كەشە استانادا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى بولىپ ءوتتى. ءتورتىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەپ اشىپ بەردى.
سەسسيانىڭ اشىلۋىنا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ, مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى اسلان مۋسين, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, جوعارعى سوتتىڭ, جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ جانە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعالارى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنە تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, پارلامەنت پالاتالارى اپپاراتتارىنىڭ جانە پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ءسوز سويلەۋگە شىققان كەزدە زالدا وتىرعاندار ەرەكشە قول شاپالاقتاپ, قوشەمەت كورسەتتى. مەملەكەتتىك ءانۇران وينالعان كەزدە دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ داۋىسىن كوتەرىپ, انگە قوسىلۋى جاراسىمدى كورىندى.
تاياۋدا كەزەكتى سايلاۋ ءوتىپ, سەنات قۇرامىنىڭ جاڭارعانىن بىلەسىزدەر. سايلاۋدا ەل سەنىمىنە يە بولعان جوعارعى پالاتانىڭ جاڭا وكىلدەرىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. قازاقستاننىڭ جانە وزدەرىڭىز سايلانعان ءوڭىرلەردىڭ يگىلىگى ءۇشىن اتقاراتىن ەڭبەكتەرىڭىزگە جەمىس تىلەيمىن! الداعى بەسىنشى سەسسيا بارشامىزدان جوعارى جاۋاپكەرشىلىك پەن اسقان ۇيىمشىلدىقتى تالاپ ەتەدى. سەبەبى, بۇل سەسسيا قاستەرلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيلى تويىنا ورايلاس كەلدى, دەپ باستادى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتورتىنشى سايلانىمداعى پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن ءسوزىن.
1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانعان ەدى. وسى زاڭ ارقىلى ەلىمىزدىڭ ارايلى ازاتتىعى سالتاناتتى تۇردە جاريالاندى. ءبىز ازاتتىقتىڭ جيىرما جىلىندا ەشبىر تاريحىمىزدا بولماعان بيىككە كوتەرىلدىك.
بۇگىنگى سەسسيانىڭ ماڭىزى ايرىقشا, دەپ جالعادى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى. بۇل – ءتورتىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ جۇمىسىن قورىتىندىلايتىن جاۋاپتى سەسسيا. ءماجىلىستىڭ قازىرگى قۇرامى العاش رەت پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلانعانىن بىلەسىزدەر. ونىڭ قۇرامىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان تۇڭعىش رەت سايلانعان دەپۋتاتتار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ۇكىمەتىمىز «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ پارلامەنتتەگى باسىم كوپشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن جاساقتالىپ, جۇمىس جۇرگىزۋدە. زاڭ شىعارۋشى بيلىك پەن اتقارۋشى بيلىك اراسىندا سىندارلى قارىم-قاتىناس ورنىققان.
دەپۋتاتتار كۇردەلى جاھاندىق داعدارىس جاعدايىندا جوعارى كاسىبي بەلسەندىلىكپەن جۇمىس جۇرگىزدى. ۇكىمەتپەن بىرلەسە وتىرىپ, داعدارىسقا قارسى زاڭدىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ, قابىلداندى جانە ول تابىسپەن ىسكە اسۋدا. قازاقستان جاھاندىق ەكونوميكالىق كۇيزەلىستى جەڭىپ شىعا العان الەمدەگى از عانا ەلدىڭ ءبىرى بولدى. وسى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويىن قارسى العالى وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز قايتادان ەرەكشە قارقىن الۋدا. العاشقى جارتىجىلدىقتا ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 7,1 پايىزدى قۇرادى. ونىڭ ۇستىنە وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى ءوندىرىس كولەمى 8 پايىزدان دا ارتتى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىنىڭ ارقاسىندا قازىردىڭ وزىندە بيىلعى جىلى ىشكى جالپى ءونىم ءوسۋىنىڭ ۇشتەن ءبىرى قامتاماسىز ەتىلدى, دەدى پرەزيدەنت.
وتكەن جىلى ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن 152 كاسىپورىن اشىلدى. بيىلعى جىلى يننوۆاتسيالىق ۇلگىدەگى 204 كاسىپورىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. اگرارلىق سەكتور جوعارى قارقىنمەن دامۋدا. تەك بيىلعى جىلدىڭ وزىندە عانا اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەتتىك قولداۋ رەتىندە 177 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. سوڭعى 5 جىل ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ كولەمى 670 ميللياردتاي تەڭگەنى قۇرادى. بۇل – وراسان اۋقىمدى تەڭدەسسىز كورسەتكىش.
مەملەكەت باسشىسى كەلەسى كەزەكتە بارلىق وڭىرلەردە تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك قورلارى قۇرىلعانىن اتاپ كورسەتتى. دۇنيە جۇزىندەگى دۇربەلەڭگە قاراماستان, قازاقستاندا جالاقى مەن زەينەتاقى كولەمى ارتا تۇسۋدە. ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى دا جوعارى قارقىنمەن دامۋدا. مەملەكەتتىك «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى بويىنشا 101 مەكتەپ جانە 50 دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى سالىندى. تاياۋ جىلداردا بۇكىل ەلىمىزدە 400-دەن استام جاڭا مەكتەپ, 350-دەي اۋرۋحانا, ەمحانا جانە فەلدشەرلىك پۋنكتتەر اشىلادى. الەمدىك ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىنىڭ ۇلگىسىمەن قۇرىلعان ەلىمىزدىڭ ماڭدايالدى جوعارى وقۋ ورنى – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جۇمىسىن جۇرگىزە باستادى, دەدى ەلباسى.
وسى وراسان جەتىستىكتەرگە پارلامەنت دەپۋتاتتارى زور ۇلەس قوستى. وتكەن سەسسيادا ءتۇرلى ءماسەلەلەر تۋرالى 141 زاڭ قابىلدانىپ, 76 حالىقارالىق كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى. وسىنىڭ ءبارىن سىزدەردىڭ تاۋەلسىزدىك تويىنا جاساعان لايىقتى تارتۋلارىڭىز دەپ بىلەمىن. سول ءۇشىن سىزدەرگە زور ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, شىن جۇرەكتەن راحمەت ايتامىن.
پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسى ءوزىنىڭ جۇمىسىنا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا كىرىسىپ وتىر, دەپ ساباقتادى ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءبىزدىڭ بارلىق تابىستارىمىز زاڭ شىعارۋشىلاردىڭ تەر توگە جۇمىس ىستەگەن ەڭبەگىنسىز, بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلىنسىز مۇمكىن بولماس ەدى. مەن بارلىق دەپۋتاتتارعا وسى ۇلەستەرى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
بۇگىندە قازاقستان الماعايىپ دۇنيەنىڭ ءبولشەگىنە اينالدى. ءبىز بەلسەندى, تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ, كورشىلەرىمىزبەن ينتەگراتسيانى كەڭەيتۋدەمىز, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىعىمىزدى نىعايتۋدامىز. كەدەن وداعىنا قاتىسۋىمىز قازىردىڭ وزىندە ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتا ايتارلىقتاي ءوسىم بەرۋدە. رەسەيگە ەكسپورت 60 پايىزعا, بەلارۋسقا 2,3 ەسەگە ۇلعايدى.
استانادا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ الداعى ونداعان جىلداردى قامتيتىن دامۋ جولىن ايقىنداعان تاريحي ءسامميتى وتكىزىلدى. قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا ءتوراعالىعىنا وسى ۇيىمنىڭ وتە كۇردەلى كەزەڭىندە كىرىستى. ءبىز تاياۋداعى جىلدار ءوزىمىز ءۇشىن جانە بۇكىل الەم ءۇشىن قامسىز وتىرۋدىڭ ۋاقىتى ەمەس ەكەنىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز. الەمنىڭ دامۋى كۇردەلى ەكەنى تالاسسىز.
بىرىنشىدەن, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءۇردىستەرى كوڭىل جۇباتارلىقتاي ەمەس. قارجى رىنوكتارى تۇراقسىز, الەمدىك باعالار سەكىرىس ۇستىندە. كوپتەگەن ونجىلدىقتاردان بەرى العاش رەت اقش-تىڭ رەيتينگتىك پوزيتسياسى تومەندەدى. ەۋروپالىق وداق ەكونوميكالىق پروبلەمالارىنا مالتىعىپ جاتىر. ەۋروپاداعى الەۋمەتتىك تولقۋلار قازىردىڭ وزىندە ءىرى قالالاردا جاپپاي ويرانداۋ مەن توناۋلارعا ۇلاسا باستادى. ءبىز مۇنى لوندون سەكىلدى قۋاتتى دا تىنىش قالادا كوردىك. وسىنىڭ بارلىعى ۇرەي تۋعىزاتىن بەلگىلەر. الەم بۇرىنعى داعدارىستى جىلداردان ءتيىستى قورىتىندى شىعارعان جوق. جانە دە قازىر ەشكىم ءتىپتى تاياۋداعى ايلارعا دا ءدال بولجام ايتا المايدى. جاڭا جاھاندىق ەكونوميكالىق مودەلگە كوشۋ يدەياسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تەك پىكىرتالاس تاقىرىبى عانا بولىپ قالىپ وتىر, دەدى پرەزيدەنت.
ەكىنشىدەن, الەم قاۋىپسىزدىكتىڭ ايتارلىقتاي قاتەرلەرىمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. افريكاداعى جاھاندىق اشتىق وشاعى قازىردىڭ وزىندە ونداعان ميلليون ادامدى قامتىدى. بۇۇ بولجامى بويىنشا, اشتىق ءبىزدىڭ ورتالىق ازياداعى بىرقاتار كورشىلەس مەملەكەتتەرگە دە قاتەر ءتوندىرۋى ءمۇمكىن. ءسايكەسىنشە, زاڭسىز ميگراتسيالارمەن, ەپيدەميالارمەن, جانجالدارمەن بايلانىستى قاۋىپ-قاتەرلەر دە ءبىرشاما جوعارىلاۋدا. الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىك تە «ۇرىس دالاسىنا» اينالۋدا. جاھاندىق جەلىدە «ينتەرنەت-پيراتتاردىڭ» قىلمىستىق توبى لاڭ سالۋدا. ولار شابۋىلدار ۇيىمداستىرىپ, كومپانيالارعا, بانكتەرگە, تۇتاستاي مەملەكەتتەرگە زيان شەكتىرۋدە, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ۇشىنشىدەن, الەم ايتارلىقتاي گەوساياسي وزگەرىستەر تابالدىرىعىندا تۇر. تاياۋ شىعىس تاسقىنداپ جاتىر. ءبىزدىڭ شەكارامىز ماڭىندا دا تىنىشتىق جوق. مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى بىردەي تۇراقسىزدىق تولقىنىنا قارسى تۇرا المايدى. ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق جانجالدار تاۋەكەلى وسە تۇسۋدە. جاقىندا بۇكىل الەم بەيبىت نورۆەگياداعى جانتۇرشىگەرلىك لاڭكەستىكتەن ەسەڭگىرەپ قالدى. حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ جاڭا تىقسىرۋ قاتەرى جوعارى كۇيىندە قالىپ وتىر, دەپ ويىن تۇيىندەدى ەلباسى.
پرەزيدەنت وسى ورايدا جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر الدىندا ەكونوميكامىزدى, مەملەكەتىمىزدى جانە قوعامىمىزدى بەكەمدەۋ ءبىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. بارلىق بيلىك تارماقتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە پارلامەنتتىڭ دە الداعى جۇمىسىنىڭ باستى ءمان-ماڭىزى وسىندا.
قازاقستاننىڭ اعىمداعى جانە دامۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىن ەسەپكە قوسا العاندا, بەسىنشى سەسسيا بارىسىندا پارلامەنتكە زاڭ شىعارۋشىلىق مىندەتتەردىڭ ءتورت بلوگىن شەشۋ قاجەت, دەپ جالعادى ءسوزىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا, اسىرەسە, باسىم سالالارداعى يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەردى ىنتالاندىراتىن ناقتى زاڭنامالىق نورمالار اۋاداي قاجەت. ۇكىمەت «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتەردى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دايىندادى. جاقىن ارادا ول ماجىلىسكە تۇسەدى. ونى جەدەل تۇردە قاراپ, 2012 جىلدىڭ باسىندا ىسكە قوسۋ كەرەك.
كەزەكتى ماڭىزدى مىندەت – ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىراتىن زاڭدار قابىلداۋ. ەنەرگەتيكانى دامىتۋ – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ ماسەلەسى. پارلامەنت قازىردىڭ وزىندە قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەرگە بىرقاتار تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردى قاراستىرۋدا. ولار ەنەرگيا رەسۋرستارىن تۇتىنۋ ساپاسىن جوعارىلاتاتىن ءبىرقاتار شارالاردى قامتيدى. جاقىن ۋاقىتتا وسى زاڭداردى قاراۋدى اياقتاۋ ماڭىزدى. وسىلاي دەگەن مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەتتىڭ «ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دايىنداعانىن نازارعا سالىپ, وسى ماڭىزدى زاڭدى قاراۋعا تەزىرەك ەنگىزۋدى ءوتىندى.
سىزدەردىڭ ەستەرىڭىزدە بولار, جاقىندا وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە رەسمي ساپارى بولدى, دەپ جالعادى ءسوزىن ەلباسى. ءبىز بالقاش جەس-ءى قۇرىلىسى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعانىمىزدا, ول ماعان قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى جەلىلەرىندەگى شىعىن 20 پايىزدى قۇرايتىنىن, ال كورەيادا بۇل سان 4 پايىز عانا ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق, ول سىزدەر ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋدە جاقسى ۇنەمگە قول جەتكىزە باستاساڭىزدار, ستانسانى سالماي-اق قويۋلارىڭىزعا بولادى, دەدى. ءبىزدىڭ ۇكىمەت وسى وراسان تاجىريبەنى ءۇيرەنۋمەن نەگە اينالىسپايدى؟ ءبىز ەلەكتر ەنەرگياسىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەسكى وندىرىستەردە جوعالتىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ەلەكتر ەنەرگياسىن عانا ەمەس, سونداي-اق جىلۋدى, سۋدى جانە باسقا دا رەسۋرستاردى ۇنەمدەپ ۇيرەنگەن جوق. مۇنىمەن بۇكىل الەمدە باياعىدان اينالىسادى. بىزدە ءبارى تەگىن, بىزدە كورشىلەرىمىزگە قاراعاندا, ءابسوليۋتتى تومەن باعالار. ءبىز مۇنداي تومەن پارامەترلەردى ۇستاي المايمىز, ويتكەنى, ءتىپتى كەدەن وداعى مۇشەلەرىنە, ونىڭ ۇستىنە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ۇتىلاتىن بولامىز. سوندىقتان ادامدارعا بەلسەندى ناسيحاتتاپ, ءتۇسىندىرۋ كەرەك, ۇكىمەتكە مۇنىمەن وتە سالماقتى اينالىسۋ قاجەت. وسى رەتتە بۇل زاڭ, ونىڭ قابىلدانۋى جاقسى ىنتالاندىرۋ بولادى.
پارلامەنتتە ءبىر جىلدان بەرى بانك جانە قارجى ۇيىمدارى قىزمەتىن تاۋەكەلدەردى ازايتۋ تۇرعىسىندا رەتتەۋ تۋرالى زاڭ جوباسى قارالۋدا, دەپ جالعادى ويىن مەملەكەت باسشىسى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنان بەرى جوبالىق قارجىلاندىرۋ تۋرالى زاڭ توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاستار جالعاسىپ كەلەدى. مەن الەمدىك قارجى جۇيەسىندەگى قاۋىپتى احۋالعا تاعى دا نازار اۋدارماقپىن. بۇل زاڭ جوبالارى بارلىق قارجى قىزمەتىن پايدالانۋشىلارعا قاتىستى قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردەن تۇرادى. وسى زاڭداردىڭ تەزىرەك قابىلدانۋىن سۇرايمىن.
ءبىز سىزدەرمەن بىرگە وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ءبىزدىڭ بانك جۇيەسىنىڭ قانداي كۇيگە ۇشىراعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. ەشكىمنىڭ جانە ەشتەڭەنىڭ باقىلاۋىندا بولماعان, مەيلىنشە بەيتاراپ بانك جۇيەسى, كەيبىر بانكتەر جاعدايىمەن ءالى كۇنگە اينالىسىپ جاتقانىمىزداي, وسىنداي اۋىر جاعدايلارعا اكەلىپ سوقتىردى. بانكتەر, اسىرەسە بتا الاياقتار مەن ۇرىلاردىڭ ناعىز انايى تۇردە شوعىرلانعان ورنىنا اينالدى. سوندىقتان بىزگە قازىرگى كۇنى ءبارىن ەگجەي-تەگجەيلى ايقىنداپ بەرەتىن زاڭ جوبالارى قاجەت.
تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت – مەن ۇسىنعان «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن قۇقىقتىق بازا جاساۋ, دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. وسى ورايدا ەلباسى اتالمىش جوبانىڭ الەۋمەتتىك قۇرامىنا دەپۋتاتتار نازارىن اۋداردى. ول – قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جانە سونىمەن بىرگە بيزنەس پەن تۇرعىندار اراسىنداعى سەنىمدى ۇلعايتۋ مۇمكىندىگى. بىزدە بۇرىن مۇنداي بولعان جوق. بۇل 1992-دە جەكەشەلەندىرۋ دەگەن نە, جەكە مەنشىك دەگەن نە دەگەندى ءتۇسىندىرگەنمەن بىردەي. بارلىق ادامدار ءۇشىن ۇلكەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى قاجەت. الەمدە ءبارى دە مۇنىمەن ەرتەدەن اينالىسادى جانە تۇسىنەدى. مەملەكەت باسشىسى ءتيىستى زاڭ جوباسىن قىسقا مەرزىم ىشىندە قاراۋعا ەنگىزۋدى ۇكىمەتكە تاپسىرا وتىرىپ, دەپۋتاتتاردان ونى كەشىكتىرمەي قاراۋدى سۇرادى.
ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتىمىز ەلدەگى بيزنەس احۋالدى ۇنەمى جاقسارتىپ وتىرۋ دەپ اتاپ كورسەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ءبىز ءبىراز ىستەر تىندىردىق, ونى كاسىپكەرلەر دە سەزىنۋدە. سىزدەر دە بۇگىندە قانداي باعدارلامالاردىڭ قابىلدانعانىن بىلەسىزدەر. وسى ورايدا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بيزنەستىڭ جاڭا سۋبەكتىلەرىن جوسپارلى تەكسەرۋىنە ول تىركەلگەن ساتتەن باستاپ ءۇش جىل مەرزىمگە دەيىن زاڭدى تۇردە تىيىم سالۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
2012-2014 جىلدارعا ارنالعان ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋعا سىندارلى ءارى نەگىزدەلگەن كوزقاراس تانىتۋ قاجەت, دەدى ەلباسى. وندا قازاقستاننىڭ ءىجو كولەمى بويىنشا ءار ادامعا 15 مىڭ دوللارعا شىعۋى جونىندە وتە سالماقتى دا اسقاق مىندەت قويىلعان. ول ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ بارلىق مىندەتتەرىن شەشۋدى جۇزەگە اسىراتىنداي تۇرعىدا تەڭدەستىرىلگەن بولۋى ءتيىس.
مىندەتتەردىڭ ەكىنشى بلوگى – ول ودان ءارى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن زاڭدىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋ. ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمنىڭ قۇقىقتىق بازاسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كەرەك. ونى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن جان باسىنا قارجىلاندىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى سالاسىنداعى مەملەكەت-جەكە مەنشىك ءارىپتەستىگى قاعيداتتارى زاڭمەن بەكىتىلۋى ءتيىس. ءبىلىم بەرۋ نەسيەلەرىن كەپىلدەندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق جاعدايلار تۋعىزۋدىڭ دا ماڭىزى زور. «ءبىلىم بەرۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدىڭ ءمانى دە وسىندا. زياتكەرلىك مەنشىك رىنوگىن دامىتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق بازا جاساۋ قاجەت. بۇل قازاقستاندىق عىلىمنىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى بولماق.
ەڭبەك كودەكسىن مودەرنيزاتسيالاۋ ەڭبەك قاتىناسىنا بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ – جۇمىسشىلاردىڭ, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن تەڭدەستىرۋگە ءتيىس, دەپ جالعادى ويىن ن.نازارباەۆ.
ءۇشىنشى مىندەت, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ءادىل سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەرىن ۇلعايتۋ. ۇيىمداسقان قىلمىسپەن كۇرەس سالاسىندا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ قاجەت. سوت جۇيەسىن نىعايتۋ جونىندەگى بىرقاتار زاڭ جوبالارىن دا سوزا بەرمەي قاراستىرعان ءجون. اڭگىمە جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ ءرولىن ارتتىراتىن جانە جوعارعى سوتتىڭ قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن ۇلعايتاتىن قۇقىقتىق نورمالار تۋرالى بولىپ وتىر, دەپ ناقتىلادى ءوز ويىن ەلباسى وسى ورايدا. سوت پروتسەسىن قاراپايىمداندىرۋ مەن ءادىل سوت تاجىريبەسىندەگى نەگىزسىز اۋرە-سارساڭداردى جويۋ دا ماڭىزدى ماسەلە. سول سياقتى پارلامەنت «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن جانە «ارنايى مەملەكەتتىك ورگاندار تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاپ, قابىلداۋى كەرەك. سىبايلاس جەمقورلىقپەن بىتىسپەس كۇرەس جۇرگىزۋ قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى بولىپ تابىلادى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭنامانى وسى قاتەردىڭ العىشارتتارىن بولدىرمايتىنداي ناقتى نورمالارمەن دامىتا ءتۇسۋ قاجەت.
پرەزيدەنت وتاندىق باق-تار مەن ۇەۇ-لاردى دامىتۋ ءىسىن ءتورتىنشى مىندەت رەتىندە اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت «تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. مۇنى قابىلداۋ وتاندىق تەلە جانە راديو ارنالارىنا قۋاتتى سەرپىن بەرمەك. جوبا تاياۋ ۋاقىتتاردا ماجىلىسكە ەنگىزىلەتىن بولادى.
مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ قۇقىقتىق نورمالارىن كۇشەيتۋ قاجەت. وسى سەسسيا بارىسىندا پارلامەنتكە سول سياقتى «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا قاراۋعا تۋرا كەلەدى. دىنارالىق كەلىسىم – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بىرلىگىنىڭ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى. جوعارىدا اتالعان زاڭداردىڭ ءبارى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە جاڭادان بەرىك قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر بەرەدى.
مەن پارلامەنت باسشىلىعى مەن دەپۋتاتتاردىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ جونىندە باستاما كوتەرگەنىن بىلەمىن, دەدى ەلباسى. بۇل ۇسىنىستى قولدايمىن, ويتكەنى ول ءبىز ءۇشىن, بارشا حالىق ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭ. ونىڭ ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى توپتاستىرۋداعى جاڭا ماڭىزدى قۇجات بولاتىنىنا سەنىمىم مول.
پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسى – ءماجىلىستىڭ ءبىزدىڭ تاريحىمىزداعى تۇڭعىش پارتيالىق قۇرامى ءۇشىن قورىتىندى سەسسيا, دەپ جالعادى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى. ءتورتىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتتىڭ ساياسي يادروسى – «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارىنا العىس ايتقىم كەلەدى. ءوز جۇمىسىمەن پارتيا پارلامەنت قىزمەتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. بۇل قازاقستانداعى بارلىق پارتيالار ءۇشىن سايلاۋشىلار الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىك ۇلگىسى. كەلەسى سايلاۋدان كەيىن, زاڭعا سايكەس, ءماجىلىس كەم دەگەندە ەكى پارتيالى بولادى. وسىلايشا ءبىزدىڭ جاس دەموكراتيامىزدىڭ دامۋىنداعى جاڭا ساتى باستالادى.
پارلامەنت – مەملەكەتتىڭ ايناسى. سىزدەر بيلىك پەن حالىق اراسىنا التىن ارقاۋ بولىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەسىزدەر. بۇگىندە ءبىز ەل تاريحىنىڭ ءبۇتىن ءبىر ءداۋىرىن قورىتىندىلاپ, بەتبۇرىستى جاڭا كەزەڭنىڭ باسىندا تۇرمىز. سوندىقتان, الداعى سەسسيادا ماڭىزدى مىندەتتەردى زاڭنامالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدە سىزدەرگە سەنىم ارتامىن, دەپ تۇيىندەدى ويىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلباسى بارشانى پارلامەنت سەسسياسىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ, دەپۋتاتتارعا قازاقستاننىڭ وركەندەۋى جولىندا جەمىستى زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىستار مەن جاڭا تاريحي شەشىمدەر تىلەدى.
پرەزيدەنتتىڭ سوزىنەن كەيىن كۇن تارتىبىندە ءتورتىنشى سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ بەسىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋى جانە جاقىندا سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ انت بەرۋى تۋرالى ماسەلە قارالدى. وعان سەناتتان – 46, ال ماجىلىستەن 106 دەپۋتات قاتىسىپ, كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنى بەكىتتى.
سەسسيا اقتالىسىمەن جاڭادان سايلانعان دەپۋتاتتار انت بەرەتىنى بەلگىلى. قازاقستان حالقىنا دەپۋتاتتار تاراپىنان بەرىلەتىن انتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قابىلدايدى. وسىلايشا سەنات توراعاسى ق.ءمامي باستاعان دەپۋتاتتار ۆ.رەدكوكاشين, ج.ەرعاليەۆ, ە.ساعىندىقوۆ, ل.تۇرلاشوۆ, ە.استاەۆ, ج.نۇرعاليەۆ, م.مۇحامەدوۆ, ب.شەلپەكوۆ, ا.كۇزەكوۆ جانە س.ەسكەندىروۆ پرەزيدەنت الدىندا سالتاناتتى تۇردە قازاقستان حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋگە انت بەردى.
* * *
قاتىسۋشىلار لەبىزى
بارلىق باسىم باعىتتار قامتىلعان
ءاليحان بايمەنوۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى. مەملەكەت باسشىسى ايقىنداپ بەرگەن ءتورت بلوكتىڭ مىندەتتەرى دەر كەزىندە جانە ساپالى جۇزەگە اسىپ جاتسا, وندا قازاقستاننىڭ ءارى قارايعى تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭنامالىق بازا قالىپتاساتىن بولادى. ولاردىڭ تورتەۋى دە ەلىمىزدە بيزنەس اۋانىن ورناتۋدا, الەۋمەتتىك جاڭارتۋلاردا, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن, سونىڭ ىشىندە جەمقورلىققا قارسى كۇرەس زاڭناماسىن جەتىلدىرۋدە وتە ماڭىزدى. اسىرەسە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قاتىستى ايتقاندا, ونىڭ باسىمدىقتارى مەن دامۋى, سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءوزارا ىقپالداستىعى ماسەلەلەرى ەرەكشە قوزعالدى. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ ءارى قارايعى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭداردى قابىلداۋدىڭ بارلىق باسىم باعىتتارى قامتىلدى دەپ ايتا الامىن.باعا بەرىلەتىن كەزەڭ
نۇرلان ءابدىروۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. ەڭ باستىسى – ەلباسى بيىلعى باستالعان سەسسيانىڭ ەرەكشەلىگىن اتاپ كەتتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا باستالىپ جاتقان سەسسيا شىنىمەن دە دەپۋتاتتارعا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەيدى. ونىڭ ءۇستىنە بيىل قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ جۇمىسىنا دا 15 جىل تولىپ وتىر. بەسىنشى سەسسيا – العاشقى پارتيالىق تىزىممەن قۇرىلعان ءماجىلىستىڭ قىزمەتىنە باعا بەرىلەر كەزەڭ. مەملەكەت باسشىسى وسى ورايدا ءتورت باستى باسىمدىقتارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەتتى. سونىڭ ءبىرى – يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا. وسى سالاداعى كوپتەگەن زاڭدار قابىلدانۋى كەرەك بولسا, سونىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكاعا بايلانىستى زاڭناماعا ەرەكشە توقتالدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت – قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ومىرىنە قاتىستى ماسەلەلەردى زاڭدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. ءبىلىم بەرۋ مەن مەديتسينا سالالارى دا قاپەردەن سىرت قالعان جوق. سونداي-اق, قۇقىق قورعاۋ سالاسىن دامىتۋعا, سونىڭ ىشىندە ۇيىمداسقان قىلمىسپەن كۇرەس ماسەلەسىنە ەرەكشە دەن قويىلدى.تۇراقتى دامۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە
ەرمۇحانبەت ەرتىسباەۆ, پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى. ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگى, ءدىني ەكسترەميزم مەن وزگە دە كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەر ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرۋى مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى وسى رەتتە ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگىنە ەرەكشە توقتالدى. بۇل باعىتتا پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ءبىر رەجىمدە جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگى اتاپ ايتىلدى. سوندىقتان دا پارلامەنت الدىنا زاڭدار مەن قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردى قابىلداۋ باعىتىندا ناقتى مىندەتتەر قويىلدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل مىندەتتەر جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان تاراپىنان مۇلتىكسىز ورىندالۋى ءتيىس. ەلباسى ءوز سوزىندە ءدىني پروبلەمالاردى دا اينالىپ وتكەن جوق. ءبىز زايىرلى مەملەكەت بولعاندىقتان, ونىڭ باستى قاعيداتتارىن ۇستانۋىمىز شارت. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن جاستارىمىز تەرىس باعىتتاعى ءدىني اعىمدارعا كەتىپ قالىپ جاتىر. شىنتۋايتىندا, ەشبىر ءدىن كۇش كورسەتۋگە ۇندەمەيدى. ءدىن اتىن جامىلعان جاستار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىن ءولتىرىپ جاتسا, ونىڭ دىنگە قاتىسى جوقتىعى ايدان انىق. سوندىقتان مۇندايدى ەكسترەميزم دەپ قاراستىرعان ءجون.حالىققا ءتۇسىندىرۋ جەتىسپەيدى
سەرگەي پلوتنيكوۆ, سەنات دەپۋتاتى. ەگەر ەلباسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىنە ۇڭىلەتىن بولساق, وندا ناقتى ءتورت باعىت قامتىلعان. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى پارلامەنت پەن ۇكىمەت الدىنا ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى. سونىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەلدى يندۋستريالاندىرۋ, وسى باعىتتاعى باسىمدىقتار, سونىڭ ىشىندە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ماسەلەلەرى قامتىلدى. مەنىڭ ويىمشا مۇندا بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى مەگزەلىپ وتىر. ۇلتتىق كومپانيالار اكتسياسىن حالىققا ساتۋ تۇرعىسىندا دا ۇكىمەتكە بىرقاتار مىندەتتەر جۇكتەلدى. بىزدە ازىرگە بۇل سالا ونشا دامىماعان. ولاي بولسا, ءبىز ونى شەتەلدىك ءتاجىريبەلەرگە قاراي وتىرىپ زەردەلەۋىمىز قاجەت جانە وسىنى حالىققا بارىنشا تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزە ءبىلۋىمىز كەرەك. حالىق وسى باعدارلامانىڭ بايىبىنا بارعاننان كەيىن عانا ول ومىرشەڭ بولۋى مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ەڭبەك سالالارىنداعى زاڭ جوبالارىنا دا توقتالدى. سوت-قۇقىقتىق رەفورماعا قاجەتتى زاڭداردى قابىلداۋ ماسەلەسى دە ورىندى اتاپ ءوتىلدى. اسىرەسە, سوڭعىسىنا قاتىستى ايتار بولسام, ءومىر بولعان سوڭ بارلىعى دا وزگەرىپ جاتادى. پرەزيدەنت وسىعان قاتىستى سوزىندە قايتا قۇرۋلاردىڭ قايتا قۇرۋلار ءۇشىن جاسالماۋى قاجەتتىگىن ناقتى جەتكىزدى عوي دەپ ويلايمىن.كەلەلى ءىس كەلىسىممەن شەشىلەدى
قايرات لاما ءشارىپ, ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى. ەلباسى سويلەگەن سوزىندە ءدىن ماسەلەسىنە, سونىڭ ىشىندە مەشىت اتاۋلارىنا قاتىستى ايتىپ كەتتى. مەشىت ماڭدايشالارىندا اتا-بابالارىمىزعا ەسكە العان ۇرپاقتارىنان دەگەن جازۋلار كوبەيىپ كەتتى. ولاردىڭ كىسى اتىمەن, كەيبىر جەرلەردە باسقا اعىمداعى يشانداردىڭ اتىمەن اتالۋى ماسەلەسىن تەرەڭ زەردەلەپ, ءبىر شەشىمگە كەلگەن ءجون. ەلىمىزدە 2400 مەشىت بولسا, سونىڭ 90 پايىزدان استامى كىسى اتتارىمەن اتالادى ەكەن. سول كىسىلەردىڭ مەشىت اتاۋىنا لايىقتى-لايىقسىز ەكەنىن قوعامدىق پىكىر تۋعىزا وتىرىپ رەتتەيمىز دەگەن ۇمىتتەمىز. پارلامەنتكە ۇسىنىلعان دىنگە قاتىستى زاڭدىق قۇجات جوباسىندا مەشىت قىزمەتىنە قاتىستى بىرقاتار باپتار بار. ەڭ باستىسى, مەشىتتەردە جۇمىس ىستەپ جاتقان يمامداردىڭ ءدىني ساۋاتىن ارتتىرۋ. بۇگىن تەرىس پيعىلدى اعىمداردىڭ وعاش ءىس-قيمىلدارىن يمامدار ءوز بىلىمدەرىمەن عانا ەڭسەرە الادى. جالپى, مەشىت توڭىرەگىندە كۇردەلەنگەن ماسەلەلەر كوپ. ارينە, بۇل ماسەلەلەردى ءبىز قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىمەن دە پىكىرلەسە وتىرىپ, ءبىر شەشىمگە كەلىپ, حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن يسلامنىڭ حانافيت مازحابىنداعى دامىتۋ جولىندا ءىس-ارەكەتتەر جاسايمىز دەگەن ويدامىن.ۇنەمشىلدىك – دامۋدىڭ باستى كىلتى
حۋساين ۆاليەۆ, سەنات دەپۋتاتى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءبىرلەسكەن وتىرىسىنداعى ءسويلەگەن سوزىندە وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتىمەن كەزدەسكەندەگى اڭگىمەنى اۋىزعا الدى. سوندا كورەيا پرەزيدەنتى ءوز ەلىندەگى قۋات ۇنەمدەۋ جوعارى دەڭگەيگە قويىلعاندىعىن, شىعىن تەك 4 پايىزدى عانا قۇرايتىنىن ايتىپتى. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەت باسشىسى ورىندى اتاپ كەتكەندەي, قازاقستاندا ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋ ماسەلەسى كەنجە قالىپ وتىر. ەنەرگيا جوعالتۋ نەمەسە شىعىن 20 پايىزداي. سوندىقتان مەن ەلگە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ارينە, ول ءۇشىن ارنايى زاڭ دا قابىلداۋ كەرەك بولار. ونىڭ قابىلدانۋى قاجەتتىگىنە مەنىڭ ەش كۇمانىم جوق. ەلباسى پارلامەنتكە جانە ۇكىمەتكە ماڭىزدى مىندەتتەر جۇكتەدى. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن بۇل مىندەتتەر ورىندالۋى ءتيىس.سالانى وزگەرتۋ – ۋاقىت تالابى
مايرا ايسينا, ماجىلىس دەپۋتاتى. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا دا ايتىپ كەتتى, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا دا ورىندى كوتەرىپ وتىر, شىن مانىندە, الەۋمەتتىك سالانى وزگەرتۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا ارنايى باعدارلاما دا بار. بۇل نە ءۇشىن قاجەت؟ ەگەر بيۋدجەتكە كوز سالساق, سونىڭ 50 پايىزى الەۋمەتتىك سالاعا جۇمسالادى. قازاقستاندا 16 ميلليون ادام تۇراتىن بولسا, سونىڭ 5 ميلليون 300 مىڭى الەۋمەتتىك كومەك الۋدا. ەلگە بارعاندا ادامداردىڭ تەك اقشا الۋعا بەيىمدەلىپ العانىن, جۇمىسقا بەيىمى جوقتىعىن بايقايسىڭ. مەملەكەتتىڭ باي بولۋىن ويلاساق, وندا تۇرعىندار اۋەلى وزدەرىنىڭ بايۋى قاجەتتىگىن تۇسىنگەنى ءجون. ءبىر ادام بايىسا, ەل سالماعى ارتادى. ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك باعدارلاما وزگەرسىن دەگەنى سول. وسى ارادا اتاپ كورسەتەتىن ءبىر ءجايت, كەمتار-مۇگەدەك ادامدارعا كومەك كوبەيسە, قول-اياعى ساۋ ادامدارعا قولداۋ قاجەت. شىلدەدەن باستاپ مۇنداي باعدارلاماعا 42 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ەندىگى جىلدان 2020 جىلعا دەيىن 100 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ وتىرادى. جۇمىس ىستەيمىن دەگەندەرگە 5 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە 3 ميلليون تەڭگە نەسيە بەرىلەتىن بولادى. ماماندىعى بويىنشا جۇمىس بولماي جاتسا, وزگە ماماندىققا جارتى جىل اقى تولەپ وقىتامىز. جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ادامعا قازىر بارلىق جاعداي جاسالۋدا.
