ۇلتىمىزعا رۋح بەرەتىن ۇعىم

تاۋەلسىزدىك دەگەندە مەنىڭ كوز الدىما سابيلەردى الديلەيتىن اق بەسىك كەلەدى. وسىناۋ ۇلان-عايىر دالادا كوشىپ-قونىپ, ءوسىپ-ونگەن ءبىزدىڭ قازاق اق بەسىكتە تەربەلدى, انا سۇتىمەن تاربيە الدى, ات جالىن تارتىپ ازامات بولدى, وتانىن, جەرىن قورعادى. قانشا زامان ۇلتىمىز تاعدىر تاۋقىمەتىن كوردى, اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, ءتۇرلى ناۋبەتتى باسىنان وتكەردى. بىراق سونىڭ بارىندە «ءوز الدىمىزعا ەل بولساق, تەرەزەمىز تەڭ بولسا» دەگەن اسىل ارمانمەن ءومىر ءسۇردى. 1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. كسرو-نىڭ كەڭ قولتىعىنداعى ەلدەر ءوز الدىنا جەكە مەملەكەت بولىپ جاتتى. 1991 جىلدىڭ ارايلى تاڭى قازاققا ازاتتىقتى تارتۋ ەتتى. سول جىلعى 16 جەلتوقساندا  جوعارعى كەڭەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدادى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن رەسمي تۇردە ەڭ العاش بولىپ تۇركيا ەلى, سوسىن مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا جاتقان امەريكا قۇراما شتاتتارى, سودان سوڭ  قىتاي, ۇلىبريتانيا تانىدى. ونىڭ ارتىنان موڭعوليا, فرانتسيا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە يران يسلام رەسپۋبليكاسى مويىندادى. تۇركيا – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان العاشقى مۇسىلمان مەملەكەتى. وسىلايشا, الەمدىك ساياسات ارەناسىندا قازاقستان رەسپۋليكاسى دەگەن اتپەن ەلىمىز الەمگە تانىلدى. باس-اياعى بىرنەشە اپتانىڭ ىشىندە الەمنىڭ كوپتەگەن جەتەكشى ەلدەرى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداپ, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار باستالدى. ەڭ ءبىرىنشى ايتاتىن نارسە, ەلى­مىزدىڭ ەگەمەندىگى بىزگە بەيبىت ءتۇر­دە كەلدى. تاۋەل­سىز­دىككە قانتو­گىس­سىز, بەيبىت تۇردە قول جەت­كىز­گەن­نەن كەيىن عانا ەلىمىز الەمنىڭ وركەنيەتتى مەم­لەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ۇم­تىلدى. مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇل­­تان نازارباەۆتىڭ دانا ساياساتى ارقىلى 25 جىل ىشىندە تاۋەلسىز قازاق ەلىن قالىپتاستىرىپ, نارىقتىڭ قيىن وتكەلەكتەرىنەن امان وتتىك. وسى كەزەڭدە قازاقستاندى دۇنيە ديدارىنداعى ەڭ مىقتى مەملەكەتتەر تانيتىن, سىيلايتىن دارەجەگە جەتكىزگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي كورەگەن ساياساتكەردىڭ ەرەن ەڭبەگىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ابزال. بىلاي الىپ قاراساق, 25 جىل دەگەن جاس مەملەكەت ءۇشىن كوپ ۋاقىت ەمەس. الايدا, وسى از عانا ۋاقىتتا قازاقستان ءوز اياعىنا نىق تۇرىپ, الەمگە اتى تانىلعان مەملەكەت بولدى. 25 جىلدا تالاي وزگەرىس بولدى. قازاق­ستان 70-تەن استام حالىق­ارا­لىق ۇيىم­نىڭ بەلدى مۇشەسى اتاندى. اقش-تىڭ 41-ءشى پرەزيدەنتى, ۇلكەن بۋش «ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن­دىگىنىڭ ارقاسىندا, وعان دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان وسىنداي ۇلكەن جەتىستىككە جەتتى, الەمگە تانىلدى» دەگەن بولاتىن. ءبىز اتا زاڭىمىزدى قابىلدادىق. مەملەكەتتىك رامىزدەر – ءانۇران, تۋ, ەلتاڭبامىزدى بەلگىلەدىك. شەكارامىز شەگەندەلدى. مەملەكەتتىڭ قارۋلى كۇشتەرى قۇرىلدى. حالىق­ارالىق كەلىسىمشارتتار جاسالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەتكە ءتان ساياسي شارالاردىڭ ءبارى جاسالدى. تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزىلدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ دۇنيەگە كەلۋى نومينالدى ەكونوميكادان ۇلتتىق ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ شەشۋشى قادامى بولدى. ەكىنشى ايتاتىن ماسەلە, ءبىز ەلىمىزدەگى ءبىر­لىك پەن ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا وسىنداي جەتىس­تىكتەرگە جەتىپ وتىرمىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدە ىشكى جالپى ءونىم دە, ەكو­نو­ميكاعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا دا 40 ەسە ارتتى. 1993 جىلمەن سالىس­تىرعاندا ءوندىرىس كولەمى 1000 ەسەگە دەيىن جوعارىلادى. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى 72-گە دەيىن كوتەرىلىپ, بالا تۋ كورسەتكىشى 68 پايىزعا ءوستى. سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە عانا ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا 950 جاڭا كاسىپورىن قۇرىلىپ, 250 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىن ەلباسى وتە ايقىن ەتىپ بەلگىلەپ بەردى. كوپتەگەن ەلدەر قالاي جۇرەرىن, قايدا باراتىنىن بىلمەي وتىرعان كەزەڭدەردە «قازاقستان-2030» دامۋ ستراتەگيا­سىن جاسادى. وندا بەلگىلەنگەن مەجەلەر مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى. قازىر ەلىمىز – «قازاقستان -2050» – ستراتەگياسى: «قالىپتاسقان مەم­لەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» بويىنشا كەمەل دامۋ جولىنا تۇسكەن ەل. قازاقستان ءوزىنىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن ساقتاعان, ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت العان, سونىمەن قاتار, ەلدىڭ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىعى مەن ۇلتتىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا بەلسەندى تۇردە قام-قارەكەت جاساپ وتىر. الەمدىك تاجىريبەگە زەر سالساق, ازاتتىق, تاۋەلسىزدىك باعىتىنا ۇمتىلعان ەلدەر ءداۋىردىڭ بىرنەشە كەزەڭىن باستان وتكەرەدى. سونىڭ ءبىرى – نومينالدى ازاتتىق, ەكىنشىسى – سىندار­لى ازاتتىق, ءۇشىنشىسى – شىنايى ازاتتىق. نو­مينال­دى ازات ەل باسقا مەملەكەتتەردىڭ ىقپا­لى­نان شىعا المايتىن كىرىپتار كۇيدە بولادى. مۇنداي ەلدىڭ ەكونوميكاسى باسقالاردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەپ, قارىزعا بەلشەدەن باتىپ قالادى. دامۋ جولى دا تۇراقسىز بولادى. اۋىق-اۋىق مەملەكەتتىك ءتوڭ­كەرىستەر ورىن الادى. ال سىندار­لى ازاتتىققا قول جەت­كىز­گەن ەل بو­داندىق مۇراسىنان – رۋحاني, ءتىل­دىك, ەكو­نوميكالىق, مەنتالدىق جاع­داي­لاردان وڭايلىقپەن قۇتىلا الماسا دا, وزىندىك دامۋ جولىن تابۋعا ۇم­تىلىس جاسايدى. كەيبىر ىرگەلى سالالاردا سول ماقساتقا قول جەتكىزەدى. مۇنداي ەلدەردىڭ حالقىنا ءورشىل رۋح ءتان بولادى. شىنايى ازات ەل – باستى ماقسات, ستراتەگيالىق مەجە. قازىر ءبىز سول سىندارلى ازاتتىق جولىندا تۇرعان ەلمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندىق دامۋ جولى وسىنىڭ ايعاعى. نومينالدى ازاتتىقپەن شارتتى تۇردە الاتىن بولساق, ساياسي تۇرعىدا 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قوشتاستىق. ەكونوميكالىق تۇرعىدا – 1993 جىل­دىڭ 15 قاراشاسى. ستراتەگيالىق تۇرعىدا – 1997 جىلدىڭ 10 قازانى. ەندى, مىنە, سىندارلى ازاتتىق كەزەڭىن باسىمىزدان وتكەرىپ جاتىرمىز. تۇپكى مەجە – شىنايى ازاتتىق! تاۋەلسىزدىك دەگەن بىرنەشە كومپونەنتتەن تۇرادى. سونىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى تەتىكتەرىنە مەملەكەتشىلدىك, وتانشىلدىق, ۇلت­تىق نامىس, ءتىل جاتادى. الاش­تىڭ ارداقتى ازاماتى احمەت باي­- ت­ۇرسىن ۇلى حح عاسىردىڭ باسىندا «جۇرت ىسىنە جانى اشىپ, جۇرت نامىسىنا قانى قىزاتىن قازاقتا ادامدار از بولادى. سەبەبى, جۇرت جۇمىسى دەگەن قازاقتىڭ ادەتىندە بولعان ەمەس. وزگە جۇرتتان وڭاشا ءجۇرىپ, قازاق باسقا حالىقتارمەن باسەكەلەسىپ, جارىسقا تۇسكەن جوق. سوندىقتان, جۇرت جۇمىسى, ۇلت نامىسى دەگەن ءسوز قازاقتىڭ كوبىنە تۇسىنىكسىز نارسە», دەپ جازعان ەكەن. قازىرگى قازاق ەلى الەم حالىقتارىمەن اشىق باسەكەگە تۇسكەن ەل. احمەت بايتۇرسىن ۇلى انىقتاپ بەرگەن «جۇرت جۇمىسى, ۇلت نامىسى» دەگەن ۇعىمداردى بويىنا ءسىڭىرىپ قانا قويماي, سول اسىل مۇراتقا بەل شەشە كىرىسكەن جۇرت. وسى ورايدا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق نامىسىن وياتۋعا, الەمدىك جەتەكشى مەم­لەكەتتەرمەن باسەكەلەستىككە تۇسۋىنە جول اشقان, تۇرتكى بولعان تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالا كەت­كەن­نىڭ ارتىقتىعى جوق. تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالۋ ءبىز­گە ۇلكەن سەرپىلىس, تىڭ كۇش بەردى. باسقاعا جالتاقتاماي, ءوز ەركىمىزبەن العا ۇمتىلۋعا, مەملەكەت بولىپ وركەندەۋگە جول اشىلدى. تاۋەلسىز مەملەكەت بولا سالىسىمەن, كوپتەگەن ومىرلىك ماڭىزى زور ماسەلەلەردىڭ شەشىمى تابىلدى. حالقىمىزعا قىرىق جىل اجال وتىن سەپكەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلدى, ارال تەڭىزىنىڭ ماسەلەسى شەشىلدى, مادەني مۇرا سۇرىپتالدى, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك مارتەبە الدى, ءداستۇرىمىز قايتا جاڭعىرتىلدى, تابيعي بايلىعىمىز ءوز يەلىگىمىزگە قايتارىلدى. قازىر ءبىز بولاشاعىمىزعا سەنىممەن قاراي الاتىن, زايىرلى, وركەنيەتتى, يندۋستريالىق جاڭعىرۋ جولىندا جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتپىز. بۇگىن, مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى بيىگىنەن ءجۇرىپ وتكەن جو­لىمىزعا قاراساق, عاسىرعا بەرگىسىز ۇلكەن جولدان وتكەنىمىزدى كورەمىز. ەلىمىز وسى جىلداردا نەشە ءتۇرلى جە­تىستىكتەرگە جەتتى, بيىك بەلەس, اسۋ­لاردى الدى. ماڭىزدىلارىن ەل­با­سىمىز «قازاقستان-2030» سترا­­تەگياسىنىڭ تولىقتاي ورىن­دالۋىندا قورىتىندىلاپ بەردى. ياعني, ۇلتتىق كاۋىپسىزدىك, ىشكى سايا­سي تۇراقتىلىق پەن بىرلىك, اشىق نارىقتىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسۋ سياقتى ستراتەگيادا بەلگىلەنگەن نەگىزگى مىندەتتەر ورىندالدى. ەكونوميكالىق, الەۋ­مەتتىك, ينتەللەكتۋالدى تۇرعىدا وركەندەپ كەلەمىز. ارحيتەكتۋرالىق تۇرعىدا ەلوردامىز ەڭسە تىكتەدى, ەلباسى ايتقانداي, مەملەكەتىمىزدىڭ باستى كۇشى – استانا قالاسى. استانا تاۋەلسىزدىكتىڭ بەلگىسى, ءۇنى, كەلبەتى دەۋگە دە بولادى. قازىرگى تاڭدا, قازاقستاننىڭ الەمدىك دەڭگەيدە وزىندىك ءۇنى, پىكىرى, مارتەبەسى بار. مۇنداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ۇلكەن شارالاردى, ءىس-ارەكەتتەردى تالاپ ەتەدى. ياعني, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى دۇرىس جۇرگىزۋ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدا وركەندەۋىن, دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتا وركەنيەتتى مەملەكەتتەرمەن بىلىكتى قارىم-قاتىناس جاساۋ, ارينە, ءبىر ادامنىڭ قولىندا ەمەس. بىراق, حالىق اتىنان ۇلكەن دەڭگەيدە سويلەي الاتىن, وزگەلەر ءسوزىن قۇلاق سالىپ تىڭدايتىن, مەملەكەتكە باعىت-باعدار بەرىپ وتىراتىن, ەرەكشە تۇلعا – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل تىزگىنىن ۇستاۋى تاريحي يگىلىك. تاۋەلسىزدىك جاريالانعان ساتتەن باستاپ قازاقستاننىڭ دامۋ جولىنداعى وقيعالاردىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىنۋ, ۇعىنۋ, مەملەكەتتىڭ ودان ءارi دامۋ ءۇردiسiن بولجاۋ جانە حالىقتىڭ تالعامىنا ساي ەڭ تيiمدi دامۋ ستراتەگياسىن تاڭداۋدا كەمەل, جىگەرلى, تۇبەگەيلى ساياسات جۇرگىزۋدە ءمىنسىز كوشباسشى جانە وي-ءورىسى كەڭ, ينتەللەكتۋالدى تۇلعا قاجەت ەدى. مۇنداي تاريحي مىندەت – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا بۇي­ىردى. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قازىرگى كەلبەتى, قول جەتكىزگەن تابىستارى مەن جەڭىستەرى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نازارباەۆ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. تاريحي وتپەلى كەزەڭدە ەلباسىنىڭ ءرولى ايقىن جانە اشىق كورىنەدى. ەلباسىمىزدىڭ سول كەزەڭدەگى باستى تاڭداعان سترا­تە­گيالىق باعىتى اشىق نارىقتىق ەكو­نوميكاعا كوشۋ بولدى. تۇبەگەيلى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردى جۇرگىزۋدە شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى ماڭىزدى فاكتور دەپ ەسەپتەدى. وسىنداي تاريحي شەشىمدەردىڭ ارقاسىندا ءبىز قازىرگى تاڭدا الەمنiڭ باسەكەگە ەڭ قابiلەتتi 50 ەلىنىڭ قاتارىنا كىردىك. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ودان ۇلكەن ءمىن­دەت­تەر تۇر. 2012 جىلى جەلتوقسان ايىندا, ەلباسىمىز «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن قورىتىندىلاي وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىن جاريالادى. ونداعى باستى ماقسات – 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەت, دامىعان ەكونوميكا, جالپىعا ورتاق ەڭبەك نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ. كەلەسى جىلى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى استانادا وتكىزىلەدى. بۇل – ورتالىق ازيادا جانە تمد-عا مۇشە ەلدەردە وتەتىن العاشقى كورمە بولماق. مۇنداي ۇلكەن شارانى ءبىزدىڭ ەلدە وتكىزۋ مەملەكەتىمىزدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. ءسوز باسىندا قازاقتىڭ اق بەسىگىن تەكتەن-تەككە ايتقان جوقپىن. ءتاۋ­ەل­سىزدىك – ءبىزدىڭ اق بەسىگىمىز! تى­­نىشتىق پەن تۇراقتىلىق بە­سىگى! سول بەسىك تىنىش تەربەتىلىپ, ءورشىل حال­قى­مىزدى جاڭا بيىكتەرگە باستاپ, ەلىمىزدى بەرەكە مەن شاتتىققا بولەي بەرسىن! مۇرات باقتيار ۇلى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى