قۇقىقتىق جۇيەنىڭ تەمىرقازىعى

كونستيتۋتسيا قازىرگى دە­موكراتيالىق مەملە­كەت­تىڭ قۇقىقتىق جۇيە­سىن­دە ەرەكشە ورىنعا يە جانە قۇقىقتىق مەم­لە­كەتتىڭ نەگىزگى بەلگى­لە­رىنىڭ ءبىرى بولىپ تا­بىلادى. كونس­تيتۋتسيا­نىڭ بولۋى – زاڭ­دى­لىقتىڭ, قۇقىقتىق ءتار­تىپتىڭ جانە بيلىك ينس­تيتۋتتارىنىڭ تۇراق­تىلىعىنىڭ مىندەتتى شارتى. كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قىزمەت ەتۋىمەن, ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋمەن, سو­نىمەن قاتار مەملەكەت قۇرىلىمىمەن جانە بيلىك فورماسىمەن بايلانىستى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدى. اتا زاڭ تۇراقتىلىقتىڭ, كونفەس­سياارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىم كەپىلى بولىپ قالادى. كونستيتۋتسيادا كەلىسىم, تۇراق­تىلىق, بارلىق تىلدەر مەن مادە­نيەتتەردى دامىتۋ, ەكونوميكالىق ءور­لەۋگە ۇمتىلۋ سياقتى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ نەگىزىن قالايتىن باستى قاعيدالار انىقتالعان. كونستي­تۋتسيا­نى جاساۋدىڭ قاينار كوزى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. ونىڭ باس­شىلىعىمەن مەملە­كەت­تى­لىك­تىڭ, نارىقتىق ەكونومي­كا­نىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەرى قۇرىلدى, ەگەمەن قازاق­ستان­نىڭ دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق با­عىت­تارى انىقتالدى. بەيبىت سىرتقى ساياسات پەن ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋ – ءدال وسى فاكتورلار ار­قىلى ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇۇ مويىنداعان الەمدىك ەتالون بولىپ تابىلادى. اتا زاڭنىڭ باپتارىنان جانە باسقا دا دەرەكتەردەن كونستيتۋتسيا شىنىندا دا قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ نەگىزى بولىپ تابىلادى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. كونس­تيتۋتسيانىڭ قۇندىلىعى ونىڭ ما­ڭىزدى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتارعا كەپىل بولۋىندا عانا ەمەس – بۇل قوعامنىڭ دامۋىنىڭ ۇلكەن مۇمكىن­دىكتەرىنە نەگىز بولاتىن قۇجات. ونىڭ مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءارى قاراي دامۋى ءۇشىن قۇندىلىعىن بىرقاتار قورىتىن­دىلارمەن قالىپتاستىرۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, بۇرىن قولدانىستا بولعان­داردان ايىرماشىلىعى, 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا نەگىزىنەن ەلدەگى ناقتى جاعدايدان جانە جاڭا جاعدايلارداعى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قو­عامدىق ساياسي جانە رۋحاني-ونەگەلى دامۋىنان كورىنىس بەرەدى. ەكىنشىدەن, اتا زاڭنىڭ نەگىزگى يدەياسى جاقىن اراداعى سياقتى, الداعى تاريحي كەلەشەكتە دە قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءارتۇرلى قوعامدىق-ساياسي كۇش­تەرىنىڭ كەلىسىمى مەن ىمىراسىن قامتا­ماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىنە كەلىپ سايادى. بۇل كونستيتۋتسيانى ساياسي تۇراقتى­لىقتىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا, ازاماتتىق بەيبىتشىلىكتىڭ, الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق كەلىسىمنىڭ كەپىلىنە اينالدىرادى. 2007 جىلدىڭ 21 مامىرىنداعى «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋ­تسياسىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى قازاق­ستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورما­سىنىڭ جاڭا كەزەڭىن بەلگىلەپ بەردى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما ۇسىنعان نەگىزگى ماقساتتار قازاقستاندىق قوعام­نىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالۋ, ءارى قاراي دا تولەرانتتىلىق تانىتۋ جانە مەملەكەتتەگى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالاردىڭ باس­تى ناتيجەسى رەسپۋبليكامىزدىڭ پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيە­سىنە ايقىن قادام جاساۋى بولىپ تابىلادى. باسقارۋ فورماسىن ايقىن­داۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى پارلامەنتتىڭ اتقارۋشى بيلىكتىڭ جوعارعى جانە جەرگىلىكتى ورگاندارىن قالىپتاستىرۋداعى جو­عارى وكىلەتتىلىگىنىڭ ارتۋى بولىپ تابىلادى. بۇل تۇرعىدا كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋ­لەردىڭ ناتيجەسىندە پارلامەنتتىڭ ۇكى­مەتتى قالىپتاستىرۋداعى, سونىمەن قاتار اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باقىلاۋداعى وكىلەتتىلىگى ايتارلىقتاي ارتتىرىلدى. كونستيتۋتسيانىڭ 56-بابىنا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جاعدايىن بەكىتەتىن وزگەرتۋ ەنگىزىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكانىڭ پرەمەر-ءمينيسترىن تا­عايىن­داۋعا كەلىسىمدى بۇرىنعىداي پار­لامەنتتىڭ ەكى پالاتاسى ەمەس, ءماجىلىس بەرەدى, بۇل ءماجىلىستىڭ مارتەبەسىن بەكىتە تۇسەدى. رەسپۋبليكانىڭ پرەمەر-مينيس­ترىنىڭ كانديداتۋراسىن قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى كونس­تي­تۋ­تسيانىڭ 44-بابى, 3-تارماعىنا سايكەس ماجىلىستە ۇسىنىلعان ساياسي پارتيا­لاردىڭ فراكتسيالارىمەن كەڭەسكەننەن كەيىن عانا ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا ۇسى­نادى. بۇل جاعدايدا ەلدىڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ قىزمەتىنە ساياسي پارتيالاردىڭ شىنايى قاتىسۋىنىڭ ىرگە­تاسى نىعايادى دەپ جوسپارلانادى, بۇل بارلىق دەمو­كراتيالىق مەملەكەتتەرگە ءتان. جوعارىدا ايتىلعانداي, ۇكىمەتتىڭ جوعارى وكىلەتتى ورگان الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. بۇل ءماجىلىس ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ ءۇشىن كوپ داۋىس جيناۋىمەن كورسەتىلەدى (كونستيتۋتسيانىڭ 56-ب. 2-تارماعى). سونىمەن قاتار, پارلامەنت ءماجىلىسى ەسەپ بەرۋدى تىڭداۋ قورىتىندىلارى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ جەكەلەگەن مۇشەلەرىنە دە سەنىمسىزدىك بىلدىرۋگە قۇقىلى. بۇل جاعدايدا پالاتانىڭ دەپۋتاتتارى ۇكىمەت مۇشەسى رەس­پۋبليكانىڭ زاڭدارىن ورىنداماعانى جاع­دايىندا ونى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى پرەزيدەنتكە ۇسىنىس جاسايدى. جوعارىدا كورسەتىلگەن كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالار قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋداعى پارلامەنتتىڭ ءرولىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە ارنالعان. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ پارلامەنت وكىلەتتىگىنىڭ كولەمىن, سونىمەن قاتار جالپى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ سانىن ارتتىرۋ ارقىلى ونىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋدىڭ پروپورتسيو­نالدى جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى سايلاۋ جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋ, پارلامەنتتىك كوپشىلىك دەموكراتيالىق قاعيدا­سىنىڭ نەگىزىندە ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋ جانە پارلامەنتتىڭ ۇكىمەت قىزمەتىنە قاتىستى باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋ ارقىلى جوسپارلانىپ وتىر. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ يدەياسى ايتارلىقتاي ناتيجەلى بولىپ تابىلادى, ماسليحاتقا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ رەتىندەگى نەگىزگى ءرول بەرىلدى. حالىقتىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇقىعى ءاربىر ازاماتتىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جۇزەگە اسىرۋ قۇقىعىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ول كونستيتۋتسيانىڭ 89-بابىندا بەكىتىلگەن, سوعان سايكەس ازاماتتار تىكەلەي جانە ءوز وكىلدەرى ارقىلى دا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جۇزەگە اسىرۋعا تەڭ قۇقىلى بولىپ تابىلادى. ازاماتتارعا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن سايلاۋ جانە ولارعا سايلانۋ قۇقىعى, مەملەكەتتىك قىزمەتكە تەڭ قول-جەتىمدىلىك قۇقىعى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا جۇگىنۋ قۇقىعى كەپىل ەتىلەدى. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى اكىمدەردى تاعايىنداۋعا كەلىسىم بەرۋ قۇقىعىن يەلەنەتىن ءماسليحاتتاردىڭ وكىلەتتىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءوز­گەرىستەر جاعىمدى بولىپ تابىلادى. ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى, ولار ايماقتار مەن وبلىستار دەڭگەيىندەگى ساياسي كۇشتىڭ جاڭا ورتالىقتارىنا اينالادى. ولار­دىڭ اكىمدەرگە دەگەن ىقپالى اي­تارلىقتاي ارتادى, سەبەبى دەپۋتاتتار بۇرىنعىداي داۋىس سانىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىمەن ەمەس, قاراپايىم كوپشىلىك داۋىس بەرۋمەن اكىمگە سەنىمسىزدىك بىلدىرە الادى. قىزمەتىن كەڭەيتۋ جولىمەن بيلىكتىڭ وكىلەتتى ورگاندارىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن نەگىزگى تۇزەتۋ بولىپ تابىلدى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن اتالمىش تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر بيلىكتىڭ اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن وكىلەتتىلىكتەردىڭ كەڭ شەڭبەرىن ۇسىنادى. كونستيتۋتسياعا قا­بىل­­دانعان وزگەرتۋلەر مەن تو­لىق­تىرۋلاردى قازاقستاندىق كونس­تيتۋ­تسيو­ناليزمنىڭ قالىپتاسۋىنداعى تاريحي كەزەڭ دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ازاماتتىق قوعامدى ءارى قاراي قۇرۋ ماقساتىندا قازاقستاندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە كاسىپشىلەر وداقتا­رىنىڭ, سونىمەن قاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى بەكىتىلەتىن بولادى, بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جوعارعى قۇقىقتىق مادەنيەتى مەن قۇ­قىقتىق ساناسىنىڭ ءارى قاراي قالىپ­تاسۋىنا كومەكتەسەدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاق­ستاندا تۇلعا مەن قوعام مۇددەسى ءۇشىن وتكىزىلەدى, دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ ءارى قاراي دامۋىنا, حالىقتى بيلەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپتەسەدى, مۇنىڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە قازاق­ستاندىق پارلامەنتاريزمدى قالىپ­تاستىرۋ ءۇشىن جاعداي جاسايتىندىعى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەلىمىزدىڭ بۇدان ءارى كونستيتۋتسيالىق دامۋى, ەڭ الدىمەن, اتا زاڭدا نەگىزى قالانعان دەموكرا­تيالىق يدەيالار مەن قۇندىلىقتاردىڭ شىنايى جۇزەگە اسىرىلۋىنا بايلا­نىستى. بۇگىنگى تاڭدا دەموكراتيالىق ءداستۇر مەن قازاقستاندىق مەملەكەت­تىلىكتىڭ تاجىريبەسى تۇلعانىڭ قۇقىق­تارىن, بوستاندىقتارى مەن مۇددەلەرىن قوعامنىڭ مەملەكەت قورعاۋىنداعى باستى قۇندىلىقتارى دەپ جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەت ازامات­تاردى قورعاۋ قۇرالى رەتىندە جالپىعا تانىمال دەموكراتيالىق بوستاندىقتار مەن قۇندىلىقتاردى جاريالاپ قانا قويماي ولاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگانعا اينالۋى كەرەك. قورىتىندىلاي كەلە, كەز كەلگەن مەملەكەتتە كونستيتۋتسيا ماڭىزدى زاڭدى, ساياسي جانە يدەولوگيالىق قۇجات بولىپ تابىلاتىندىعىن تاعى دا ءبىر ايتا كەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيا قوعام مەن مەملەكەتتىڭ الدىنا ستراتە­گيالىق مىندەتتەر قوياتىن, قوعام مەن ادامنىڭ ءومىر قىزمەتىنىڭ بارلىق سالالارىندا ءارى قاراي دامۋ باعىتىن انىقتايتىن باعدارلامالىق قۇجات بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا وتكى­زىلە­تىن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىن دەمو­كرا­تيالاندىرۋعا باعىتتالعان, وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق نوۆەل­لالاردى, سونىمەن قاتار قازاقستان كونستيتۋتسياسىنداعى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا سايكەس ەنگىزىلگەن وزگە­رىستەردى ءارى قاراي زەرتتەۋ قازىرگى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق عىلىمنىڭ باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىندەگى اناعۇرلىم ماڭىزدى مىندەتتەر مەن باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتى­لىقتى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ەلباسى ءوز جولداۋىنىڭ ءبىرىنشى جول­دارىنان باستاپ رەفورمالاۋدىڭ باس­تاپقى كەزەڭىندەگى جۇيەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋ جونىندەگى ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن قازاقستاندىق قوعامدى نىعاي­تۋدىڭ «يادروسىنا» اينالعان قازاق­ستاننىڭ دامۋ ستراتەگياسىن نەگىزگە الۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان قۇقىقتىق مەملەكەتتى قۇرۋ باعىتى مەن تۇراقتى ساياسات ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىندا بىرنەشە رەت ەل ءۇشىن جاۋاپتى ساتتەردە قازاق­ستاندىق قوعامنىڭ جۇمىلۋىنا جانە بىرىگۋىنە سەبەپتەستى. وسىلايشا, تۇراق­تىلىققا دەگەن پرەزيدەنتتىك باعىت اعىمداعى كەزەڭنىڭ كۇردەلى مىندەتتەرىن شەشۋگە قوعامنىڭ كۇشىن جۇمىلدىرۋعا قىزمەت ەتە بەرمەك. ەركىن كوبەەۆ, ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قارمۋ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.