ۇلتتىڭ اسىل قازىناسى

تاياۋدا ورتالىق باسىلىمداردىڭ بىرىنەن مىناداي ءبىر اقپاراتقا كەزىكتىم. ەكى ءجۇز جىلدىق تاريحى بار اقش كونستيتۋتسياسىنىڭ قولمەن جازىلعان نۇسقاسى ءار قالادا 1952 جىلعا دەيىن ساقتالىپ كەلگەن ەكەن. قولجازبانى پەنسيلۆانيا باس اسسامبلەياسىنىڭ قاتارداعى قىزمەتكەرى دجەيكوب شاللۋس دايىنداپ, ول ءۇشىن وعان بار-جوعى 30 دوللار كولەمىندە سىياقى بەرىلگەن كورىنەدى. بۇل قۇجات ءسال كەيىن ۆاشينگتونداعى ۇلتتىق مۇراعاتقا ورنالاستىرىلعان ءارى بارىنشا مۇقيات قاداعالاۋعا الىنعان. جاي كۇندەرى بۇل قولجازبا قازىنانىڭ ءبىرىنشى جانە ءتورتىنشى بەتتەرى وق وتپەيتىن ارنايى شىنى قوراپقا سالىنىپ كوپشىلىكتىڭ نازارىنا شىعارى­لىپ وتىرادى. قاعازدىڭ ساپاسىن ساقتاۋ ءۇشىن قو­راپ­شا ءىشى گەلي جانە سۋ بۋىمەن تولتىرىلعان. ءتۇن­دە قاعاز بەتتەرى جەراستى قويماسىنا ءتۇسىرىلىپ, ولاردى اتوم جا­رىلىسىنا توتەپ بەرە الاتىنداي شامادا جاسالىنعان بەس توننالىق ەسىكتىڭ ار­جا­عىندا ساقتايدى. كونس­تي­تۋ­تسيانىڭ تولىق ءما­تى­نى­مەن ءدۇيىم ەل تەك جىلىنا ءبىر رەت – 17 قىركۇيەكتە, ياعني وسىناۋ قۇجاتتى قۇراس­تى­رۋشىلاردىڭ قول قوي­عان كۇنىنە وراي تانىسا الادى. ارينە, ءبىز ءوز كونستيتۋتسيامىزعا مۇنداي جو­رال­عى جاساپ وتىرعانىمىز جوق. الايدا, بۇل قا­زاق­ستان­دىق­تار ەلدىڭ اتا زاڭىنا سىيلاستىقپەن ءارى زور قۇر­مەت­پەن قارا­مايدى دەگەندى استە بىلدىرمەيدى. حالىق­ارا­لىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ورازاقىن اسقاردىڭ «اتا زاڭىم» اتتى ولەڭىنىڭ مىنا ءبىر شۋماعىندا ايتىلعانداي: «الەمگە ەل پەيىلىن تانىستىرعان, زاڭىم – ەڭ ادامگەرشىل, حالىقشىل زاڭ. ءتىلىم تۇر وندا ايتىستا ءادىل جەڭىپ, مارتەبە مەملەكەتتىك الىپ تىنعان. قورعالار ەلىم تۇتاس, جەرىم ءبۇتىن, قول سۇعىپ ەشكىم سىرتتان ايتپاس ۇكىم. زاڭدا ايقىن مىندەتتەرىم, قۇقىقتارىم, اقتايتىن ەل ءۇمىتىن, انا ءسۇتىن». سايىپ كەلگەندە, 1995 جىلى قابىلدانعان ەلى­مىزدىڭ ەڭ باستى قۇجاتى وتانىمىزدىڭ تاريحىندا قازاق­ستان­دى جاڭاشا ءبىر دامۋ ساتىسىنا كوتەرەتىن ايرىقشا دا ايتۋلى وقيعا بولدى. قوعام مەن جەكە ادام مۇددەلەرىن بارىنشا جاقىنداتاتىن, بىرىكتىرەتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق, الەۋ­مەت­تىك ەرىكتى قوعام قۇرۋعا تولىقتاي جول اشىلدى. ەكونو­مي­كادا نارىقتىق قارىم-قاتىناستاردى, ساياساتتا ساياسي-يدەولوگيالىق ءارالۋا­ن­دى­لىق­تى ورنى­ق­تىرۋعا ءمۇم­كىن­دىك تۋدى. مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ءارى بىردەن-ءبىر قۇندىلىعى رەتىندە ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقى جانە بوستاندىعى زاڭدىلىق تۇرعىدان تولىق مويىندالدى. ماڭىزدىسى سول, كونستيتۋتسيا ايقىنداعان ماق­سات­تار­دىڭ كوپشىلىگىنە بۇگىندەرى قازاقستان قول جەتكىزىپ وتىر. ايتالىق, ەلىمىزدىڭ زايىرلى مەملەكەت ۇستا­نى­مىنا دەگەن بەرىكتىگى قازاقستاندا ءدىننىڭ مەملەكەتتەن بولەكتەن­گە­نى­مەن عانا