تاريحي بەس رەفورما

قوعامدىق قاتىناستار جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى ەلباسىمىزدىڭ سوزىمەن ايتار بولساق, «بولاشاعىمىزدىڭ باعدارشامى, ۇلتتى ۇيىستىرىپ ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. ول – ماڭگىلىك ەل يدەياسى». مەملەكەت باسشىسى مۇندا تاتۋلىقتى, ىشكى تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىرۋدى, ەلىمىزدى مەكەن ەتىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋدى مەڭزەپ وتىر. ماڭگىلىك ەل قۇندىلىقتارى ەڭبەك­سۇي­گىشتىككە, ادالدىققا, وتانشىلدىققا, پاتريوتيزمگە, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى ۇلگى ەتۋگە باۋليدى. ال ماڭگىلىك ەل بولۋ دەگەنىمىز – ەشقاشاندا بوگدەنىڭ بودان­دىعىنا تۇسپەيتىن, حالىقتىعىن, ۇلتتىعىن, ەلدىگى مەن مەملەكەتتىگىن ارقاشاندا اسپەتتەيتىن, بار زاماندا ۇلى مەن قىزىنىڭ باعى باسىندا تۇراتىن, بارشا حالقىنىڭ باقىتى باياندى بولاتىن ەل قۇرۋ. ماڭگىلىك ەل ءاربىر ازاماتىمىزدىڭ وتانشىلدىق سەزىمىن ەسەلەپ, قازاق ەلىنىڭ ازاماتىمىن دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەپ, بويىنا ماقتانىش دارىتادى. ەلباسىمىزدىڭ «انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولادى. ونى داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىڭ ۇيتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون» دەگەن ويى ءبىزدى جىگەرلەندىرەدى. بارشامىزدى مازالايتىن ءتىل تۋراسىنداعى ساۋالداردىڭ جاۋابى: ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ ۇلكەن ءبىر ارقاۋى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدا جاتقانىن جاقسى ءبىلۋىمىز كەرەك. سەبەبى, ءتىلى وركەندەمەگەن ەل ەشقاشان ۇلتتىق مەملەكەت بولىپ سالتانات قۇرا المايدى. ءتىل بىرلىگى بولماسا نە مەملەكەت, نە تاۋەلسىزدىك باياندى بولمايدى. تاريحي وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا دەگەن قۇرمەتىن قازاق جەرىن مەكەن ەتكەن ءاربىر ەتنوس وكىلى مەملەكەتتىك تىلدەن باستاۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان ءتۇسىنىسۋ, ءبىر تىلدە سويلەسۋ ەتنوستى ەتنوسقا جاقىنداستىرىپ, تىلىمىزبەن بىرگە سالت-ءداستۇرىمىزدى بويلارىنا سىڭىرگەن ولار ۇلتىمىزعا ءسىڭىسىپ, جاراسىمدى بولادى. مەملەكەتىمىز ماڭگىلىك قازاق ەلى دەپ اتالسا, بۇكىل ەلىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ رۋحى كوتەرىلمەي مە؟ ءبىز قازاقستان حالقىنىڭ دوستىعىن ەلى­مىز­دىڭ باعا جەتپەس بايلىعى دەپ باعالاي­مىز. سەبەبى, ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزارا ىن­تىماعى, زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى بول­ماسا, مەملەكەتتىڭ وركەندەۋى بولمايدى. ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى شىققان بيىگىندە, الەم ەلدەرى الدىنداعى بەدەلىنىڭ وسۋىندە, ءسوز جوق, وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ دە ۇلەسى شەكسىز. مۇنى ەلباسىمىز: «ءبىزدىڭ تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ تاريحى – بۇل بارلىق ەتنوس­تار دوستىعىنىڭ جىلناماسى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدى وركەندەتۋگە قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرى ات سالىسىپ كەلەدى», – دەپ اتاپ وتكەن-ءدى. ەلباسىمىز «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتى سەزىندە ماڭگىلىك ەل بولىپ قالۋ­دىڭ, ۇزدىكسىز ىلگەرىلەۋدىڭ 5 رەفورماسىن ۇسىنعان بولاتىن. ءسوز جوق, قازاقستان سارابدال كوشباسشىسىنىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي جانە اكىمشىلىك رەفورمالاردىڭ اۋقىمدى جولىن ەڭسەرگەنى بەلگىلى. بىراق, توقمەيىلسىپ توقتاپ قالۋعا بولمايدى. پرەزيدەنتىمىز ۇسىنعان 5 رەفورما لوكوموتيۆ ىسپەتتى بارلىق مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋدە. ءبىرىنشى رەفورما نەگىزىندە مەملە­كەتتىك قىزمەتتىڭ قازاقستاندىق مودەلى قالىپتاستى. «ا» جانە «ب» كورپۋس­تارى ءتۇزىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە وسەتىن ءاربىر باسشى تومەننەن باستاپ, بارلىق باسقارۋشىلىق ساتىلارىن باسىپ ءوتۋى تيىستىگى بەكىتىلدى. بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى ەتنوستىق تەگىنە, قوعامدىق-الەۋمەتتىك ورنىنا قاراماستان, بارلىق تالاپتى, دارىندى, ماقساتتى ادامداردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. ال ەكىنشى رەفورما – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق زاڭىنىڭ شىنايى تۇردە قىزمەت اتقارۋىنا باعىتتالدى. جەمقورلىق پەن جابىق كەلىسىمدەر, شەشىمدەر شىعارا سالۋ قوعامدى ىشتەي ىرىتەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوت جۇيەسىنىڭ ءالسىز تۇستارىنىڭ بارلىعىن كۇشەيتۋگە ارنالعان بۇل رەفورما تۇتاستاي رەسپۋبليكا حالقىنىڭ تىنىش تا بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى بولماق. ءۇشىنشى رەفورما – ەلىمىزدى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوساتىن ماڭىزدى فاكتور – مىقتى ەكونوميكامىزدىڭ بولۋىنا ارنالدى. يندۋستريالاندىرۋ, وڭدەۋشى سەكتور, اگرارلىق سەكتور, ينۆەستيتسيا تارتۋ, ەكسپورتقا تاۋارلار شىعارۋ سالالارىنا مەملەكەتتىك قولداۋ جاسالاتىنى ناقتىلاندى. تۇيىندەي ايتساق, ءۇشىنشى رەفورما ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. بۇگىندە وسى رەفورما نەگىزىندە اتقارىلعان جۇمىستار بويىنشا ءتيىستى مەكەمەلەر قولعا العان جوبالارى بويىنشا حالىق الدىندا ەسەپ بەرىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. ءتورتىنشى رەفورما – بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك. ياعني, بىرىڭعاي بولاشاق ۇلتتى قالىپتاستىرۋ. شىندىعىندا, بۇگىن­گىدەي تۇراقسىز ساياسي كۇشتەردىڭ كەيبىر ارەكەتتەرىنەن تۋىنداپ جاتقان جاعداي­لاردا ۇلتتىق ىنتىماق پەن قوعام­دىق كەلىسىمدى ساقتاۋ ساياساتى ەرەكشە ماڭىزعا يە. الىستان بولجايتىن ەل­باسىمىز وسى باعىتتا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان وزىندىك ۇلگىسىن قالىپتاستىردى. ورتاق وتانى – قازاقستان بولعان بارشا ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى وسى رەفورما نەگىزىندە ىنتىماق پەن جاراسىمدىقتارىن ودان سايىن بەرىك ەتە تۇسەرى اقيقات. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق: «بارلىق ازاماتتار قۇقىقتىڭ بىردەي كولەمىن پايدالاناتىن, بىردەي جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالايتىن جانە تەڭ مۇمكىندىكتەردى يەلەنەتىن بولادى». جالپىحالىقتىق رەفورمانىڭ بەسىن­شىسى – ترانسپارەنتتى جانە حالىققا ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قۇرۋ. مەملەكەتتىڭ قۋاتى مەن كۇشتىلىگى حالىقتىڭ ەڭبەگىمەن قۇرالادى. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان ورىندالىپ جاتقان اۋقىمدى, يگىلىكتى ىستەردىڭ بارلىعىنىڭ ەسەبى انىق كورىنىپ تۇرۋى كەرەك. قازىرگى كەزدە ەلباسى ۇسىنعان بەسىنشى رەفورمانىڭ نەگىزىندە قازاقستان قوعامىنىڭ بارلىق سالاسى كەزەڭ-كەزەڭمەن بىرتىندەپ, حالىق الدىنداعى جاريالىلىققا بەيىم­دەلىپ جاتىر. «قۋاتتى مەملەكەت قالىپتاس­تىرىپ, ليبەرالدى دامىعان قوعام قۇرۋ ءۇشىن ەلدىڭ 40-50 جىلدى قامتيتىن تۇراقتى العا جىلجۋى قاجەت. ءبىز دە سوعان بارا جاتىرمىز. مەن ۇسىنعان شارالار قازاق­ستانداعى قوعامدىق قاتىناستار جۇيە­سىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى» دەگەن مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ جوسپارى كوپ كۇت­تىرمەي وڭ ناتيجەلەرىن كورسەتەرى انىق. ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قر پرە­زيدەنتى جانىنان بەس باعىتتاعى رەفورمامەن تۇبەگەيلى اينالىساتىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ءار رەفورمانىڭ ءتيىستى مەكەمەلەر بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋى ءجىتى قاداعالانۋدا. سەبەبى, الەمدىك دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعى دا دامۋ جولىن ايقىنداپ الىپ, ىشكى-سىرتقى جاعدايلارعا تۇبەگەيلى رەفورما جاساعاننان كەيىن عانا دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن. پرەزيدەنت ۇسىن­عان رەفورمالار تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاۋە­كەلدى وتكەلى بولىپ, قۋاتتى مەملەكەتكە اينالۋىمىزعا, ماڭگىلىك ەل بولىپ قالۋى­مىزعا العىشارت بولىپ تابىلادى. ءتۇيىن­دەي ايتساق, ەلباسىمىز ۇسىنعان تاريحي 5 رەفورما – جاھاندىق تۇيتكىلدى جايتتاردان شىعاتىن قازاقستاندىق مودەل. بۇگىنگى ءبىزدىڭ باستى پارىزىمىز – الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ارمانداعان ماڭگىلىك ەل مۇراتىن جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ. قاسىق قانى قالعانشا شايقاسىپ, اتامەكەنىنىڭ سىنىق سۇيەم جەرىن دۇشپانعا باستىرماي, كەۋدەسىمەن قورعاعان باتىر بابالارىمىزدىڭ, قاھار­مان حاندارىمىزدىڭ, ەلدىڭ بىرلىگىن دا­نالىعىمەن ۇيىتقان بي-شەشەندەرىمىزدىڭ ەرلىك ىستەرىن جاستارعا ۇلگى ەتۋ. سوناۋ ساق-عۇن, تۇركىلەر داۋىرىنەن جەتكەن التىن اڭىزدارىمەن اشەكەيلەنگەن قازاق ەلىنىڭ ەلتاڭباسىن, تۋىن, ءانۇرانىن ۇلىقتاۋ. قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق شەكارا شەبىن كىرپىك قاقپاي كۇزەتىپ تۇرعان ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرىمىزگە جىگەر بەرەتىن, نامىسىن قايرايتىن تولعاۋلار مەن داستاندار جازىپ, تاريح بەتتەرىندە قالدىرۋ. «ماڭگىلىك ەل» – شىنىندا دا ۇلى ماقسات. قازاق ەلىنە كوز الارتىپ, قىزعانىشپەن قارايتىن جات پيعىلداردان ەلىمىزدى قورعاۋ باستى پارىزىمىز. بۇگىندە جاھان عالىمدارى قازاق حالقىنىڭ باسقا ەتنوس وكىلدەرىمەن بەيبىت ءومىر سۇرەتىن ەرەكشە قاسيەتىن تولەرانتتىلىقتىڭ, ياعني توزىمدىلىكتىڭ فەنومەنى رەتىندە الەم حالقىنا ۇلگى-ونەگە ەتىپ كەلەدى. قازىر قارقىندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان 5 رەفورما مەن ونى ىسكە اسىرۋدىڭ 100 قادامى بارشا قازاق جەرىن مەكەندەگەن ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىنە تىنىش ءومىر, ءبىلىمدى كەلەشەك, باسەكەگە قابىلەتتى ىسكەرلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ەلباسىمىز بەكىتكەن ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءار ازاماتتىڭ وتان­شىل­دىق سەزىمىن ەسەلەپ جانە مەملەكە­تىمىزدىڭ بارلىق قۇرىلىمدىق سالالارىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, ىنتىماققا ۇيىعان, شىنشىل دا اشىق قوعام قۇرىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسەتىنىمىز ءسوزسىز. ەڭ باس­تىسى, بۇگىننەن دە نۇرلى, بۇگىننەن دە كەمەل بولاشاعى بار ماڭگىلىك قازاق ەلى وركەنيەتتى, داۋلەتتى ەل قاتارىندا بولىپ, الەم ساحناسىندا ۇلتتىق مەملەكەت رەتىندە سالتانات قۇراتىنىنا سەنەمىز. قازاقباي قاسيموۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور