وركەنيەت بيىگىنە ۇمتىلعان ەل

ماسكەۋدە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 25 جىلدىق دامۋىنىڭ قورىتىندىلارى تالقىلاندى 9 جەلتوقساندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-ءدىڭ ازيا جانە افريكا ەلدەرى ينستيتۋتىندا رەسەي فەدەراتسياسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلىپ «قازاقستان الەمدىك تاريحتا: ماڭگىلىك قۇندىلىقتار مەن جاڭا كوكجيەكتەر» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى, دەپ حابارلادى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ەلشىلىگى.  كونفەرەنتسيا رەسەيلىك عى­لىمي جانە ساراپشىلار قاۋىم­داستىعىنىڭ شىنايى قىزىعۋ­شىلىعىن تۋعىزدى. وعان بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, عالىم­دار, ساياساتتانۋشىلار, جۋر­ناليس­تەر قاتىستى. كونفە­رەن­تسيا ماقساتى – حح عاسىر­دىڭ سوڭىندا ەۋرازيالىق كەڭىس­تىكتە, قارقىندى دامۋشى دەمو­كرا­تيالىق مەملەكەت رەتىندە كورىنىس تاپقان قازاقستاننىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋىنىڭ تاريحي كەزەڭ­دەرىن وقىپ, زەرتتەۋ. – ءبىزدىڭ كونفەرەنتسيا اتاۋىندا «جاڭا كوكجيەكتەر» دەگەن ءسوز بار. ەگەر قازاقستان تۋرالى ايتار بولساق, وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن جاڭا كوكجيەكتەر تۇسىنىكسىز, ايىرماسى كومەسكى ەدى. بۇگىندە جاعداي باسقا. وتكەن جىلدار بويىنا قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنا قاتىستى, رەسەي مەن قازاقستانعا قاتىستى بەلسەندى عىلىمي ىزدەنىستەر ءجۇرىپ جاتتى. بۇل تاقىرىپ بەلسەندى قىزى­­عۋشىلىق تۋعىزادى, ونى تانىپ-بىلۋگە بارعان سايىن جاڭا مامان­­دار قوسىلۋدا, – دەپ اتاپ ءوتتى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ ااەي پرەزيدەنتى, تاريح عىلىم­دا­رى­نىڭ دوكتورى ميحايل مەيەر. رەسپۋبليكانىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى كونفەرەنتسيادا قازاق­ستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشى-ەلشىسى مارات سىز­دىقوۆ ەگجەي-تەگجەيلى بايانداما جاسادى. ول قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىردا مەملەكەتتىلىگى مىقتى, ۇلتتىق ەكونوميكاسى وركەندەگەن, ساياسي تۇراقتى, بۇكىل ۇلتتار مەن كونفەسسيالار ازاماتتارىنىڭ تاتۋلىعى مەن كەلىسىمى جاراسقان ەگەمەن ەل رەتىندە قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى. – ەلدە مەملەكەتتىك ەگە­مەن­دىكتىڭ ساياسي جانە قۇقىقتىق نەگى­زدەرىن نىعايتقان تاريحي ماڭىزدى جاڭعىرتۋلار جۇرگى­زىلدى, – دەدى م.سىزدىقوۆ. – ولار جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرۋگە جانە بۇكىل قوعام مۇددەسىن جۇزەگە اسىرۋدى قام­تاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى مەملە­كەتتىك قۇرىلىستىڭ ءتيىمدى جۇيە­سىن قۇرۋعا جاعداي جاسادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان ەكونوميكادا جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ايرىقشا باسەكەلەستىك ارتىق­شىلىقتارىمىز – وراسان زور تابيعات بايلىعى, اۋىلشارۋا­شىلىق, كوممۋنيكاتسيالىق جانە ترانزيتتىك الەۋەت – ەلدىڭ ەكو­نوميكالىق تابىسىنىڭ نەگىزىنە اينالدى. ول قازاقاستاننىڭ قىسقا مەرزىم ىشىندە مەملەكەتتەر ءجۇز­دەگەن جىلدار جۇمسايتىن ارا قاشىقتىقتى ەڭسەرگەنىن اتاپ كورسەتتى. ەل ۇلتتاردىڭ الەم­دىك وتباسىنىڭ تولىققاندى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى مۇشەسىنە اينالدى. كۇردەلى تاريحي جاع­دايلاردا قازاقستان الەمدىك قوعام­داستىقتىڭ مويىنداۋىنا, حالىقارالىق پوزيتسيالاردى اي­تارلىقتاي نىعايتۋعا قول جەتكىزە الدى, – دەپ اتاپ ءوتتى ديپلومات. – ءسوز جوق, وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ ارتىندا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باستاعان بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ وراسان زور جانە كوپ قىرلى جۇمىسى تۇر, – دەپ تولىقتىردى ويىن م.سىزدىقوۆ. رەسەي شىعىستانۋشىلار قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, رعا شىعىستانۋ ينستيتۋتى شى­عىس تاريحى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دميتري ۆاسيلەۆ قا­زاق­ستاندىقتاردى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى جانە قازاق مەملەكەتتىگى ءتۇپ تامى­رىنىڭ عاسىرلار تەرەڭىنە كەتە­تىنىن, وعان تاريحي جانە ار­حيۆ قۇجاتتارى, اتاپ ايتقان­دا, قازاق حاندارىنىڭ ديپلوما­تيالىق جازبالارىنىڭ كۋا ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ول ەلدىڭ تاۋەلسىز دامۋ يدەياسىن تالداپ, جاساعان حح عاسىر باسىنداعى ليبەرالدى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ماڭىزىن دا نازاردان تىس قال­دىرعان جوق. بۇگىن, دەپ مالىمدەدى ول, قازاق مەملەكەتتىلىگى جاڭا سيپاتقا يە بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى ەكونوميكالىق دامۋ دەڭ­گەيىمەن, ىشكى تۇراقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى, ەل حالىقارالىق قوعام­داستىقتىڭ بەدەلدى ءمۇ­شەسىنە, ال ەلورداسى استانا بولا­شاق­تىڭ قالاسىنا اينالدى. د.ۆا­سيلەۆ قازاقستاندىق عالىم­داردىڭ تۇركىتانۋ عىلىمى­نا قوسقان ۇلەسىن ەرەكشە اتاپ كور­سەتتى. قازاقستاندا ىرگەلى ەڭبەك­تەر باسىپ شىعاراتىن تۇركى اكا­دەمياسى جۇمىس ىستەيدى, ال ەلدىڭ ءوزى بولسا بۇگىندە عىلىمي تۇركىتانۋدا ءبىرىنشى رولگە يە بولىپ وتىر. ااەي پرەزيدەنتى ميحايل مەيەر «ەۋرازيانىڭ سوڭعى كوشپەلى يمپەرياسىنىڭ تاريحي تاجىريبەسى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, وندا قازاقستاننىڭ تاريحي تاجىريبەسىنە تالداۋ جاسادى. XV-XVIII عاسىر­لار­داعى قازاقستاننىڭ كوشپەلى مەم­لەكەتتىلىگىنىڭ اسكەري-ساياسي تۇراق­تىلىعىن ول ماڭىزدى سيپات رەتىندە اتاپ كورسەتتى. رەسەي­دىڭ قازاقستانعا سوڭعى ءداۋىر­دەگى نەگىزىنەن العاندا وڭ ىق­پالى مەن قازىرگى ۋاقىتتاعى رە­سەي – قازاقستان قارىم-قاتىناس­تارىنىڭ ءوزارا جەمىستىلىگى  ونىڭ سويلەگەن ءسوزىنىڭ ودان ارعى شەشۋشى تەزيسىنە اينالدى. ول الپىسىنشى جىلداردا­عى ونىڭ زامانداستارىنا اسا كور­نەكتى قازاق جازۋشىسى ول­جاس سۇلەيمەنوۆ شىعارما­شى­لىعى­نىڭ, اتاپ ايتقاندا, «از ي يا» كىتابىندا ايتىلعان ونىڭ «يگور پولكى تۋرالى سوزگە» كوزقاراسى ۇلكەن ىقپال ەتكەنىن ەسكە سالدى. – جازۋشىنىڭ ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ تاريحىن ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنان الدەقايدا جاقسى بىلەتىنى بەلگىلى بولدى, – دەپ اتاپ ءوتتى م.مەيەر. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ولجاس سۇلەيمەنوۆكە ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى عى­لىم دوكتورى اتاعىن بەرۋ تۋرالى ممۋ-دىڭ عىلىمي كەڭە­سىنە ءوتىنىش ايتۋ بۇگىنگى كونفە­رەنتسيانىڭ ناقتى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى بولار ەدى. ۇقشۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىن­باسارى امانجول جان­قۇ­ليەۆ ۇيىمنىڭ وڭىرلىك قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, بارلىق باعىتتار بويىنشا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بۇكىل ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋدىڭ شارتى بولىپ تابىلادى. بقپزو باس ديرەكتورى ۆا­لە­ري فەدوروۆ ۇسىنعان «قازاقستان رەسەيلىكتەر كوزىمەن: جەتىستىكتەر, پروبلەمالار, مۇمكىندىكتەر» اتتى سوتسيولوگيالىق باياندامادا رەسەيلىكتەردىڭ سوڭعى بەس جىل­داعى قازاقستانعا قارىم-قاتى­ناسىنىڭ ديناميكاسى كورىنىس تاپقان. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, سۇراۋ سالىنعان رەسەيلىكتەردىڭ جارتىسى قازاقستاندى پوستكەڭەستىك ەلدەر­دىڭ ىشىندەگى اسا تابىس­تىسى ساناسا, سوڭعى جىلدارى بۇل ساننىڭ ۇشتەن بىرگە وسكەنى باي­قالادى. رەسپوندەنتتەردىڭ 53 پايىزى قازاقستاندى ەڭ سەنىم­دى سەرىكتەس دەپ ەسەپتەيدى, سون­داي-اق, بۇل جەردە سوڭعى ءۇش جىل­داعى كۇردەلى گەوسايا­سي وقي­عالارعا قاراماستان, وڭ سەر­پىن ايقىن اڭعارىلادى. رەسەي ازا­ماتتارىنىڭ قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­­قا سەنىم رەيتينگى دە اي­تارلىق­تاي ءوسىپ, 32-دەن 45 پايىزعا كوتەرىلىپ وتىر. ينتەگرا­تسيالىق ۇدەرىستەرگە باعا بەرۋدە رەسەيلىكتەردىڭ 57 پايى­زى بەلارۋسپەن ينتەگراتسيا­لان­عاندى دۇرىس دەپ ساناسا, 47 پايىزى قازاقستاندى اتايدى. رەسەيلىكتەردىڭ باۋىرلاس حا­لىق دەپ كىمدى سانايتىنى تۋرالى سۇراققا جاۋابى دا ادام تاڭ قالارلىق. قازاقتار وسى رەيتينگتە ۇشتىككە ەنگەن جالعىز سلاۆيان ەمەس حالىق بولىپ تابىلادى. 14 پايىزدىق بۇل كورسەتكىش سەربتەرگە, پولياكتار نەمەسە بول­گار­لارعا قاراعاندا (3-5 پايىز) بىرنەشە ەسە كوپ. – قازاقستان مەن رەسەي ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناس مەم­لەكەتارالىق, رەسمي سيپاتقا عانا يە ەمەس, سونداي-اق حالىقتار, ۇلت­تار, ادامدار اراسىنداعى بەرىك تۇعىرناماعا نەگىز قالايدى,– دەيدى وسى ورايدا ۆ.فەدوروۆ. رەسەي حالىقتار دوستىعى ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى نۇر قيراباەۆتىڭ پىكىرىنشە, وسى جولعى كونفەرەنتسيا قازاقستاننىڭ بۇرىنعىسىن وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە جانە ونىڭ بولاشاعىنا كوز جۇگىرتۋگە ۇم­تىلىس بولىپ تابىلادى. – قازاقستاننىڭ وركەنيەتتى تاڭداۋى ۇلكەن ماڭىزعا يە,– دەپ اتاپ كورسەتتى ن.قيراباەۆ. – قازاقستاننىڭ دامۋ جولىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ  «تاريح تولقىنىندا», «قازاقستان جولى» جانە باسقا ەڭبەكتەرى مەن تۋىندىلارىن وقىپ-ۇيرەنۋ ماڭىزدى. ولار قازاقستاننىڭ تاريحىن, ساياساتى مەن مادەنيەتىن تاماشا اشىپ كورسەتەدى. عالىم, سونداي-اق, قازاق­ستان­نىڭ ۇلتتىق يدەياسىنىڭ شەشۋشى ەرەكشەلىكتەرى – ەتنوستىق نەمەسە ءدىني ۇستانىمىنداعى ايىر­ماشىلىعىنا قاراماستان, بارلىق ازاماتتىڭ تەڭدىگى ەكەنىن ەسكە سالسا, بۇل جايت «ماڭگىلىك ەل» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا كورىنىس تاپقان. رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى جانە مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى ۆياچەسلاۆ ميحايلوۆ قا­زاق­ستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋدا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزگەنىن ايتا كەلىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سەكىلدى ينستي­تۋت­تىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنىن اتادى. – قازاقستان رەسەي مەن باتىس اراسىنداعى قاراما-قاي­شى­لىقتى شەشۋدە ەرەكشە ءرول اتقارا الادى,– دەپ مالىمدەدى عالىم. – قازاقستان مەن ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ بەدەلى وسى ۇدەرىستە لوكوموتيۆ بولا الادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, پرە­زيدەنت نازارباەۆتىڭ ەۋرا­زيا­لىق ينتەگراتسيا تۋرالى يدەيا­سى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسياعا عانا ەمەس, شىعىس پەن باتىس ينتەگراتسياسىنا باعىتتالىپ وتىر. ەۋرازيالىق بىرتەكىتىلىك يدەياسى بىرتە-بىرتە قازىرگى زامانعى ەۋروپادا دا «قابىلدانۋى» ابدەن مۇمكىن, دەيدى ۆ.ميحايلوۆ. ممۋ-ءدىڭ ازيا جانە اف­ريكا ەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ حالىق­ارالىق ەكونوميكالىق قاتى­ناستار كافەدراسىنىڭ مەڭگە­رۋشىسى ۆيتالي مەليانتسەۆ قازاقستاننىڭ تابىستارى ءوزىنىڭ ناتيجەلىلىگى بويىنشا بىرەگەي ەكەنىن مالىمدەدى. سوزىنە ايعاق رەتىندە ول مىناداي تسيفرلاردى مىسالعا كەلتىردى. – 2015 جىلى قازاقستان باي جانە ايتارلىقتاي دامىعان ەلدەر توبىنا ەندى, – دەپ حابارلادى عالىم. – سوڭعى 15 جىل بەدەرىندە قارجى سالۋ تيىمدىلىگى رەسەي مەن ۇندىستانداعىدان جوعارى, وسىنىڭ ءوزى ەلدىڭ ايتارلىقتاي ىلگەرى كەتكەنىن ايعاقتايدى. ىشكى جالپى ونىمدە جيناقتالعان ينۆەس­تيتسيا كولەمى 1993 جىلعى 5 پايىزدان 2015 جىلى 65 پايىزعا ءوستى. جيىنتىق ەڭبەك ونىمدىلىگى تۋرالى ايتساق, قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ايىر­ماشىلىق بولماشى عانا. ادام دامۋى يندەكسى بويىنشا قا­زاقستان رەسەيمەن تەڭەسسە, ءتۇر­كيانىڭ, تاياۋ جانە قيىر شى­عىس ەلدەرىنىڭ الدىن وراپ تۇر. ايتىلعاندارىن قورى­تىن­دىلاي كەلە, ۆ.مەليانتسەۆ قازاق­ستان تابىستىلىعىنىڭ ءتورت فاكتورىن اتادى. ولار: نازارباەۆتىڭ ءتيىمدى كوشباسشىلىعى, بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى جانە ساپالى ادام الەۋەتى. پلەنارلىق ءماجىلىس پەن سەك­تسيالىق كەڭەس شەڭبەرلەرىندە عالىمدار قازاقستاننىڭ تاريح تولقىنىنداعى فەنومەنىن جان-جاقتى تۇسىندىرۋگە ارەكەتتەنىپ, ەل دامۋىنىڭ زاماناۋي كەزەڭ­ىن­دەگى تابىستارىنىڭ سىرىن اشۋعا ۇمتىلدى. ولاردىڭ پىكىرلەرىنشە, ەگەمەن دامۋ جىلدارىندا قازاقستان باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكالىق جۇيە قالىپتاستىرىپ, كونفەس­سيا­ارالىق كەلىسىم مەن ازاماتتىق تاتۋلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىن قۇرا ءبىلدى, جاڭا استانا سالىپ, الەمدەگى اسا دا­مىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەندى, ەڭ اۋقىمدى «2050» ستراتەگياسى مەن «100 ناقتى قادام: بارشاعا ارنالعان قازىرگى زامانعى مەملەكەت» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ­شىلار قازاقستاننىڭ ءىرى ديپلو­ماتيالىق جەڭىستەرگە قول جەت­كىزگەنىن دە اتاپ كورسەتتى. ساراب­دال سىرتقى ساياساتىنىڭ ءناتي­جەسىندە رەسپۋبليكا ءپوزيتيۆتى جانە كونسترۋكتيۆتى كۇن ءتارتىبى بار حالىقارالىق قاتىناستىڭ جاۋاپ­كەرشىلىكتى سۋبەكتىسى دەگەن جاقسى اتقا يە بولدى. قا­زاقستاننىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى نىعاي­تۋعا قوسقان ۇلەسى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى. ناقتىلاي تۇسسەك, ەلدىڭ حالىقارالىق ەڭبەگىن تانۋدىڭ بەلگىسى رەتىندە استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى وتكىزىلۋى مەن قازاقستاننىڭ 2017-2018 جىل­دارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋىن ايتۋعا بولدى. بۇدان بولەك, رەسپۋبليكانىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ۇدە­رى­سىندە كوشباسشى بولىپ تابىلاتىنى, ەۋرازيالىق ينتە­گراتسيانىڭ باستاماشىسى ءارى يدەولوگى بولىپ وتىرعانى, سونداي-اق ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ءجا­نە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس پەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باسشىلارىنىڭ سەزىن شاقىرۋ تۋرالى حالىقارالىق باستامالارى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. پىكىرتالاس بارىسىندا ساراپ­شىلار قازاقستان باي, تاريحي وتكەنى, ايتارلىقتاي مادە­ني مۇراسى جانە تاڭ قالدى­رار­لىقتاي ەكونوميكالىق الەۋەتى  بار تۇراقتى جانە تابىستى مەملەكەت رەتىندە ۇلگى بولا الادى دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدى.