شاكارىم: سالاۋاتتىلىق تاعىلىمى

ادامنىڭ جان جانە ءتان ساۋلىعى تۋرالى ەجەلدەن قالىپتاسقان پايىمداۋلار حالقىمىزدىڭ سالاۋاتتى عۇمىر, قان تازالىعى, ۇرپاق تاربيەلەۋ سياقتى كەلەلى ماسەلەلەرگە ءاتۇستى قاراماعانىن كورسەتەدى. ء«تانى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» دەيدى بابالارىمىز. ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ وسى قىرى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ كوزقاراستارى مەن پالساپالىق وي-تۇيىندەرىندە ءجيى كەزدەسەدى. قازىر وزىمىزگە ارقاۋ ەتىپ جۇرگەن سالاۋاتتىلىق ماسەلەلەرىن تەرەڭ وي, كەلىستى تىلمەن سۋرەتتەيتىن اقىن ادامنىڭ جانى مەن دەنە تاربيەسىن ەگىز ۇعىم رەتىندە قارايدى. بۇلاردىڭ بىرىنەن-ءبىرىن اجىراتۋعا بولمايدى, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇرعاندا عانا تولىققاندى ادام كورىنەدى دەگەن ويدى زەردەڭە قۇيىپ بەرەدى. ء«ۇش انىق» تراكتاتىندا شاكارىم بىلاي دەيدى: «جان, رۋح ... ءسوزى مىناۋ – دەنەنىڭ اراسى سەزىمنىڭ ورتا تۇراعى, تسەنترى ميدا, ول توقتاسا ءبارى دە توقتايدى. سول ميداعى ورتا تۇراقپەن مۇقىم دەنەلەر اراسىنداعى سەزەتىن, قيمىلدايتىن, تامىر-سىڭىرلەرگە تۇتاستىراتىن ءبىر جالعاستىق (پروۆولوكا) بار. سوندىقتان جان دەگەن بولەك نارسە جوق. ەگەر جان بار بولسا, مي جان بولار ەدى. ونىڭ جان ەمەس ەكەندىگىن كورىپ-ءبىلىپ تۇرامىز. ... دەنە ولەدى, وزگەرەدى. جان ولاي ەمەس, ەكەۋى بىرىگىپ تۇرعان كەزدە ءبىر-بىرىنە قاتتى اسەر بەرەدى. اشۋ, جەك كورۋ, ءسۇيۋ سياقتىلاردا اسەرى بەتكە شىعادى. جان قاتتى اسەرلەنسە, دەنەنى قيىنشىلىققا تۇسىرەدى». قازىر مەكتەپتەردە وقىتىلىپ جۇرگەن سالاۋتتىلىق (ۆالەولوگيا ءپانى) ساباقتارىندا سترەسس, پسيحولوگيالىق كۇيزەلۋ, ونىڭ ادامعا تيگىزەتىن اسەرى تۋرالى ماسەلەلەر شاكارىمنىڭ وسى ويىمەن ساباقتاسا ۇندەسىپ جاتىر. «كەيدە قاپياداعى قاتتى قۋانىش, قورقىنىش, قايعى ادامدى ءولتىرىپ تە جىبەرەدى. جان مەن دەنە بىرىنە-ءبىرى جات, بولەك جارعان بولسا دا, بىرىگىپ تۇرعاندا وسىلاي ءبىر-بىرىنە اسەر بەرەدى» دەيدى عۇلاما. ادام ءوزىنىڭ ىشكى جان تولقىنىسىن تەجەپ, مەڭگەرە الماسا, تاربيەلەي بىلمەسە, وزىنە-ءوزى زياندىلىق جاسايدى. ال ول جينالا كەلە, تۇبىندە  اعزانىڭ توزۋى شەگىنە جەتىپ, ءۇزىلىپ تىنۋى ابدەن مۇمكىن. بۇگىنگى دەنساۋلىق ءىلىمىنىڭ دە ايتارى وسى. تولىققاندى سالاۋاتتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ الىپپەسى مي مەن مىنەز-ق ۇلىقتان باستاۋ الاتىنىن شاكارىم پايىمداۋلارىنان ايقىن اڭعاراسىز. قوزعالىس-قيمىلسىز, ارەكەتسىز ادام – ءوز ساۋلىعىنىڭ جاۋى, ءوزىن-ءوزى سىرقاتتىڭ قۇرىعىنا بايلاپ بەرەدى. ء«بىز سەمىرتتىك دەنەنى ازىقپەنەن, بايلاپ بەرىپ جاندى وعان قازىقپەنەن. ۇيقى, تاماق  كۇيلەگەن سورلى دەنە, قۇتىلار ما وسىنداي جازىقپەنەن. جالقاۋ ءتىرى بولعانمەن ولگەنگە ەسەپ, ءبىلىمنىڭ كەسەلى جوق مۇنان كەسەك. ءبىلىمسىز, ارەكەتسىز, ەرىنشەكتى, كۇناھار دا بولماسپىز ءولى دەسەك», دەيدى ول «جان مەنەن دەنە ءھام كوڭىل» اتتى ولەڭىندە. اقىن اس ءىشىپ, اياق بوساتار, جاتىپىشەر جالقاۋلىقتىڭ رۋح, جان جانە دەنە ارەكەتىن تەجەيتىن پارىقسىز كورىنىسىن وتە ءدال بەينەلەگەن. ادام دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى – سەرگەك ۇيقى, قيمىل مەنەن قاناعات. شاكارىم تۇيسىگى «ارەكەتسىز, ەرىنشەكتىكتى» ولگەن جانمەن بىردەي كورەدى. سول ءتۇيىندى وي «حايۋان مەن اقىماقتار»  ولەڭىندە بىلايشا جالعاسادى: «بۇل سوزگە بىرەۋ ماڭگۇرت, بىرەۋ ناندى, اقىلمەن بىلگەن ادام ابدەن قاندى. جەل مەن سۋ, تاس, توپىراق, كوك پەن اعاش ... عالامدا نە بولسا دا ءبارى جاندى». وي مەن ساناعا ساۋلە تۇسىرەتىن سالاۋاتتىلىق تاعىلىمى شاكارىمنىڭ كوپتەگەن ولەڭدەرىندە التىن ارقاۋ بولىپ ورىلگەن. ادام بالاسى ومىرگە كەلگەن سوڭ تىرشىلىكتىڭ نۇرى مەن شۋاعىنا شومىلىپ, شات-شادىمان, سۇلۋ سەزىمدى بويىنا قۇيىپ, جادىراپ عۇمىر كەشۋگە ۇمتىلادى. بىراق جاقسىلىق پەن جاماندىق قاتار كەلىپ, جان مەن دەنە سول ەكەۋىنە كەزەك باعىنادى. اقىن پالساپاسىنداعى سالىستىرا, شەندەستىرىلە سۋرەتتەلەتىن وسىنداي كورىنىستەر ەرىكسىز مۇڭعا باتىرادى, تىرلىكتىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن, جارىق دۇنيەنىڭ قىمباتتىلىعىن تانىتادى. ء«ومىردىڭ باسى – بالا, ورتاسى – ادام, قارتايىپ شال بولعان سوڭ كەتتى شاماڭ», - دەيدى اقىن. نەمەسە: «ادامزات ءوزىن-ءوزى سىناۋ كەرەك, تازالاپ, ادىلدىكتى ۇناۋ كەرەك ...» دەپ تولعانادى. ماعىناسى – ءماندى عۇمىر. ال ول ادامنىڭ جان دۇنيەسى مەن دەنە ساۋلىعىنا نەگىزدەلگەن. اقىننىڭ ءومىردىڭ نۇرلى بەينەسىن, كوكتەمدەگى عاجايىپ مەزگىلدى سۋرەتتەيتىن ولەڭى بار. ادامعا كۇش-قۋات بەرەتىن تابيعات ەرەكشەلىگىن مولدىرەتىپ كوز الدىڭا اكەلەدى. بەتىمە جىلى تيەدى كۇنگەيدەگى كۇنشۋاق. جان جىلىنى سۇيەدى, جانعا راحات وسى ءسات. ءولى جەردىڭ سۇيەگىن, ءتىرىلتتى جايناپ جاپىراق... كۇنگەيدەگى شۋاق, تىرىلگەن جاپىراق – ناعىز تىرشىلىكتىڭ كورىنىسى. قانىڭدى قىزدىراتىن جاس ءومىر, قايناعان تىرشىلىك كۇيى ادام جانىن ءدۇر سىلكىندىرەدى. كۇنگە الاقان جايعان بالاداي جايناعان الەم – سالاۋاتتى عۇمىردىڭ تابالدىرىعى. ارى قاراي جاسقانباي قادام باسىپ, جارىق دۇنيەدە عۇمىرىڭ جەتكەنشە يماندى جولدان اينىما. يمان  – ول تازالىق. جان مەن دەنە, رۋح تازالىعى, مىنە وسىلار جۇمىر باستى پەندەنى دۇنيەنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە تولىققاندى ءومىر سۇرۋگە باعىتتايدى. شاكارىمنىڭ سالاۋاتتىلىق تۋرالى كوزقاراستارى وسىنداي ماعىناسى تەرەڭ ماسەلەگە ءۇڭىلۋدى مەڭزەيدى. ادامدار اراسىنداعى قاراپايىم پەندەلىك قاتىناستاردىڭ, كەڭ پەيىل, ىستىق ىقىلاس, ادال كوڭىلدىڭ ءومىردى جايناتىپ جىبەرەرلىك قۇدىرەتى بارىنا قانىعا تۇسەسىز. سونداي ءبىر ساتكە كوز سالىپ قاراڭىزشى: امانداسا كەلىسىپ, ءبىر باعلاندى سويعىزار. كەل دەپ اياق بەرىسىپ, قىمىزعا ابدەن تويعىزار. تەرى جادىراپ جايىلدى, دەنە بالقىپ, بوي قىزار. قايعى مەنەن ۋايىمدى ويلاۋدى دا قويعىزار. اق نيەت, ادال اس پەندە جانىن مارقايتىپ, ادامدى توق ەتەدى, مىنەز-ق ۇلىقتىڭ كىلت ەتپە كىرلەۋىك استارىن شايى ورامال كەپكەندەي تازارتىپ, جادىراتىپ جىبەرەدى. بۇل, تۇپتەپ كەلگەندە, دەنە مەن جان ساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار. سالاۋاتتىلىق ساباقتارىندا عىلىمي جانە تەوريالىق تۇرعىدا نەگىزدەلەتىن ماسەلەلەر ولەڭنىڭ نازىك تە جۇمباق يىرىمدەرىمەن قالتقىسىز ورنەكتەلگەن. بۇگىندە ادام بالاسىن ايىقپاس دەرتكە ۇرىندىرىپ, ومىرىنە قاتەر توندىرەتىن اراق پەن ەسىرتكە تاۋقىمەتىن زامانىندا اقىن تاپ باسىپ كورە بىلگەن.  سول جامان ادەتتەرگە جەلىككەن قۇمارلىقتا توقتاۋ جوق ەكەندىگىن اشىنا ايتىپ, وزگەلەرگە وي سالادى. ... توقتى سويىپ داندەگەن توقتاي الماس, جىلقى ۇرلاعان باتىر بوپ و دا ەلىرمەي, ءبىر ريۋمكەدەن باستالار ماسكۇنەمدىك, ناشا ۇستىنە ناشاعا ورلەي-ورلەي. ويلاساڭ سونىڭ ءبارى ءبىر قۇمارلىق, قۋا بەرمەي قايتەدى, تەپشي-تەرلەي... ۇرلىق-قارلىقتى, اراق-شاراپ پەن ناشا بۋىنى ەلىرۋدىڭ ءبارى ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى ۇستاي الماۋىنا, ارسىز قۇمارلىققا سوقتىرىپ,  سەندەلتىپ قوياتىنىن, اقىرى ونداي ادامدار وزىنە دە, وزگەلەرگە دە قايعى-ۋايىم اكەلەتىنىن وسى جولداردان-اق سەزىنەسىڭ. جانىنا يماندىلىقتى ءناسىپ ەتكەن ويشىل, عۇلاما فيلوسوفتىڭ وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى كورىپ قينالۋى, جالپى قازاق قوعامىنىڭ باسىندا بار وزگە دە تاۋقىمەتتەر شاكارىم بابامىزدىڭ «مۇسىلماندىق شارتى» سياقتى ءدىني ەڭبەكتى جازۋىنا  سەبەكەر بولعانداي. ونىڭ: «وقىعاندارىڭىز كىتاپتان, وقىماعاندارىڭىز مولدالاردان ەستىپ- بىلگەن شىعارسىزدار. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ ءوز تىلىمەن جازىلعان كىتاپ جوق بولعان سوڭ, اراب, پارسى كىتابىن بىلمەك تۇگىل, نوعاي تىلىندە جازىلعان كىتاپتاردى دا انىقتاپ ۇعا العان جوق شىعار دەپ ويلايمىن. سول سەبەپتەن يمان-عيبادات تۋراسىن شامام كەلگەنشە قازاق تىلىندە جازايىن دەپ ويلادىم. بۇل كىتاپ ءاربىر قازاق وقۋعا وڭاي بولىپ, ءارى ولارعا پايدا, ءارى وزىمە ساۋاپ بولار ما ەكەن دەپ... ءۇمىت ەتتىم» دەۋى سوندىقتان. اقىننىڭ اق-ادال تىرلىكتى, ادامي اق جولدى, يمان عيباداتىن بارشاعا ناسيحات ەتۋدەن تۋعان ىزگى نيەتىن وسى جولداردان ايقىن تانيسىز. «ونىڭ... دۇنيەتانىمى يسلامياتتىڭ شەڭبەرىنە سىيمايدى» دەپ بەلگىلى ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ ايتقانداي, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى جالپى ادامي قۇندىلىقتاردى شىعارمالارىنا وزەك ەتسە, سونىڭ ىشىندە سالاۋاتتىلىق ماسەلەسىنە ءجيى ورالىپ وتىرعان. جانە ول ويلارىنىڭ ءبارى دە بۇگىنگى كۇننىڭ پروبلەمالارىنا ءدوپ ءتۇسىپ وتىرادى. ەندەشە, مەكتەپتەردەگى سالاۋاتتىلىق ساباقتارىنا شاكارىمنىڭ وسىنداي تاعىلىمىن ارقاۋ ەتۋدىڭ تاربيەلىك تە تانىمدىق ءمانى ۇلكەن بولماق. ساعيلا ءجۇنىسوۆا, استانا قالاسىنداعى  №61 ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى.