گەنەرال قالمەنوۆ

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ, شىمكەنت قالاسىنىڭ, ماقتارال اۋدانىنىڭ جəنە قىزىلوردا وبلىسى شيەلى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ميليتسيا گەنەرال-مايورى قۇلاحمەت دۇيسەنبەك ۇلى قالمەنوۆ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىندە قىرىق ءتورت جىل قىزمەت ەتىپ, ونىڭ جيىرما جىلىندا وبلىستىق ءبىرىنشى باسشى بولعان ەدى. 1945 جىلى الماتى قالاسىنداعى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وبلىسارالىق ءبىر جىلدىق ميليتسيا مەكتەبىن بىتىرگەن ون توعىز جاسار مامان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ىشكى ىستەر باسقارماسىندا بانديتيزممەن كۇرەس ءبولىمىنىڭ تەرگەۋشىسى, تەرگەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى‑اعا تەرگەۋشى بولىپ قىزمەت ەتەدى. 1948 جىلى قازاق سسر ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ءوز جۇمىسىندا كوزگە تۇسكەن جيىرما ەكى جاسار تەرگەۋشى ورتالىق اپپاراتقا, جەدەل وكىل قىزمەتىنە شاقىرىلادى. بۇل, ارينە, وبلىستا جۇرگەن جاس كادر ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت بولاتىن. ەڭبەكقورلىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جەتە سەزىنىپ, ورتالىق اپپاراتتا ءوزىن ىسكەرلىك جاعىنان تانىتا بىلگەن قۇلاحمەت قالمەنوۆ التى ايدان كەيىن, ياعني 1948 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى جوعارى وفيتسەرلەر مەكتەبىنە جولداما الادى. ماسكەۋدەگى وقۋدى «ءومىر اكادەمياسى» ساناعان جيىرما ءتورت جاستاعى مامان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە بالالار كولونياسى ءبولىمىنىڭ جەدەل رەجىم بولىمشەسىنىڭ باسشىسى ەتىپ بەكىتىلەدى. ءسويتىپ, قۇلاحمەت اعا اپپاراتتاعى بولىمشە باسشىسىنان سەگىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتا كادر باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا دەيىن جوعارىلايدى. ميليتسياعا ەتى ءتىرى, تەز شەشىم قابىلداي الاتىن قابىلەتى بار, زاڭ جاعىنان ساۋاتتى, ەشكىمگە قيانات جاسامايتىن, ادال قىزمەتكەرلەر كەرەك-اق ەدى. ءبىلىمى ءوز قاتارلاستارىنان كەم ەمەس, تاجىريبەسى دە ازىرگە جەتەرلىك, قانداي ماسەلە بولسا دا الدىمەن ويلانا ءبىلۋدى ادەتكە اينالدىرعان جاس مامان ءوزىن ەركىن ۇستادى. ۇسىنىس-پىكىرىن جالتاقتاماي جەتكىزە ءبىلدى. باسقا ورگاندارعا قاراعاندا كىرپيازداۋ مينيسترلىكتەگى بولعان ءبىر جايدى مىسالعا كەلتىرەيىن. رەسپۋبليكا ءىىم 700 كوممۋنيستى بىرىكتىرەتىن باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ ءبىر جينالىسىندا پارتيانىڭ حح سەزىنىڭ قورىتىندىلارى تالقىلانادى. باياندامانى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆ.ۆ.گۋبكين جاسايدى. وسى جينالىستا ءالى 30-عا تولماعان ق.قالمەنوۆتىڭ قازاق جاستارىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋىن ارنايى كوتەرىپ, ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن تەك ورتا مەكتەپ كولەمىندە عانا پايدالانا الاتىنىن ايتىپ, وسى ماسەلەنىڭ قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە جەتكىزىلۋىن سۇرايدى. جينالىستاردا ۇلتتىق ماسەلەنى ارنايى قويۋدان قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ جۇرەگى شايلىققان زاماندا وسىلاي تىكەلەي سويلەۋگە ق. قالمەنوۆتىڭ عانا باتىلى باردى. بۇل وقيعا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قايناپ جاتقان كەزىندە ەلگە از ۋاقىتقا كەلگەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ بەيشارا كۇيىن رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسىنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرگەنى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ءوز مۇددەسىنەن ۇلتىنىڭ مۇددەسىن جوعارى قويا العان ادام قانداي ارەكەتكە بولسا دا بارا الاتىنىنا بۇل جاقسى مىسال. قۇلاحمەت قالمەنوۆ وداقتىق دەڭگەيدەگى جيىندا دا ءوز قابىلەتىن ادەمى كورسەتە ءبىلدى. 1957 جىلعى مامىردا ول ماسكەۋدە ءىىم-ءنىڭ كلۋبىندا وتكەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بۇكىلوداقتىق كەڭەسىندە كادرلاردى ىرىكتەۋ, ىسكەرلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى قارالادى. وسى كەڭەستە رەسپۋبليكا ءمينيسترى كادر ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ جۇمىسقا جاڭا كەلگەندىگىن ايتىپ, ونىڭ ورنىنا ورىنباسارلارىنىڭ ءبىرى وزىنە ءسوز سويلەۋدى ۇسىنادى. بۇل ۇسىنىس جايدان-جاي بولعان جوق ەدى. ول كەڭەستە ءسوزىنىڭ باسىن بۇرىن دايىندالعان قاعازدان باستاپ, سونان سوڭ اۋىزشاعا كوشىپ, وتكىر ماسەلەلەردى كوتەرىپ, رەگلامەنتتە كورسەتىلگەن ون بەس مينۋتتىڭ ورنىنا ەكى رەت «كازاحستان – بولشايا سترانا» دەپ قوسىمشا ۋاقىت سۇراپ, وتىز مينۋت سويلەيدى. ءسوز مازمۇنىنا ريزا بولعان زالداعىلار سىلتىدەي تىنىپ, قايتا-قايتا قول سوعىپ, جارتى ساعات تىڭدايدى. ەندى شەشەن كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ باعىتىن قاراڭىز. بىرىنشىدەن, وداقتان كەلگەندەردىڭ كوبىنىڭ وزدەرىن جوعارى سانايتىنىن, جەرگىلىكتى كەڭەس-پارتيا ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرىن مويىنداي بەرمەيتىنىن, قازاقستاندا تۇراقتى قونىستانىپ, جۇمىس ىستەيمىن دەپ ويلامايتىندارىنا ناقتى مىسالدار كەلتىرەدى. ۇلتتىق كادرلار دايىنداۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ, مينيسترلىكتەگى وقۋ ورىنداردىڭ كوپشىلىگى رەسەيدە, ۋكراينادا, بەلورۋسسيادا ەكەندىگىنە, وعان كەلەشەگىنەن ءۇمىت ەتەتىن قازاق جاستارىنىڭ ورىس تىلىنەن شىعارما جازا الماي, ەلگە قايتىپ جاتاتىنىنا, قازاقستانداعى كادرلارعا اسكەري اتاقتاردىڭ وتە سيرەك بەرىلەتىنىنە, سونداي-اق كوپ قۇجاتتاردىڭ مينيسترلىكتە قارالماي جاتىپ قالاتىنىنا نازار اۋدارتادى. ونىڭ وسى دالەلدەرى ۇلت رەسپۋبليكالارىنان كەلگەندەردىڭ دە ويىنان شىعادى. بۇكىلوداقتىق جينالىستان كەيىن الماتىداعى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جوعارى مەكتەبىنە تۇسۋشىلەر شىعارمانىڭ ورنىنا قازاق تىلىنەن ەمتيحان تاپسىراتىن بولىپ اراعا جىلدار سالىپ تاشكەنت, قاراعاندى قالالارىندا جوعارى ءبىلىمدى ميليتسيا كادرلارىن دايىندايتىن مەكتەپتەر اشىلدى. ال 1958 جىلى قۇلاحمەت قالمەنوۆ الماتى وبلىسىنىڭ ىشكى ىستەر باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالادى. بىراق كوپ ۇزاماي وبلىستىق باسشى اۋىرىپ, زەينەتكە شىعادى دا, سونىڭ ورنىنا ۇسىنىلادى. ءسويتىپ ول استانالىق باسقارمانىڭ تۇڭعىش قازاق باسشىسى بولادى. الايدا كوپ ۇزاماي 1960 جىلعى تەمىرتاۋ وقيعاسىنا بايلانىستى بوساتىلعان رەسپۋبليكا ىشكى ىستەر ءمينيسترى ش.قابىلباەۆقا ءوز ۇسىنىسىمەن ورنىن بەرىپ, جامبىل وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنا باسشىلىققا اۋىسادى. سەگىز جىل جەمىستى جۇمىس ىستەپ, «كسرو ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى» دەگەن جوعارى اتاققا يە بولادى. 1967 جىلى شىمكەنت قالاسىندا ماي قىزمەتكەرلەرى مەن اۆتوكولىك ايداۋشىلارىنىڭ اراسىندا كيكىلجىڭنەن باستالعان وقيعا ۋشىعىپ, قاندى قاقتىعىسقا ۇلاسقانى بەلگىلى. وداقتى دۇرلىكتىرگەن وسى وقيعانى تەكسەرگەن سوكپ وك بريگاداسى مەن قكپ وك وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ باسشىلىعىنا قۇلاحمەت قالمەنوۆكە توقتالادى. وسىندا ول قاجىرلى ەڭبەگىمەن جəنە تەرەڭ كəسىبي شەبەرلىكپەن ۇلگىلى قىزمەت اتقارعانى ءۇشىن وعان مايور, پودپولكوۆنيك, پولكوۆنيك شەندەرى مەرزىمىنەن بۇرىن بەرىلەدى. ال 1970 جىلى ول كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن ميليتسيا گەنەرال-مايور اتاعىنا يە بولادى. ەكى جىلدان سوڭ سان سالالى, تىنىمسىز قىزمەتتە ءجۇرىپ كسرو ءىىم جوعارى مەكتەبىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە «تەرگەۋشى مەن انىقتاۋ ورگاندارىنىڭ قىلمىستىق ءىستى توقتاتۋمەن بايلانىستى قىزمەتى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. وسى تاقىرىپتا دايىندالعان قۇپيالىعى بار مونوگرافيا سالالىق وقۋ ورىندارىندا قازىر دە وقىتىلىپ كەلەدى. ءسويتىپ, كەزىندە گەنەرال قالمەنوۆ كەڭەستەر وداعىندا ولكەلىك, وبلىستىق ءىىب باسشىلارىنىڭ ىشىندە جالعىز زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولعان ەدى. دارابوزدىعىن قۇلەكەڭ سەكسەن سەگىزىندە دە قايتالاعان بولاتىن. قايتىس بولارىنان ءبىر ايداي بۇرىن, 2014 جىلدىڭ 23 قاڭتارىندا ءوزى 1974 جىلى قۇرعان, 1980 زەينەتكە شىققاننان كەيىن جەتى جىل باسقارعان, قازىر باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى زاڭ كوللەدجى كۋرسانتتارىنىڭ الدىندا ءۇش جارىم ساعاتقا سوزىلعان تىڭدارماندارىن ەلىتە اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. وسى سوزىنەن 23 جىل بۇرىن, ياعني 1991 جىلى جۇرەك تالماسىنا ۇشىراپ, سەكسەن سەگىزگە كەلگەن قارتتىڭ وسىنشالىقتى ۋاقىت ءسوز سويلەۋى, سيرەك كەزدەسەتىن, ءتىپتى, بولا بەرمەيتىن قۇبىلىس ەدى. ومىرلىك مول تاجىريبە جيناعان, وقۋ-ءبىلۋدى عۇمىرلىق سەرىك ەتكەن گەنەرال قالمەنوۆ قالامىنان «دەياتەلنوست سلەدوۆاتەليا ي ورگانا دوزنانيا ۆ سۆيازي س پريوستانوۆلەنيەم ۋگولوۆنوگو دەلا» اتتى مونوگرافيا, «ءومىر بەلەستەرى», «ۆوسپومينانيا گەنەرالا ميليتسي», سونداي-اق «زامانا تىنىسى», «قۇنىققان قاسقىرلار», «ءتارتىپتىڭ ماڭگىلىك ساقشىلارى تۋرالى ەنتسيكلوپەديالىق انىقتاما» جانە «باۋكەڭنىڭ شاراپاتتارى» اتتى كىتاپتار تۋدى. وسىلايشا, گەنەرال قالمەنوۆ تالاي ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن ءوز ءومىر جولىن ءوزى جازىپ كەتتى. گەنەرال قالمەنوۆ وقۋشى كەزىندە ءوزىنىڭ دوسى يداحمەت ءابدىروۆ ەكەۋى سىنىپتاستارى سوعىسقا اتتانىپ جاتقاندا, كسرو سوعىس-تەڭىز فلوتىنىڭ قولباسشىسى, ادميرال كۋزنەتسوۆقا حات جازىپ, قازاقستان كومسومولى قامقورلىققا العان بالتىق تەڭىزىندەگى كيروۆ كرەيسەرىنە ماتروستار قاتارىنا الۋدى وتىنەدى. بىراق جاستىعىنا بايلانىستى ارمياعا الىنبادى. ەگەر سوعىسقا بارا قويعاندا باتىر اعاسى باۋكەڭە ۇقساپ,كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن ەرلىك تە جاساۋى مۇمكىن ەدى. ابدىجالەل باكىر, ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور