ءباسى بولەك بايگە
1994 جىلدىڭ 24-ءشى اقپانى. نورۆەگيانىڭ ليللەحاممەر قالاسىندا ءوتىپ جاتقان XVII قىسقى وليمپيا ويىندارىنىڭ اياقتالۋىنا 2 كۇن قالعان. ءدۇبىرلى دوداعا الەمنىڭ 67 ەلىنەن كەلگەن 1739 سپورتشى تارتىستىڭ دۋىن قىزدىرۋدا. ادەتتەگىدەي جارىستىڭ سوڭعى كۇندەرىندە سايىستىڭ ەڭ اۋىر سوقتالى تۇرلەرى تەرەڭگە تۇنعان شوگىندىدەي ىرىكتەلىپ قالادى. سونىڭ ءبىرى – شاڭعىدان ەرلەر اراسىنداعى 50 شاقىرىمدىق مارافوندىق جارىس.
...مارە سىزىعىندا قازداي تىزىلگەن شاڭعىشىلار سامساپ تۇر. كۇن اجەپتاۋىر كوتەرىلگەن. اسپاندى جاباعى بۇلت تۇتاس تورلاعان, تاس جابىق. قىلاۋلاعان قار ۇشقىنى ايازدى اۋانىڭ سالقىن نۇرىمەن شاعىلىسىپ, كۇمىس كىرپىك ينە-قىلاۋلار كوكتەن شاشىراي ءتوگىلەدى... ءدۇرس ەتكەن ءدۇمدى بەلگىدەن سوڭ ارشىنداپ جولعا شىققان شاڭعىشىلار تەبىنى قاتتى. ويلى-قىرلى, بەلەگىر-بەلەستى اينالا شاپقان ولار بار كۇشىن سوڭىنا ساقتاپ, ساقتىقپەن تاياق سىلتەيدى... جول ورتادان اۋعاندا تۇتاس توپتىڭ شەبى بۇزىلدى. بىرنەشەۋى الاماننان ءبولىنىپ العا ۇمتىلدى. بۇلاردىڭ كوش باسىندا, ءىرى دەنەلى, اياق الىسى شيراق, ادىمى ارشىن, ءجۇرىسى جىلدام, تاياق تاستاسى نىق, تەبىنى ءتۇز قىرانىنداي بىرەۋ كەتىپ بارادى. ونىڭ كلاسسيكالىق ءادىستى ابدەن مەڭگەرگەنى انىق بايقالادى. كۇرتىگى ارىلعان اق قاردىڭ ۇستىندە ەركىن قالقيدى... جارىس جولىنىڭ 40-شى شاقىرىمى. ماناعى سوم دەنەلى جىگىت قارا ءۇزىپ ارقان بويى العا شىقتى. كۇللى كورەرمەن «سمەركا, سمەركا, سمەركا» دەپ گۋلەسىن كەپ. مىنانىڭ شارشايتىن ءتۇرى جوق, جول ۇزاعان سايىن قىزا شاباتىن قازاناتتاي ارشىندايدى. قاراپ تۇرعان جاننىڭ قىبى قانادى. سىلتەيدى-اق ەكەن... كومبەگە 800 مەتر قالدى. جالعىز قارا دەمىنەن جالىن بۇرقىراپ, اق قاردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, ارعىماق جۇرىسپەن اعىزىپ كەلەدى. اقىرى قىزىل سىزىقتى دا قيىپ ءوتتى-اۋ. چەمپيون! وليمپيادا چەمپيونى. كوكىرەگىن قۋانىش كەرنەگەن ازامات اق قاردى ايقارا قۇشاقتاپ جاتا كەتتى. وسى ءبىر كۇندى قانشاما كۇتتى. وسى بيىكتى باعىندىرۋ ءۇشىن قانشاما تەر توكتى. اقىرى دەگەنىنە جەتتى... اقشا قاردا اۋناپ جاتقان ارعىماق جىگىتتى ەنتەلەپ كەپ ەكى قازاق قۇشاعىنا الدى. ۇشەۋىنىڭ جانارىنان تامشىلار قۇلايدى. ايقاسقان قۇشاق جازىلار ەمەس. ويتكەنى, بۇل بايگە ءباسىنىڭ ورنى بولەك. بۇلار كىم دەيسىز بە؟ الاماننان وزا شاۋىپ, التىن العان ارداقتى ازامات ۆلاديمير سميرنوۆ ەدى. ال انا ەكى قازاق امانشا اقباەۆ پەن ءاناتولى قۇلنازاروۆ بولاتىن. الەم الدىندا قازاقستان قاقپاسى وسىلاي اشىلدى. ناقتىراق ايتقاندا, تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت وليمپيادانىڭ «التىنى» وسىلاي كەلگەن بولاتىن. اتالمىش وليمپياداعا قازاقستان العاش رەت جەكە مەملەكەت رەتىندە قاتىستى. قۇداي وڭداپ وسى دودادا ەل قورجىنىنا 1 التىن, 2 كۇمىس مەدال ءتۇستى. بۇل مەدالداردىڭ ۇشەۋىن دە شاڭعىشى ۆلاديمير سميرنوۆ سالدى. ءناتيجەسىندە, ءبىز فرانتسيا, قىتاي, ۇلىبريتانيا, ۋكراينا سياقتى سپورت الپاۋىتتارىن ارتقا تاستاپ, 12-ورىنعا تۇراقتادىق. سودان بەرى 22 جىلدان اسىپ بارادى. ۆولوديا باعىندىرعان بيىككە ءالى ەشكىم شىققان جوق. ەندى قانشا جىل كۇتەمىز, ول جاعى تاعى دا بەلگىسىز. سونىمەن...ششۋچينسكىدەن ليللەحاممەرگە دەيىن
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اردا ازامات ۆلاديمير ميحايلوۆيچ سميرنوۆ 1964 جىلى 7 ناۋرىزدا قازىرگى اقمولا وبلىسى, ششۋچە قالاشىعىندا تۋعان. اتا-اناسى قاراپايىم ەڭبەك ادامى. ءتىپتى سپورت اتاۋلىدان حابارى جوق دەسە دە بولادى. 1976 جىلدىڭ قىسى ەدى, 11 جاسار ۆولوديا اۋلانىڭ جاڭا جاۋعان قاسات قارىن كۇرەپ تاستاپ, ۇيگە كىردى. ادەتتەگىدەي توردە تۇرعان قارا تەلەديداردى قوستى. ماسساعان, ينسبرۋك قالاسىندا ءحىى قىسقى وليمپيادا ءوتىپ جاتىر. سودان تىكەلەي ترانسلياتسيا بەرىلۋدە... ءدۇبىرلى دوداعا قازاقستاندىق سپورتشى يۆان گارانيننىڭ دە قاتىسىپ جاتقانىن كورگەن جاس بالا: «ياپىرماي, مىناداي ءدۇبىرلى دوداعا قازاقستاندىق ادام دا قاتىسا الادى ەكەن-اۋ» دەگەن ويعا قالادى. وسى ويدىڭ ۇشقىنى ونى شاڭعى سپورتىمەن اينالىسۋعا يتەرمەلەدى. ءسويتىپ, شاڭعىعا دەگەن قۇلشىنىس پايدا بولدى. 4-سىنىپتا مەكتەپ چەمپيونى اتاندى. 5-سىنىپتا قالا بىرىنشىلىگىن ۇتىپ الدى. 6-سىنىپتا وبلىستىق جارىستاردان كورىنە باستادى. ول تۇستا سولتۇستىك ءوڭىر, ياعني تىڭ ولكەسى سپورتشىلارى وداقتىق جارىستارعا تىكە قاتىسا بەرۋگە بولاتىن زامان. ءسويتىپ, 8-سىنىپ وقۋشىسى 16 جاسار ۆولوديا العاش رەت مۋرمانسك وبلىسىنىڭ اپاتيتى قالاسىندا وتكەن كسرو جاسوسپىرىمدەر بىرىنشىلىگىنە اتتاندى. اتالمىش جارىستا ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنىپ, اۋىلداسى ۆلاديمير ساحوۆپەن بىرگە كسرو جاسوسپىرىمدەر قۇراماسىنا قابىلداندى. ورلەۋ باستالدى... 1979 جىلى كسرو جاستار قۇراماسىنا ەكى اقمولالىق ازامات قاتار الىندى. بىراق بۇل وتە اۋىر جىلدار ەدى. ەڭ قيىنى, شاڭعىشىلار مەن باپكەرلەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك, كورە الماۋشىلىق, قىزعانىش وتى ءورشىپ تۇرعان... 1985 جىلى سميرنوۆ كسرو ەرەسەكتەر قۇرامىنا اۋىستى. قۇراما تەك وليمپيادا جانە الەم چەمپيوندارىنان جاساقتالعان. وسى جىلى سميرنوۆ العاش رەت الەم چەمپيوناتىنا قاتىستى. 15 شاقىرىمعا شاڭعىمەن جۇگىرىپ, 16-شى ورىنعا تۇراقتادى. بۇل چەمپيوناتتا كسرو قۇراماسىنىڭ ەرلەر كومانداسى سىپىرا جەڭىلدى. تاريحتا بولماعان جاعداي. ەڭ جوعارى ورىن 8-ءشى. بۇعان سەبەپ نە؟ چەمپيونات تولىق شىرشالاي ءجۇرىس ءتۇرى بويىنشا وتكەن. اتالمىش ادىسكە كەڭەس شاڭعىشىلارى ءالى جاتتىقپاعان. ءسويتىپ, جەڭىلگەن. ول زاماندا كسرو-دا شىرشالاي ءجۇرىس تراسسالارى جوق ەدى. سپورتشىلار ايعىزدالعان شاڭعى جولىنا ۇيرەنگەن. وسى وقيعادان كەيىن ۆلاديمير شىرشالاي شابۋدى (كلاسسيكالىق ءجۇرىس) مەڭگەردى. ناتيجە جامان بولعان جوق. 1988 جىلى كانادادا وتكەن كالگاري قىسقى وليمپياداسىنا قاتىسىپ, جۇلدەگە قول جەتكىزدى.ءساتتى تۇسكەن سۇحبات
1991 جىلى كسرو قۇلادى. قيىن كۇندەر باستالدى. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ سپورتشىلارى ەلدەن كەتە باستادى. اسىرەسە, مىقتى حوككەيشىلەردى شەتەلدىك كلۋبتار ساتىپ الىپ جاتتى. 1992 جىلى فرانتسيادا وتكەن XVI قىسقى وليمپيادا كەزىندە وداق سپورتشىلارىندا ۇستاپ شىعاتىن تۋ بولمادى. وسى جاعداي سميرنوۆتى دا اينالىپ وتپەدى. – ۆلاديمير ميحايلوۆيچ, ءسىز 1992 جىلعى قىسقى وليمپيادادان التىن مەدال الادى دەگەن ءۇمىتكەرلەر قاتارىندا بولدىڭىز, بىراق ءۇمىت اقتالمادى؟ نەگە؟ – البەرۆيلگە دەيىن وتكەن الەم كۋبوگى جولىنداعى كەزەڭدە جاقسى ونەر كورسەتىپ, 9 مەدال الىپ ۇلگەرگەن ەدىم. بىراق, مەنىڭ قۋالاپ جارىسۋداعى رەيتينگىم الەمدە 8-ءشى ورىندا بولدى. جارىس تەڭىز دەڭگەيىنەن 1600 مەتر بيىكتىكتە ءوتتى. جاڭادان قار جاۋىپ, شاڭعى جولىنىڭ جۇمساق بولۋى مەنىڭ مەدالعا ىلىنۋىمە كەدەرگى كەلتىردى. – وسى وليمپيادادان كەيىن ۋاقىتشا شۆەتسياعا قونىس اۋداردىڭىز ەمەس پە؟ – مەنىڭ شۆەتسياعا كوشۋدەگى سەبەبىم, سپورتىق ناتيجەلەرىمدى جاقسارتۋ ءۇشىن ەدى. تەك شاڭعىشى دەيتىن قۇر اتاققا يە ەمەس, ناعىز كاسىبي شاڭعىشى بولعىم كەلدى. تۇسىنبەگەندەر كوپ بولدى. ولار «سميرنوۆ جالعىز ءوزى نە ىستەمەك, قاتتى قاتەلەستى», دەدى. بىراق مەنىڭ شەشىمىم دۇرىس ەكەنى دالەلدەندى. – قالاي دالەلدەندى؟ – 1993 جىلى ءدال مەن قونىستانعان قالادا الەم چەمپيوناتى ءوتتى. وسىعان قاتىسىپ, كۇمىس جۇلدە الدىم. العاش مارە سىزىعىن قيىپ وتكەن ساتتە چەمپيوندىق تابلودا مەنىڭ اتىم جازىلىپ تۇردى. 10 مينۋتتان كەيىن مەنىڭ فاميليامدى وزگەرتىپ, نورۆەگيالىق شاڭعىشى بەرن دەليدى چەمپيون دەپ جاريالادى. مەنى ەكىنشى ورىنعا سىرعىتىپ جىبەردى. 18 سانتيمەترگە ۇتىلىپپىن. – ليللەحاممەر وليمپياداسىنا وسى جەردە دايىندالدىڭىز با؟ – ءيا. جوعارى دەڭگەيدە دايىندالدىم. وليمپياداعا دەيىن كۋبوكتىق 8 ءتۋرنيردىڭ 5-ەۋىندە توپ جاردىم. بىراق اركەز مارافوندىق جارىستا اعزادا سۇيىقتىق جەتىسپەي قالاتىن. ويتكەنى, بۇل كوپ قۋات پەن كۇش جۇمسايتىن قاشىقتىق. 30 شاقىرىمعا دەيىن جاقسى جۇگىرەم دە, 40 شاقىرىمنان كەيىن بولدىرا باستايتىن ەدىم. وسىدان ارىلۋ ءۇشىن ارنايى جاتتىقتىم. – وليمپيادا «التىنىن» العان ءساتتى ءالى ۇمىتپاعان بولارسىز؟ – وليمپيادا التىنىنا جەتۋ ءۇشىن 18 جىل كۇش جۇمسادىم. سول كۇنى تاڭعى 7:00-دە تۇردىم دا, قاراقۇمىقپەن تاماقتاندىم. سەبەبى, جارىس جولى ۇزاق بولعاندىقتان, جاقسى تاماقتانۋ قاجەت ەدى. ساعات 9:00-دە ۇيدەن شىقتىم. جارىس 11:00-دە باستالدى. جەڭىس ماعان بۇيىردى. ول وڭاي كەلگەن جوق. كوپتەگەن سىناقتاردان ءوتتىم. سوندىقتان بۇل جەتىستىك ماعان اسا قىمبات. – سپورتتىق جولىڭىزدى اياقتاعان سوڭ «ۆلاديمير سميرنوۆ – چەلوۆەك پوبەديتەل» اتتى كىتاپ جازدىڭىز... – وليمپياداداعى جەڭىستەن كەيىن بىردەن سول ءساتتى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, كىتاپ جازۋ ويىما كەلدى. بىراق ويلاعانىما بىردەن جەتە قويعان جوقپىن. مىندەتتەرىمنەن بوسادىم, بوس ۋاقىت پايدا بولدى, ويىمداعىنى ىسكە اسىرۋعا كىرىستىم. كىتاپتا تەك قانا مەنىڭ سپورتتىق جولىم ەمەس, تانىمال وزگە دە اتلەتتەردىڭ ءساتتى كارەراسىنداعى تاجىريبەلەرى مەن سپورتشىلاردىڭ ءومىرىن بەرۋگە تىرىستىم. بەكەن قايرات ۇلى ۆلاديمير سميرنوۆ XVII قىسقى وليمپيا ويىندارىنىڭ چەمپيونى اتانعان ءسات. 1994 جىلدىڭ 24 اقپانى. نورۆەگيانىڭ ليللەحاممەر قالاسى. *** قازاقستان سپورتشىلارى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قۇراماسى ساپىندا 1994 جىلدان بەرى – قىسقى, 1996 جىلدان بەرى جازعى وليمپيالىق ويىندارعا قاتىسىپ كەلەدى. وسى جىلداردا ولار 6 وليمپيادادا جارىس كورىگىن قىزدىردى. ءبىزدىڭ ساڭلاقتارىمىز بۇل جىلدارى جازعى ويىنداردا 19 التىن, 22 كۇمىس جانە 28 قولا, بارلىعى 69 مەدال جەڭىپ السا, قىسقى ويىنداردا 1 التىن, 3 كۇمىس جانە 3 قولا, جالپىسى 7 مەدالعا قول جەتكىزدى. ءسويتىپ, ەكى ويىندار جيىنتىعىندا 76 جۇلدەنى قورجىنعا سالدى. سپورتشىلارىمىز لەگىندە 6 وليمپيالىق ويىنداردا 7 التىن, 7 كۇمىس جانە 8 قولا, تۇگەلدىسىندە 22 مەدال العان بوكسشىلارىمىز, 6 التىن, 5 كۇمىس جانە 4 قولا, ناتيجەسىندە 15 مەدالدى قانجىعاعا بايلاعان اۋىر اتلەتتەرىمىز, 1 التىن, 5 كۇمىس جانە 11 قولا, قورىتىندىدا 17 مەدال اكەلگەن بالۋاندارىمىز ەرەكشە كوزگە ءتۇستى.