ەمەس, سونداي-اق قو­عامدىق قاتى­ناستاردى رەتتەۋدە ۇلتتىق ىزگىلىكتەرمەن, داستۇرلەرمەن جانە زاڭدىلىق­تارمەن قاتار ءدىني قۇن­دىلىقتاردىڭ دا ماڭىزدى ورىن الا­ت­ىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازىر ەلىمىزدە 130 ەتنوس پەن 40-تان استام كونفەسسيا بەيبىت قا­تار ءومىر سۇرۋدە. وسىنداي ىمى­را-بىرشىلىكتىڭ, تىنىم­سىز تىرشىلىكتىڭ ارقا­سىن­دا قازاقستاندا بەيبىتشىلىك, قالىپتىلىق نىق ور­نىعىپ, ەكونوميكادا الەم تاڭ­قالارلىق وڭ وزگەر­ىس­تەر ور­ىن الۋدا. ناقتىراق ايت­ساق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارى كەزىككەن قي­ىن­دىقتاردى ابى­رو­ي­مەن ەڭسەرە الدىق. بارىمىزگە بەلگىلى, قازىر باتىس ەلدەرىنىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىندە دەفولت جاعدايى ورىن الىپ, ەڭ­بەكاقى مەن زەينەتاقى ازايۋدا, زاۋىتتار توقتاۋدا, كا­سىپورىندار جا­بى­لۋدا, مەملەكەتتىك شىعىستار قىس­قارۋدا. ال, قازاقستاندا 2010 جىلدان بەرى ۇدە­مە­لى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دار­لا­ما­سى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. سول جىلى 152 نى­سان بەرىلىپ, 25 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى. بيىل ال­عاشقى جارتىجىلدىقتا 114 ملرد. تەڭگەنى قۇ­راي­تىن 75 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. جىل سو­ڭى­نا دەيىن تاعى 129 جوبانى ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ وتىر. جالپى, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىمىزدى سا­ۋات­تى جۇرگىزە كەلە قازاق دەگەن ۇلتتى, قازاقستان اتتى جاڭا ءتاۋ­ەلسىز مەملەكەتتى دۇنيە جۇزىنە پاش ەتتىك, ءسويتىپ, كۇل­لى الەمگە تانىتا بىلدىك. سونىڭ ءناتي­جە­سىندە, الپاۋىت مەم­لەكەتتەر قازاقستاندى پوست­كە­ڭەس­تىك اۋ­ماق­تا ءبىرىنشى بولىپ نارىقتىق ەكونو­مي­كاسى بار مەملەكەت دەپ موي­ىنداۋمەن قاتار ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءتاۋ­ەلسىزدىگىنە, شەك­ارا­سى­نىڭ تۇتاستىعىنا, بەيبىتشىلىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن قۇ­جات­قا قول قوي­دى. مۇنان سوڭ قازاقستان قازبا جانە وزگە باي­لىق­تاردى ەكسپورتتاۋعا حالىقارالىق دەڭگەيدە شەك قوياتىن «دجەكسون-ۆەنس» قارا تىزىمىنەن سىزىلدى, ءسويتىپ, ءوزىنىڭ الەمدىك رىنوكقا كەدەرگىسىز شىعۋى­نا مۇمكىندىك الدى. ءسوز جوق, كەز كەلگەن قوعامداعى سياقتى ءبىزدىڭ جاس مەم­لەكەتىمىزدە دە ءوز شەشىمىن كۇتىپ جاتقان وزەكتى ماسە­لە­لەر جەتكىلىكتى. جۇمىسسىزدىقپەن كۇ­رە­سۋ, ينفليا­تسيانى تەجەۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتى­رۋ, شيكىزاتتان گورى قايتا وڭدەۋگە دەن قويا وتىرىپ وتاندىق باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋ, تاريفتەردى رەتتەپ باعانىڭ شەكتەن تىس ءوسىپ كەتۋىنە توسقاۋىل قويۋ – سولاردىڭ ءبىر پاراسى عانا. سونىمەن قا­تار, قوعامداعى ورىن الىپ وتىرعان جەمقورلىق, پارا­قور­لىق, جاعىمپاز­دىق, كوزبوياۋشىلىق, تامىر-تانىستىق ءتارىزدى كەسەلدەردى تۇبەگەيلى جويۋ دا ءبۇ­گىنگى كۇن ءتارتىبىنىڭ ءمىن­دەتتەرىنىڭ ءبىرى. وسى ورايدا, كەمشىلىكتەرىمىزدى تەرمەلەپ, ءبىر-بىرلەرىمىزگە ءتۇر­لى ايىپتار تاعىپ جاتات­ى­نىمىز, ءىستىڭ بايى­بى­نا بارماي تۇرىپ قىزبالىققا سالىناتى­نى­مىز جاسىرىن ەمەس. ءيا, وسىنداي كوڭىل-كۇيگە بەرىلگەن كى­سىلەردىڭ تۋعان ەلىنىڭ بولاشاعىنا, بالالارىنىڭ ەرتەڭىنە شىن جۇرەكتەرىمەن الاڭ­داي­تىندىقتارىن بىلدىرەتىندەرى تۇسىنىكتى ءجايت. دەگەنمەن, تۋىنداعان ماسە­لە­نى دابىرمەن ەمەس, سابىرمەن شەشۋگە جانە ول تەك زاڭ­دىلىق شەڭبە­رىن­دە اتقارى­لۋى ءتيىس. ەڭ مادە­نيەتتى قوعام – زاڭمەن ءومىر ءسۇ­رەتىن قوعام دەسەك, ەممانۋيل كانتتىڭ «مەملەكەت دەگەنىمىز – قۇ­قىققا باعىنعان ادامدار ۇيىمى» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. ەندەشە, قۇقىقتىق تاربيەنىڭ كۇشەي­تىلۋى قاجەت. نەگە امەريكالىقتار ءوز ەلىنىڭ نەگىزگى زاڭىنا اسا ىجداعاتتىلىقپەن ءارى ماقتانىشپەن قارايدى؟ سەبەبى, ءسابي تۋعاننان باستاپ وتباسىندا, بالاباقشادا, مەك­تەپتە ونىڭ بويىنا قۇقىقتىق مادە­نيەت­تى قالىپ­تاس­تىرۋ باستى مىندەت بولىپ سانا­لا­دى. امەريكالىق فيلمدەردە: «ءسىز ادۆوكات شاقى­رۋ­عا قۇقىلىسىز, ەش نارسە ايتپاۋ­عا قۇقىلىسىز. ءار ايتقان ءسوزىڭىز وزىڭىزگە قارسى قول­دا­نى­لۋى ءمۇم­كىن...», دەگەن سوزدەردىڭ ايتى­لاتىنى ءاربىرى­مىز­گە ەتەنە تانىس. نەگىزگى زاڭ ولاردا اقش مەملەكەتىنىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى رەتىندە تانى­س­تى­رىلادى. ال, امەريكا ازا­ماتتىعىن الار تۇستا: «ءسىز امە­ريكا كونستيتۋتسياسىنا سەنەسىز بە؟», دەگەن سۇراق قويىلادى. ياعني, كونستيتۋتسيا امەريكادا قۇتتى ءبىر ەكىنشى بيبليا ءتارىزدى كۇيگە كوشكەن. ولاي بولسا بىزدەر دە ءوزىمىزدىڭ ءاربىر قي­مى­لىمىزدى كونستيتۋتسيا تالاپ­تا­رى شەڭبە­رىن­دە جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, زاڭدىلىقتارى مۇلتىكسىز ساقتالاتىن قۇقىقتىق مەملەكەتتى ورناتۋعا اتسا­لى­سۋى­مىز قاجەت. سوندا عانا بىزدەر اتا زاڭىمىزدا انىقتالعان بيىك مەجەلەردى باعىندىرا الامىز. ەڭ اسىل مۇراتىمىز ەڭسەلى ەل بولۋ ەدى. كەيىنگى, تەك ەكى عاسىر ىشىندە قازاقتىڭ ءوز بوستاندىعى جو­لىندا ەكى جۇزدەن استام ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە شىق­قانى سونىڭ دالەلى. مۇنان 20 جىل بۇرىن قا­زاق جەرىندە اتقان ءتاۋ­ەلسىزدىك تاڭى التاي مەن اتى­راۋ جانە بايتاق سارىارقا اراسىن الىپ جات­قان دارحان دالا­نىڭ ءتوسىن قانىمەن, تەرىمەن سۋار­عان اتا-بابامىزدىڭ قاسيەتتى كۇرەسىنىڭ زاڭدى جەمىسى, ناقتى ناتيجەسى ەمەس پە؟ سوندىقتان دا, ءتاۋ­ەلسىزدىكتىڭ ءبىزدىڭ ءبا­رى­مىز­گە ارتار مىندەتى مول. ەندى ەڭ­سە­لى ەل بولۋدىڭ جولىنا شىنداپ ءتۇسۋىمىز كەرەك. ءاۋ­لە­تىمىزدىڭ اسۋى دا, داۋلەتىمىزدىڭ تاسۋى دا ءوز قولى­مىز­دا. وعان اتا زاڭىمىز كەپىل. كەنجەبولات جولدىباي, ساياساتتانۋشى. استانا.