ادامداردىڭ قىلمىسقا, سوتتالۋعا دەگەن كوزقاراستارى تۇبەگەيلى وزگەرگەن. وتكەن عاسىردىڭ 60-90-جىلدارىندا جاستارعا كەرى اسەر ەتكەن تۇرمە مادەنيەتىنىڭ قازىر ونداي ىقپالى جوق. سوتتالۋدىڭ قانداي ورنى تولماس وكىنىشتەرگە اكەلەتىندىگى جالپى جۇرتقا بەلگىلى. سول سەبەپتى وسى راقىمشىلىق اكتىسىنىڭ نەگىزگى, ياعني ىزگىلىك قاعيداتى تۇرمەدەگى ادامداردىڭ سانىن ازايتۋ ەمەس, ونداي قاجەتتىلىك تە جوق. ەڭ باستىسى – ادامدارعا مەملەكەت تاراپىنان سەنىم ءبىلدىرۋ, ولاردىڭ قايتادان تولىققاندى قوعام مۇشەسىنە ورالۋىنا جاعداي تۋعىزۋ. – زاڭنىڭ ىزگىلىك قاعيدالارىنىڭ ءبىرى – اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس جاساعان سوتتالعاندارعا راقىمشىلىقتىڭ قولدانىلۋى دەدىك. بۇرىنعى وسى تەكتەس زاڭدار ونشا اۋىر ەمەس, نە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستارعا عانا قولدانىلعان ەكەن. – ءيا, بىردەن ايتۋ كەرەك, مۇنداي باپپەن سوتتالعاندار تۇرمەدەن بوستاندىققا شىقپايدى. ويتكەنى, اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىس جاساپ سوتتالعان الەۋمەتتىك وسال ساناتتاعى ادامدارعا جازانىڭ وتەلمەگەن بولىگىنىڭ تەك بەلگىلى ءبىر بولىگى عانا قىسقارتىلادى. اۋىر قىلمىس ءۇشىن وتەلمەگەن زالالى بار سوتتالعاندارعا راقىمشىلىق تەك زالالدى ورنىنا كەلتىرگەن كەزدە عانا قولدانىلاتىن بولادى. بۇگىنگى كۇنى كولونيا­لاردا وسىنداي 3 مىڭعا جۋىق ادام وتىر, ولاردىڭ موينىندا 70 ملرد تەڭگە كولەمىندە وتەلمەگەن زالال بار. زالالدى تولەگەن ادامعا راقىمشىلىق قولدانىلادى, تولەمەسە, قولدانىلمايدى. ال تەرروريستەر, ەكسترەميستىك قىل­مىستار جاساعاندار, ەسىرتكى ديلەرلەرى, پە­دوفيلدەر, ايەل زورلاعاندار, ازاپ­تاۋ كورسەتكەندەر, رەتسيديۆيس­تەر, باس بوستان­دىعىنان ءومىر بويىنا ايى­رىل­عاندار, قىل­مىستىق توپ قۇرامىندا قىل­مىس جاسا­عان­دار ءۇشىن جانە ودان باسقا تاعى دا 113 قىلمىستىق باپ بويىنشا راقىم­شىلىق جۇرگىزىلمەيدى. – راقىمشىلىقتىڭ ىزگىلىك قاعي­داسىنىڭ ءبىرى – سوتتالعانداردىڭ جازالارىن جەڭىلدەتۋ عانا ەمەس, ولاردىڭ قايتالاپ قىلمىس جاساۋىن بولدىرماۋ. ول ءۇشىن ولاردى جۇمىسقا تۇرعىزۋ, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, تاعى باسقا دا الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قولداۋلار قالاي كورسەتىلەدى؟ – مۇنداي مىندەتتى اتالعان زاڭ ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جۇكتەپ وتىر. 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعانداردى قايتا وڭالتۋ, قوعامعا بەيىمدەۋ ماسەلەلەرى سالاسىنداعى قۇزىرەتى كەڭەيتىلگەن. قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسى بو­يىنشا اكىمدەر اتالعان مەكەمەلەردەن بوساپ كەلگەن ادامدارعا الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋعا ءجار­دەمدەسۋ جانە ولارعا ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ جونىندەگى بارلىق ۋاكى­لەتتى ورگانداردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋگە ءمىن­دەتتى. ەگەر دە ادام ەگدە جاستا بولسا, مۇگەدەك جانە جالعىزباستى بولسا, ول بوساتىلعاننان كەيىن قارتتار مەن مۇگەدەكتەرگە ارنالعان جالپى ۇلگiدەگi ينتەرنات ۇيىنە جىبەرىلەدى. راقىمشىلىقپەن بوساتىلعان ادامنىڭ ءومىر سۇرۋگە قاراجاتى جانە تۇرعىلىقتى جەرى بولماسا, ول بوساتىلعاننان كەيىن بەلگىلى تۇراعى جوق ادامدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ورتالىعىنا جىبەرىلەدى. بۇگىندە ەلىمىزدە وسىنداي 25 ورتالىق بار. – ەندىگى جەردە سوتتالعان ادام جازا­سىنىڭ ءتيىستى بولىگىن وتەسە, قىلمىسپەن كەل­تىرىلگەن زالالدى تولىق تولەسە جانە جازانى وتەۋدىڭ بەلگىلەنگەن ءتارتىبىن بۇز­باعان جاعدايدا شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلۋعا جاتادى ەكەن. بۇعان قانداي قوسىپ-الارىڭىز بار؟ – دۇرىس ايتاسىز. جانە وسى جاعدايلاردى جۇيەلى تۇردە ءتۇسىندىرۋ سوتتالعانداردىڭ بوستاندىققا قول جەتكىزۋ جولدارىنا دەگەن كوزقاراستارىن دا وزگەرتتى. ياعني, بۇگىنگى كۇنى تۇرمەدە وتىرعان سوتتالعانداردىڭ تۇسىنگەنى: بوستاندىققا شىعۋدىڭ نەگىزگى جولى – زاڭدى ساقتاۋ, ءتارتىپتى بولۋ. مىنە, ناقتى وسى ءتيىمدى شارالار ناتيجەسى قازاقستاننىڭ تۇرمەدەگى ادامدار سانى بويىنشا الەمنىڭ الدىڭعى 50 ەلىنىڭ قاتارىنان كورىنۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ءسويتىپ, قىلمىستىق ساياساتتى زەرتتەۋ حالىقارالىق ينستيتۋتى (IICPR, لوندون, ۇلىبريتانيا) دايىندايتىن الەم ەلدەرىنىڭ تۇرمە رەيتينگىسى بويىنشا قازاقستان 4 جىل ىشىندە 35-ءشى ورىننان 62-گە كوتەرىلىپ, ءوزىنىڭ ورنىن 27 پوزيتسياعا جاقسارتتى. سوندىقتان, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا وراي قابىلدانعان «راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ جوعارىدا دا اتاپ كورسەتكەنىمدەي, تۇرمە كونتينگەنتىن ازايتىپ, كولونيالاردى بوساتۋدى ماقسات تۇتپايدى. ونىڭ نەگىزگى جانە باستى ماقساتى مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان ىزگىلىك اكتىسى بولىپ تابىلادى. راقىمشىلىق بويىنشا بوساعان ادامدار قوعامعا قاۋىپتى ەمەس پە دەگەن پىكىر بۇرىنعى وتكىزىلگەن 8 راقىمشىلىق كەزىندە دە بولعان. تاجىريبە كورسەتكەندەي, راقىمشىلىق اكتىلەرىنىڭ ەلىمىزدەگى قىلمىستىق احۋالعا, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنىڭ ناشارلاۋىنا كەرى اسەرى بولعان ەمەس, ولاردىڭ قايتالاپ قىلمىس جاساۋى سيرەك كەزدەسەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»