جارقىن بولاشاقتىڭ بۇلجىماس باعدارى

1995 جىلعى 30 تامىزدا قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ تاريحي تاڭداۋىن جاسا­دى. بۇل كۇنى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ كونستيتۋتسياسى قا­بىل­داندى. بۇل شىن مانىندەگى حا­لىقتىق تاڭداۋ بولدى, ويتكەنى, وسىعان دەيىنگى كونستيتۋتسيالار ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ شەشىمىمەن قابىلدانعان بولاتىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋ­تسيا­سىندا تەك ادامنىڭ, ازامات­تىڭ, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىستىڭ مارتەبەسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ستراتەگيالىق قۇقىق­تىق يدەيالار دا ايقىندالدى. اتاپ ايت­قاندا, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زا­يىر­­لى, قۇقىقتىق جانە الەۋ­مەتتىك مەملەكەت دەپ, ال ونىڭ ەڭ باستى قۇن­دىلىعى – ادام جانە ادام­نىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارى دەپ جاريا­لادى. ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى ادامزات بالا­سىنىڭ جۇزدەگەن جىلدار بويى قا­لىپتاسقان جالپى قۇندىلىقتارىن ءوز بويىنا ءسىڭىردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋتسياسى – بابالاردىڭ دانالىعى مەن قازىرگى زاماننىڭ رۋحىن بىرلەستىرىپ, ۇيلەستىرگەن, جۇزدەن اسا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تەڭدىگىن تەگىنە قارا­ماستان بەكىتكەن ۇلى قۇجات بولدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزiنiڭ «قازاقستان جولى» اتتى كiتابىندا: «كونستيتۋتسيانى قا­بىل­داۋ قارساڭىندا ۇزاق مەرزiمدi قىزۋ جۇمىستار اتقارىلدى. كوپتەگەن كونستيتۋتسيالار, اسiرەسە حح عاسىر­دىڭ ەكiنشi جارتىسىندا قابىل­دان­عاندارى مۇقيات ساراپتاۋدان وتكiزiلدi. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا تاقىر جەردە پايدا بولعان جوق. ەگەمەن قازاق­ستاندا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس ور­نا­تۋ ءۇشiن بۇرىننان جيناقتالعان ءتاجi­ريبەلەر, سونداي-اق بiزدiڭ جاعدا­يىمىزعا سايكەس كەلەتiن ەڭ پروگرەس­شiل شەتەلدiك ءتا­جiريبەلەر بارىنشا تولىق پايدالا­نىلعان ەدi» دەپ كورسەتتى. اتا زاڭىمىز – مەملەكەتتiلiكتiڭ بارلىق ارمان-مۇددەسiن تولىق قامتى­عان, ەلىمىزدە جۇزەگە اسقان جانە جۇزە­گە اساتىن ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭارۋلار مەن جەتىستىك­تەردىڭ قۇقىقتىق تۇعىرى بولدى. ول قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تۇبەگەيلى ايقىنداپ, مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن بەكۋىنىڭ نىق نەگىزىن قالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى ءوز كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن كەڭەستىك سيپاتتاعى جالعان دەموكراتيا مەن جالاڭ بيلىكتىڭ بەلەڭ الۋىنا جول بەرمەي, الەمدىك وركە­نيەت­­كە ءتان رۋحاني قۇندىلىقتار مەن ساياسي-الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق وزگە­رىس­تەرگە جول اشتى. سونىمەن قا­تار, ەركىندىك پەن تەڭدىك سەزىمدەرى تەرەڭ, تاريحي, مادەني, رۋحاني ءداستۇرى باي ەجەلگى قازاق حالقىنىڭ وزىندىك ۇلتتىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرى دە ەسكەرىلدى. ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعىنا اينالعان كونستيتۋتسيا اياسىندا 16 جىل ىشىندە قابىلدانعان 1700-دەن اسا زاڭدار قوعامدىق ءومىردىڭ ءار سالاسىندا ءتيىمدى قولدانىلىپ, ەل تىنىشتىعى مەن ۇلت بىرلىگىنىڭ بەكۋىنە ىقپال ەتتى, ەكونوميكانىڭ ورلەۋى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسا­رۋىنا جول اشتى. توعىز بولىمنەن تۇراتىن كونستيتۋتسيادا «ادام جانە ازامات» دەپ اتالاتىن ءبولىم ەلدىڭ ەڭ اسىل قازىناسى – ادام جانە ونىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىعىن قورعاۋعا ارنالعان. اتاپ ايتقاندا, 30-باپ ادام­نىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى ومىرگە كەلگەن ساتىنەن باستاپ, وعان تيەسىلى ەكەنىن جانە وعان ەشكىمنىڭ قول سۇعۋىنا جول بەرىلمەيتىنىن بەكىتەدى. ءبىز ادام بولىپ ومىرگە كەلەمىز, ازامات بولىپ قالىپتاسامىز. مەملەكە­تىمىزدىڭ مارتەبەسىنە, ونىڭ قورعاۋىندا بولاتىنىمىزعا سەنگەندە جانە ءوز قۇ­قىق­تارىمىزدى ءبىلىپ قانا قويماي, ونى قورعاي بىلگەندە ازامات ەكەنىمىزدى سەزىنەمىز. ال قازاقستان ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيامەن كەپىلدەندىرىلگەن قۇقىقتا­رى مەن بوستاندىعىنىڭ اياسى كەڭ, اۋقىمى زور. اتاپ ايتقاندا, ۇلتى, تەگى, ءتۇسى, ءتىلى, ءدىنى, الەۋمەتتىك جاعدايى, ساياسي كوزقاراسى بويىنشا ەشكىم قۋعىن­دالماۋى; ءسوز جانە شىعارماشىلىق بوستاندىعى; ەڭبەك ەتۋ, قىزمەت ءتۇرى مەن ماماندىق تاڭداۋ بوستاندىعى; ءبىلىم الۋ, وتباسى قۇندىلىقتارىن قورعاۋ, جەكە مەنشىگىن قورعاۋ قۇقىقتارى; جيىن­دارعا جانە شەرۋلەرگە قاتىسۋ, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمدارعا مۇشە بولۋ, مەملەكەتتىك باس­قارۋعا قاتى­سۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ور­گاندارىن سايلاۋ, سايلانۋ جانە تاعى باسقا قۇ­قىقتارى حالىق­ارالىق قۇقىق نورما­لا­رىنا تو­لىق سايكەس قورعا­لادى. ياع­ني, ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭىمىز مىڭجىلدىق تا­ريحى مەن ءداستۇرى بار وركەنيەتتى مەم­لەكەتتەردىڭ زاڭدارىمەن تۇس­پالداس. قازاقستان رەس­پۋبلي­كاسى­نىڭ كونس­تي­تۋتسياسى ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىق­تارىنىڭ باسىمدىعىن بەكىتىپ قانا قويماي, زاڭ شىعارۋشى, ات­قارۋشى جانە سوت بيلىگىنىڭ بۇكىل قىز­مەتى ادامنىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوس­تاندىقتا­رىن قورعاۋعا باعىتتالعانىن ناقتىلى ايقىنداپ بەردى. كونستي­تۋ­تسيانىڭ 13-با­بىنىڭ 2-تارماعىنا ءساي­كەس, ءاربىر قازاق­ستاندىق ازامات ءوز قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سوت ارقىلى قورعاۋعا قۇقىلى. دەمەك, وسى كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, كەز كەلگەن مۇددەلى تۇلعا ءوز­دەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تا­رىنىڭ, زاڭدى ءمۇد­دەلەرىنىڭ سوت ارقىلى ءتيىمدى قورعا­لۋىنا قول جەتكىزە الادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋ ءۇشىن سوتتار مەن سۋديالاردىڭ تاۋەلسىز جانە بەيتاراپ بولۋى باستى شارت. سوندىقتان كونستيتۋتسيانىڭ 75-82-باپتارى سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدى­گىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قاجەتتى كەپىل­دىكتەرىنىڭ بولۋىن قاراستىرادى. 2000 جىلعى 25 جەلتوقساندا قابىل­دانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ ءمار­تەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ سوتقا قاتىستى كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەردى تۇبەگەيلى پارمەندى ەتتى. وندا: سۋديالارعا ەشكىمنىڭ تيىسپەۋشىلىگى, سوتتى قۇرمەتتەمەۋشىلىك ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ, سۋديالاردىڭ وكى­لەت­تىكتەرىن توقتاتا تۇرۋدىڭ جانە توق­تاتۋدىڭ نەگىزدەرىن ورنىقتىرۋ, سۋديا­نىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋ جاعدايلارىنان باسقا كەزدە ءمانى بو­يىن­شا قارالعان نەمەسە وندىرىسىندە تۇرعان ىستەر بويىنشا قانداي دا ءبىر تۇسىنىك­تەمە بەرۋگە مىندەتتى ەمەستىگى, سۋدياعا سوتتان تىس فۋنكتسيالار مەن ءمىن­دەتتەردى جۇكتەۋگە تىيىم سالۋ قاراستىرىلعان. سوتتاردىڭ زاڭ جۇزىندە وسىنداي مارتەبەگە يە بولۋى ولاردىڭ تاۋەلسىز­دىگىن نىعايتىپ, بەدەلىن بەكىتتى. ازاماتتاردىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن لاۋازىمدى تۇلعالار­دىڭ زاڭعا قايشى شەشىمدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرىن سوتتا داۋلاۋعا ءبىرجولا بەت بۇرۋى سوتقا دەگەن سەنىمنىڭ وسكەنىن كورسەتەدى. كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى ۇستانىمدا­رى مىزعىماس بەرىك, تۇعىرى تۇراقتى بولعانىمەن ونى ەش وزگەرىس ەنگىزىلمەيتىن, تولىقتىرىلمايتىن دوگما دەپ قا­راۋعا بولمايدى. ويتكەنى, كونستيتۋ­تسيا­لىق ساياسات مەملەكەت جانە قوعام­داعى دامۋ مەن جاڭارۋعا سايكەس دامۋى, جەتىلۋى زاڭدى قۇبىلىس. ياعني, كونستي­تۋتسيالىق قۇقىقتىڭ دامۋى قاشاندا قوعام مەن مەملەكەت دامۋى­نىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنە سايكەس كەلمەك. ال, قوعام­دىق قاتىناستاردىڭ دامۋى, الەۋمەتتىك, ەكونو­ميكالىق جانە ساياسي جاعدايلاردىڭ وزگەرۋى كونستيتۋتسيا­لىق ەرەجەلەردى ءومىردىڭ جاڭا وزگە­رىستەرىنە سايكەستەندىرۋدى قاجەت ەتەدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كون­س­تي­تۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 21 مامىرداعى زاڭ قوعامداعى كەڭ دە كەشەندى پىكىرتالاستاردىڭ ناتيجە­سىندە قابىلداندى جانە دەموكراتيا­لىق, ساياسي دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشتى. اتاپ ايتقاندا, پارلا­مەنتتىڭ قۇرامى كوبەيىپ, قۇزىرەتى ەلەۋ­لى تۇردە كەڭەيدى, ماجىلىسكە سايلاۋ ءتارتىبى تۇبىرىمەن وزگەردى, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسى جاڭارتىلدى. سونداي-اق, كونس­تيتۋ­تسيالىق نوۆەللالار مەن ۇلتتىق زاڭنامانى كونستيتۋتسيالىق رەفورما تالاپتارىنا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت, ۇكىمەت, پارلامەنت جانە دەپۋ­تاتتاردىڭ مارتەبەسى, كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەس, سوت جۇيەسى مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى, ساياسي پارتيالار, سايلاۋ تۋرالى زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. قىلمىستىق زاڭ دا بىرقاتار وزگە­رىس­تەرگە ۇشىرادى. قىلمىستىق زاڭدى ىزگىلەندىرۋ, سوتقا دەيىنگى جانە سوتتاعى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ نىساندارىن تەڭەستىرۋ, پروكۋراتۋرانى تەرگەۋ مەن ىزگە ءتۇسۋ ورگانىنان تەك قاداعالاۋ ورگانىنا اينالدىرۋ ارقىلى ونىڭ سوتقا دەيىنگى ىقپالىن كۇشەيتۋ, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە سوت­تاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بەيتاراپتىعى قاعيدالارىن بارىنشا بەكىتۋ, سوت تورەلىگىن ايىپتاۋ فۋنكتسياسىنان تو­لىق بوساتۋ وسى كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا جۇزەگە استى. سونداي-اق, نەگىزگى زاڭنىڭ 16-بابىنا سايكەس, زاڭدا كوزدەلگەن رەتتەردە جانە تەك قانا سوتتىڭ سانكتسياسىمەن تۇتقىن­داۋعا جانە قاماۋدا ۇستاۋعا بولاتىنى بەكىتىلدى. تۇتاستاي العاندا, كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان باستاۋ العان سوت رەفور­ماسىنىڭ جەتىستىگى ونىڭ قوعامدىق قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ الەم­دىك, دەموكراتيالىق ستاندارت­تا­رىنا جاقىنداي ءتۇسۋى بولىپ تابى­لادى. وسى تۇستا وتاندىق جانە شەتەلدىك تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ كەڭەس زامانىنان كەيىنگى كەڭىستىكتە سوت-قۇ­قىق­تىق رەفورمالار بويىنشا قازاق­ستاننىڭ الدىڭعى ورىندارعا شىق­قانىن مويىنداپ, قازاقستاندىق سوت تورەلىگىنىڭ تيىمدىلىگىن جوعارى با­عالاپ وتىرعانىن ايتۋىمىز قاجەت. ەلباسى­نىڭ باستاماسىمەن باستالعان جانە جۇزەگە اسىرىلعان سوت-قۇقىقتىق رە­فور­مالارى ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق, زا­يىرلى مەملەكەت رەتىندە دامۋىنىڭ سەنىمدى رەسۋرسىنا اينالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2009 جىل­عى 24 تامىزداعى جارلىعىمەن ما­قۇلدانعان 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا بىرقاتار جاڭا مىندەتتەر قو­يىپ وتىر جانە ول سوت جۇيەسىن دامى­تۋدىڭ كەلەشەكتەگى نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايدى. قورىتا ايتقاندا, كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن ساياسي, الەۋمەتتىك ەكونو­مي­كالىق جانە قۇقىقتىق مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان ماقسات­تار تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەڭسەسىن تىكتەگەن قازاق ەلىندە قاي سالادا بول­سىن جەمىستى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءبۇ­گىنگى تاڭدا ساياساتى سالماقتى, ەكو­نو­ميكاسى ەڭسەلى, الەۋمەتتىك جاعدايى ءالدى, حالقى تاتۋ, قورعانىسى بەكەم, بولا­شاعى جارقىن ەلىمىز اتا زاڭنىڭ اياسىندا وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ بولۋدى كوزدەپ وتىر. «كۇللى حالىقتىڭ تالقىسىنان ءوتىپ, ەل يگىلىگىنە اينالعان اتا زاڭىمىز ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باس­تى تولقۇجا­تى بولىپ سانالادى. كونستيتۋتسيا – ارايلى ازاتتىعىمىزدىڭ اي­عاعى, جار­قىن بولاشاعىمىزدىڭ بۇل­­جىماس باع­دارى. ول ەلدىگىمىزدىڭ التىن ارقاۋى, تولاعاي تابىستا­رى­مىزدىڭ باستاۋ قاينارى», دەگەن ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوزى ءار قازاقستاندىق ءۇشىن اينىماس اقيقات. كونستيتۋتسيا بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ – ءبىز ءۇشىن مىندەت قانا ەمەس, ابىرويلى پارىز. كونستيتۋتسيانى قۇرمەتتەۋ – ءوز قۇقىعى مەن بوستاندىعىن عانا ەمەس, وزگەلەردىڭ دە تەڭدىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن قۇرمەتتەيتىن ەركىن دە ەرىكتى ادام­داردىڭ تاڭداۋى. بەكتاس بەكنازاروۆ, جوعارعى سوت توراعاسى.