قازىرگى عىلىمي-تەحنيكالىق جەتiستiكتەردiڭ قارقىندى دامۋ داۋىرىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ححI عاسىر» مانيفەسi ايرىقشا وزەكتى جانە دەر كەزiندە قابىلدانىپ وتىر. مانيفەستi iسكە اسىرۋ – جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ سوڭعى جەتiستiكتەرiن كۇش جۇمساۋ قارۋى رەتiندە قولدانۋ جولىندا ىقپالدى كەدەرگi ورناتا الادى. بۇل بار يادرولىق قارۋعا جانە يادرولىق تەحنولوگيالارمەن قاتار جۇرەتىن راديواكتيۆتi قالدىقتارعا قاتىستى ايرىقشا ماڭىزدى ماسەلە. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي يادرولىق ماتەريالدار مەن قالدىقتار تەك جيناقتالىپ وتىرادى, بىراق ولاردى تولىق كادەگە جاراتاتىن قاۋiپسiز تەحنولوگيالار جوق. كەلەشەكتە ادامزات ءۇشىن نەگiزگi ەنەرگيا كوزi يادرولىق ەنەرگەتيكا بولاتىنى كۇمانسىز. ازىرشە بالامالى ەنەرگيا تۇرلەرىنە تەك قوسىمشا كوزدەر رەتىندە عانا پايدالانۋعا جەتكىلىكتى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك جەتەكشى يادرولىق ورتالىقتاردا يادرولىق رەاكتورلاردىڭ جاڭا قاۋiپسiز تۇرلەرiن عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەۋ جۇمىستارى جۇرگiزiلۋدە. ولاردا يادرولىق وتىن رەتىندە ۋراننىڭ 235U سيرەك يزوتوپى عانا ەمەس, سونداي-اق, تابيعي ۋران مەن ءتوريدىڭ ۇلكەن قورلارى, ولارمەن قاتار پايدالانىلعان يادرولىق وتىن دا قولدانىلماقشى. سونىمەن قاتار, وسىنداي رەاكتورلاردا حيميالىق بولiنۋدەن پايدا بولاتىن بارلىق ونiمدەردi جاعۋمەن قوسا بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن يادرولىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋداعى ىلەسپە رادياتسيالىق قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ ماسەلەسى دە تولىعىمەن شەشىلەتىن بولادى.
الەمدىك تاجىريبەنى تالداۋ ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىندا ەڭ جاقسى ناتيجەلەرگە ءوزىنىڭ تابيعي باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالاناتىن ەلدەر قول جەتكىزگەنىن كورسەتىپ وتىر. قازاقستان ءۇشىن تابيعي ارتىقشىلىق كومىرسۋتەك, ۋران مەن باسقا مينەرالدى شيكىزاتتىڭ بىرەگەي قورلارى, اۋماعى مەن گەوگرافيالىق ورنالاسۋى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ الەمدىك سىن-تەگەۋرىنگە جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساياساتى ءتيىستى باعىتتار بويىنشا جاراتىلىستانۋ مەن تەحنيكالىق عىلىمداردى دامىتۋدى تالاپ ەتەتىن عالامدىق ءباسەكەلەستىك كۇرەسىندە ناقتى وسى ارتىقشىلىقتاردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا جۇمىلدىرىلۋى قاجەت.
يادرولىق عىلىم مەن تەحنيكا بويىنشا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى جەتىستىكتەر حالىقارالىق ساحنادا ەل بەدەلىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. بۇدان باسقا, تۇبەگەيلى جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار جاساۋدى يادرولىق ماتەريا مەن زاتتاردىڭ نەگىزگى قاسيەتتەرىن, ولاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىك سيپاتتامالارىن زەرتتەۋسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكiن ەمەس. سونىمەن قاتار, يادرولىق جانە رادياتسيالىق فيزيكا بويىنشا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى كۇردەلى عىلىمي-تەحنيكالىق مىندەتتەردى دەربەس قويا بىلەتىن جانە شەشۋگە قابىلەتتى جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايىنداۋعا بىرەگەي ءمۇمكىندىكتەر بەرەدى.
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى 1957 جىلى قۇرىلعان كەزەڭىنەن باستاپ, ەل ەكونوميكاسىن تەز دامىتۋعا قاجەتتى يادرولىق عىلىم بويىنشا جاڭا iرگەلi جانە قولدانبالى ناتيجەلەرگە جەتۋمەن قاتار, قازاقستاننىڭ اتومدىق عىلىمى مەن تەحنيكاسىنا قاجەتتى جوعارى بىلىكتى كادرلاردى – عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارىن دايارلاۋدا بازالىق ۇيىم رەتىندە جوسپارلانعان بولاتىن. بۇدان باسقا, ينستيتۋتتىڭ ەكسپەريمەنتتىك جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ينفراقۇرىلىمى ەلدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن يادرولىق بەيىندەگى ماماندىقتار بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ وندiرiستiك جانە كۋرستىق پراكتيكادان ءوتۋى مەن ديپلومدىق جۇمىستارىن ورىنداۋعا ارنالعان بازالىق قۇرىلىم بولىپ تابىلادى.
يادرولىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى مامانداردى ءبىرلەسىپ دايارلاۋ ءۇشىن 2007 جىلى ماۋسىم ايىندا حالىقارالىق كونسورتسيۋم قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, بىرلەسكەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (دۋبنو ق.) جانە قر ۇياو يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى كىردى. 2008 جىلعى 9 شىلدەدەگى ەۇۋ-ءدىڭ, بيازي جانە قر ۇياو يافي بىرلەسكەن بۇيرىعىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە «يادرولىق فيزيكا, جاڭا ماتەريالدار جانە تەحنولوگيالار» حالىقارالىق كافەدراسى جۇمىس ىستەيدى. وسىعان ۇقساس يادرولىق فيزيكا بويىنشا بىرلەسكەن حالىقارالىق كافەدرا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە دە ومىرگە كەلدى. يادرولىق فيزيكا, رادياتسيالىق ماتەريالتانۋ, جاڭا ماتەريالدار جانە تەحنولوگيالار بويىنشا ۋ-150م جانە دتس-60 تسيكلوتروندارىنىڭ بازاسىندا وتەتىن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جانە وسى قوندىرعىلاردا جۇرگىزىلەتىن عىلىمي ەكسپەريمەنتتەردى جوسپارلاۋ مەن دايىنداۋ كەزەڭىنەن باستاپ باكالاۆريات جانە ماگيستراتۋرانىڭ جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرىن تىكەلەي قاتىستىرا وتىرىپ فيزيك-يادروشىلار مەن ينجەنەر-يادروشىلاردى دايارلايدى.
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى بازاسىنداعى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستە جوعارىدا اتالعان ماماندىقتار بويىنشا جىل سايىن 10-15 iزدەنۋشi كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى, ولاردىڭ باسىم بولiگi ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرi. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر 200-دەن استام عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارىنىڭ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتى بارىسىندا دايىندالعانىن ايعاقتايدى, ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن قازاقستاننىڭ اتوم سالاسىنداعى ءارتۇرلى قۇرىلىمدارىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر.
2011 جىلدان باستاپ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ ءىس جۇزىندە توقتاتىلدى. ينستيتۋتتىڭ جەكەلەگەن جەتەكشى عالىمدارى قازۇۋ جانە ەۇۋ PhD دوكتورانتتاردىڭ وتاندىق عىلىمي كونسۋلتانتتارى بولىپ تابىلادى. سوڭعى 5 جىل ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اتوم سالاسىن دامىتۋ ءۇشiن قاجەتتi, يادرولىق عىلىم جانە تەحنيكا بويىنشا جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ كەنەتتەن قىسقارىپ قالدى.
قازىرگى ۋاقىتتا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا بiرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى وتكiزۋگە ءجانە دە وسى جۇمىستارعا ستۋدەنتتەردiڭ, ماگيسترانتتار مەن PhD دوكتورانتتارىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن كادرلاردى دايارلاۋعا ارنالعان قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن, شەتەلدiڭ يادرولىق ورتالىقتارى جانە ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن (رەسەي, پولشا, فينليانديا, يتاليا, جاپونيا كورەيا, وزبەكستان جانە باسقا دا) بىرلەسە وتىرىپ جاسالعان رەسپۋبليكالىق, سونداي-اق, حالىقارالىق اۋقىمداعى شارتتار بار.
سوندىقتان دا, PhD دوكتورانتۋراسى ارقىلى «يادرولىق فيزيكا» جانە «ماتەريالتانۋ جانە جاڭا ماتەريالدار تەحنولوگياسى» ماماندىقتارى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم سالاسى ءۇشىن جوعارى بىلىكتى كادرلار دايىنداۋدى ينستيتۋت ءوز بەتىمەن جالعاستىرا الادى. 2012 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ 15 قىزمەتكەرىمىز جوعارىدا اتالعان ماماندىقتار بويىنشا دوكتورانتار بولىپ, ولاردىڭ 4-ءۋى تابىستى قورعاپ شىقتى.
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى قولعا العان «اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدى دامىتۋ» عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى قورشاعان ورتاعا ءمۇمكىندىگىنشە از اسەر ەتە وتىرىپ جاڭا ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلاردى قۇرۋ جانە ءتۇبەگەيلى جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋى ءۇشىن تىڭ ماعلۇماتتار الۋ قاجەتتىلىگىمەن انىقتالادى. بۇل باعدارلاماعا ونەركاسىپ, مەديتسينا مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن جاڭا يادرولىق جانە رادياتسيالىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋگە جانە قولدانۋعا باعىتتالعان يادرولىق عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ىرگەلى ءجانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردىڭ باعىتتارى ەنەتىن بولادى.
ينستيتۋتتا وتكىزىلەتىن iرگەلi جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردiڭ ءتۇرلى سالالارى ءۇشiن قولدا بار بازالىق قوندىرعىلاردىڭ پايدالانۋ سيپاتتامالارىن جاقسارتۋ بويىنشا ءبىزدىڭ عالىمدار تاراپىنان تۇراقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا رەاكتوردى فيزيكالىق ىسكە قوسۋ وتكىزىلدى جانە 2016 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ونى ەنەرگەتيكالىق ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. سسر-ق رەاكتورىن تومەن بايىتىلعان ۋراندى وتىنعا كوشىرۋ جىلۋلىق نەيتروندار اعىنىن ەكi ەسە كوتەرۋگە مۇمكiندiك بەرەدi.
2015 جىلى عالامشار تاعى بiر تەمپەراتۋرالىق تابالدىرىقتان ءوتتى جانە اركتيكالىق مۇزداردىڭ ازايۋى مەن كۇشتi قۇرعاقشىلىقتىڭ جالعاسۋىن باستان كەشتى. بارلىق باقىلاۋ جۇرگىزىلگەن ۋاقىتتىڭ ىشىندە بيىلعى جىل ەڭ جىلى جىل بولدى. سوڭعى ونجىلدىقتا بولىپ جاتقان كليماتتىق ءوزگەرiستەردىڭ جوعارى جىلدام-
دىعى شىندىعىندا انتروپوگەندىك اسەردىڭ قارقىندى وسۋىمەن ءتۇسىندىرىلۋى مۇمكىن. بۇل ءبىزدىڭ عالامشار اتموسفەراسىنداعى كوشەتحانا گازدارى مولشەرىنىڭ ۇلعايۋىنىڭ ەسەبىنەن ونىڭ حيميالىق قۇرامىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر الىپ كەلۋدە. كوشەتحانا اسەرى بiزدiڭ عالامشاردا جەردىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسىن 35°س جوعارىلاتۋدا. سونىمەن ءبىرىنشى ءنومىرلى كوشەتحانا گازى سۋ بۋى بولىپ سانالادى, ونىڭ بۇكىل اتموسفەرالىق كوشەتحانا اسەرىندەگى ۇلەسى 20,6°س قۇرايدى. ەكiنشi ورىندا سو2 تۇر, ونىڭ ۇلەسى شامامەن 7,2°س بولادى. سوڭعى ەكى جارىم عاسىردا اتموسفەراداعى سو2 مولشەرى شامامەن 30%-عا جۋىق ءوستi. 2015 جىلعى جەلتوقسانداعى 21-ءشى بۇكiلالەمدiك كليماتتىق باسقوسۋدا پاريج شارتىنا قول قويىلدى, قۇجاتتا كوشەتحانا گازدارىنىڭ شىعارىلۋىنا بارىنشا شەكتەۋ قويۋعا شاقىرىلدى, بۇل جاھاندىق جىلىنۋدى ەكى, ەڭ بولماعاندا 1,5 گرادۋس شەڭبەرىندە ۇستاپ تۇرۋعا باعىتتاعان.
ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ جاڭا ستراتەگيالارى ەنەرگەتيكالىق تيiمدiلiكتi جوعارىلاتۋ, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ, سونىمەن ءبىرگە اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋدى ۇلعايتۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋدى قاراستىرادى. وسى ستسەناريلەرگە سايكەس 2050 جىلعا اتوم ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسi 19-22% دەيiن ۇلعايۋى مۇمكىن, ال قازىردىڭ وزىندە الەمدە ءوندىرىلىپ شىعارىلاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شامامەن 16 پايىزى اتوم ەلەكتر ستانسالارىندا ءوندىرىلەدى.
جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا اتموسفەراعا ايتارلىقتاي كوپ مولشەردە زياندى زاتتار, ونىڭ ىشىندە راديواكتيۆتi ەلەمەنتتەر شىعاراتىن كومiر جانە گازبەن سالىستىرعاندا اتوم ەنەرگياسى ەكولوگيالىق تازا بولىپ سانالاتىنى بەلگiلi. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە IV بۋىنداعى رەاكتورلار, اتاپ ايتقاندا, ۇزاق عۇمىرلى راديونۋكليدتەردى كۇيدىرۋگە قابىلەتتى, كلاسسيكالىق ەلەكترويادرولىق ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلار (ADS – Accelerator Driven System) ازىرلەنۋدە.
قورىتا كەلگەندە, قولدا بار جانە جوبالاناتىن يادرولىق قوندىرعىلار ءۇشىن كونسترۋكتسيالىق ماتەريالداردى ازىرلەۋ, جاساۋ جانە سىناقتان وتكىزۋ كۇردەلi عىلىمي-تەحنيكالىق ماسەلە بولىپ وتىر, ونىڭ شەشiمiمەن الەمنiڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرىنىڭ (اقش, جاپونيا, فرانتسيا, رەسەي جانە باسقالار) ماتەريالتانۋشى عالىمدارى بەلسەندi دە تابىستى اينالىسۋدا.
سوڭعى دەرەكتەرگە سايكەس, ءارتۇرلى اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋ ءۇشىن راديويزوتوپتاردىڭ قاجەتتىلىگى جىل سايىن ۇلعايۋى جەلىلىك, ال تەراپيا ءۇشىن ەكسپونەنتتىك دەرلىك ەكەنىن اتاپ ءوتكەن ءجون. تازالىقتى جانە دە قولدانىستا كوپ مولشەردە تالاپ ەتىلەتىن بىرقاتار وسىنداي يزوتوپتار ورتاشا ەنەرگيالى ۇدەتكىشتەردە جەتكىلىكتى جوعارى تيىمدىلىگىمەن الىنۋى مۇمكىن. قازىرشە الەمدە وسىنداي تيپتەگى بەس قوندىرعى جۇمىس ىستەيدى, ولار – اقش-تا (2 ۇدەتكىش), رەسەيدە, كانادا مەن وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا.
قازاقستاننىڭ ورتاشا الەمدىك ترەندكە ىلەسۋى ءۇشىن كەمىندە 50 ۇدەتكىش قاجەت, قازىرگى كەزدە بىزدە ءارتۇرلى تيپتەگى 10 ۇدەتكىش جۇمىس ىستەيدى جانە تاعى 5-ءىن سالۋ جوسپارلانعان. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە ۇدەتكىشتەردىڭ جيىلىگى ەداۋىر جوعارى.
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ «يادرولىق ەنەرگيانى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدى دامىتۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يادرولىق قۇزىرەتتىلىگىن, وتاندىق يادرو-ەنەرگەتيكالىق سالاسىن بەيبىت دامىتۋدا ونىڭ بەلسەندىلىگى مەن دايەكتى حالىقارالىق ۇستانىمىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ناسرۋللا بورتەباەۆ,
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جانە ادىستەمەلىك جۇمىستار بويىنشا ورىنباسارى, پروفەسسور
الماتى
سۋرەتتە: يافي رمك باس ديرەكتورى س.ساحيەۆ جانە سسر-ق رەاكتورىنىڭ باس ينجەنەرى د.ناكيپوۆ سسر-ق رەاكتورىن تومەن بايىتىلعان ۋراندى وتىنعا كوشىرۋ ناتيجەلەرىن كورسەتىپ تۇر.
