ەلدىكتىڭ ولشەمى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋتسياسىن قابىلداۋ ءۇشىن باس­تاماشى بولعان جانە ونىڭ بار­لىق دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ۇي­ىم­داستىرۋشىسى, سونداي-اق نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ الەمدىك ستاندارت­تار­عا ساي بولىپ شىعۋىنا ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭ­بەگىن حالقىمىز جوعارى باعالايدى. ەۋرازيا قۇرلىعىن مەكەن ەتكەن تۋعان وتانىمىز – قازاقستاننىڭ 1995 جىلى 30 تامىزدا وتكەن رەس­پۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىل­دان­عان كونستيتۋتسياسى ەلىمىزدىڭ بار­لىق ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋ­مەت­تىك-قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جان-جاقتى ايقىنداپ بەردى. اتا زاڭعا سايكەس قازاق ەلى ءوزiن الەمگە دەمو­كراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق ءجا­نە الەۋمەتتىك مەملەكەت دەپ تانىت­تى. جانە دە وسى جولدا مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىردى. كونستيتۋتسيانىڭ 98-بابىندا مەم­­لەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ جۇيەسى, بيلىك تارماقتارى, ازاماتتارى­مىز­دىڭ بارلىق قۇقىقتارى دا تولىق جازىلعان, مۇددەسى دە قورعالعان. قازاقستاندا ازاماتتارىمىز­دىڭ سانالى ءبىلىم الۋىنا, ساپالى ءومىر سۇرۋىنە, ۇرپاعىنا ۇلگى-ونەگە قال­دى­رۋى­نا بارلىق جاعداي جاسالعان. ول ءۇشىن اتا زاڭىمىزدىڭ ادام قۇ­قىق­تارىنا قاتىستى بىرقاتار باپ­تارىنا كوز جۇگىرتسەك تە, كوپ ءجايت­كە قانىعا تۇسەمىز. ءار ادامنىڭ بەيبىت تە باقىتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن مەملەكەتتەگى بار­لىق ازاماتتىڭ قۇقىعى قورعالۋى اي­رىقشا ماڭىزدى. كونستيتۋتسيا­نىڭ 12-بابىنىڭ 5-تارماعىندا ادام­نىڭ جانە ازاماتتىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جۇزەگە اسى­­رۋى باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزباۋعا, كونس­تي­تۋ­تسيالىق قۇرىلىس پەن قو­عام­دىق يماندىلىققا نۇقسان كەل­تiر­مەۋگە تيiس ەكەنى ايقىن كورسەتىلگەن. ال 14-باپتا زاڭ مەن سوت الد­ىن­دا ازاماتتاردىڭ ءبارi تەڭ ەكەندىگى, تە­گiنە, الەۋمەتتiك, لاۋازىمدىق ءجا­نە مۇلiكتiك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ءنا­سiلiنە, ۇلتىنا, تiلiنە, دiنگە كوز­قا­را­سىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جە­رiنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتار بويىنشا ەش­كiم­دi ەشقانداي كەمسiتۋگە بولماي­تىنى جازىلعان. اركiم قاي ۇلتقا, قاي پارتياعا ءجا­نە قاي دiنگە جاتاتىنىن ءوزi ان­ىق­تاۋعا جانە ونى كورسەتۋ-كور­سەت­پەۋگە حاقىلى ەكەنى 19-باپقا ارقاۋ بولعان. وسى باپتىڭ 2-تارماعىندا اركiمنiڭ انا تiلi مەن ءتول مادە­نيەتiن پاي­دا­لا­نۋعا, قارىم-قاتى­ناس, تاربيە, وقۋ جانە شىعارما­شى­لىق تiلiن ەركiن تاڭداۋىنا قۇقىعى بار ەكەنى دە جا­زۋلى تۇر. 20-باپقا نازار اۋدارساق, ءبىزدىڭ ەلدە ءسوز بەن شىعارماشىلىق ەركiندiگiنە كە­پiل­دiك بەرiلەتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. مەملەكەتىمىزدە ءاربىر ازامات­تىڭ قۇقىعى, ادامي قاسيەتتەرى جو­عارى باعالانادى. سونىمەن قاتار, نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە جانە بالا مەم­لە­كەتتiڭ قورعاۋىندا بولا­دى (27-باپ). قازاقستان ءوز ازاماتتارىن ەلىمىزدە دە, شەتەلدە دە قورعاۋمەن بىرگە ولارعا وتان الدىنداعى ابى­روي­لى مىندەتتەردى دە جۇكتەيدى. اتاپ ايت­قاندا, اتا زاڭنىڭ 34-بابىنىڭ 1-ءشى جانە 2-ءشى تارماقتارىندا بار­لىق ازامات قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ كونستيتۋتسياسىن جانە زاڭ­دا­رىن ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇ­قىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابى­رو­يى مەن قادiر-قاسيەتiن قۇرمەت­تەۋگە, رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتiك ءرامىز­دەرىن قۇرمەتتەۋگە مiندەتتi ەكەنى ناقتى جازىلعان. سونداي-اق, 36-باپتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قورعاۋ – ءاربiر ازاماتتىڭ قاسيەتتi پارىزى جانە مiندەتi ەكەنى بەلگىلەنگەن. سو­نىمەن قاتار, 37-38-باپ­تارعا سايكەس قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ ازامات­تا­رى تاريحي جانە ءما­دەني مۇرا­لار­دىڭ ساقتالۋىنا قام­قورلىق جاساۋعا, تاريح پەن ءما­دە­ني­ەت ەسكەرتكiشتەرiن قورعاۋعا, تا­بي­عات­تى ساقتاۋعا جانە تابيعات باي­لىق­تارىنا ۇقىپتى قا­راۋعا مiندەتتi. كونستيتۋتسيانىڭ 49-بابىندا پار­­لامەنت – قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتiن ءجۇ­زەگە اسىراتىن رەسپۋبليكانىڭ ەڭ جوعارى وكiلدi ورگانى ەكەنى جانە ونىڭ ۇي­ىمداستىرىلۋى مەن قىز­مە­تi, دەپۋ­تات­تاردىڭ قۇقىقتارى اي­قىندالعان. 50-باپتا پارلامەنت تۇ­راقتى نەگiزدە جۇمىس iستەيتiن ەكi پالاتادان: سەناتتان جانە ءماجi­لiستەن تۇراتىنى, 51-باپتا وسى پا­لا­تانىڭ توقسان سەگىز دەپۋتاتىن سايلاۋ جالپىعا بىردەي, تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە جا­سىرىن داۋىس بەرۋ ار­قىلى ءجۇ­زەگە اسىرىلاتىنى, ءماجى­لىس­تىڭ توعىز دەپۋتاتىن قازاقستان حال­قى اسسام­بلەياسى سايلايتىنى جازىلعان. سوڭعى ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋ­لار­دىڭ ناتيجەسىندە پارلامەنتكە كوپ­تەگەن وكىلەتتىكتەر بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە ماڭىزدى زاڭداردى قابىلداۋ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى بەكىتۋ, ۇكى­مەت باعدارلاماسىن ما­قۇل­داۋ نەمەسە قابىلداماي تاستاۋ, ۇكىمەتتىڭ وسى باعدارلاما بويىن­شا پارلامەنتكە ەسەپتىلىگى, پرەمەر-ءمينيستردى تا­عاي­ىنداۋعا كەلىسىم بەرۋ, سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ دەگەن سەكىلدى جاڭا ءمۇم­كىن­دىكتەر پار­لامەنتشىلەردىڭ قىزمە­تى­نە دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. كونستيتۋتسيا قازاقستاندا ءجۇر­گى­زىلگەن ەكونوميكالىق رەفورما­لار­دىڭ زاڭدىق نەگىزىن قالادى. اتا زاڭ ارقاۋىنان تۋىندايتىن نا­رىق­تىق قاتىناس تالاپتارىنا ساي كەلەتىن زاڭدار قابىلداندى. نەگىزگى زاڭ­نىن قابىلدانۋىنا وراي ازا­مات­تاردىڭ ءوز مۇمكىندىكتەرىن ىسكە اسىرۋى ءۇشىن ساپالىق جاڭا قۇ­قىق­تىق كەڭىستىك قالىپتاستى, قوعامدى ودان ءارى دەمو­كراتيالاندىرۋ ءىسى ءجۇ­زەگە استى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتا زاڭىمىزدىڭ الەۋەتى مەن ما­ڭىز­دىلىعى تۋرالى ايتقاندا, ءسو­زىن: «ءبىز­دىڭ ەلىمىزدىڭ بولمىس-ءبىتى­مىن بەينەلەيتىن ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلت­ارالىق جانە ازاماتتىق كەلىسىم كو­كەيىمىزگە كونستيتۋتسيا رۋحىنىڭ شىن­دىققا اينالاتىنىنا دەگەن نىق سەنىم ۇيالاتادى. ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زا­ڭى ءبىز ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا ءوزى­مىز­دىڭ بيىك ماقساتىمىز – مەملە­كەت­تەردىڭ الەمدىك قوعامداس­تىعىنا ەنگەن, ازاماتتارىمىزدىڭ داۋلەتتى, لاي­ىقتى ءومىر سۇرۋىنە بارلىق جاع­داي جاسالعان تاۋەلسىز ەكونومي­كا­لىق وركەندى مەملەكەت قۇرۋ جولىن­داعى ىلگەرى باسۋى­مىز­دى رەتتەيتىن نەگىز قالاۋشى باستى قۇجات بولىپ قالا بەرەدى» دەگەن سەرپىندى ويلارمەن ءتامامدادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­­دەنتىنىڭ 1995 جىلعى № 2454 «قا­­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تي­تۋ­تسياسى تۋرالى» جارلىعىنا ءساي­كەس كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ ءتۇپ­نۇس­قاسى پرەزيدەنتتە ساقتالادى. اتا زاڭنىڭ مۇمكىندىكتەرى ءالى دە مول. قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءبىلىمدى جاستارمەن نىعايادى. حا­لىق­تىڭ دا مادەني وركەندەۋ جو­لىن­دا ءوز قۇقىق­تارىن جەتىك بىلگەنى ابزال. وسى ورايدا كونستيتۋ­تسيا­نىڭ نەگىزگى باعىت­تا­رىن رەسپۋبليكا تۇرعىندا­رى­نىڭ ان­ىق بىلگەنى دۇ­رىس دەپ ەسەپتەيمىن. ول ءۇشىن قو­عامدىق ورتالاردا لەكتورلار لەكتسيالار وقىپ, اعار­تۋ­شىلىق ناسيحات جۇمىستارى ءجۇر­گى­زىلسە, ول دا ءبىر يگىلىكتى ءىس بولا­تىنى ءسوزسىز. قىركۇيەك ايىنىڭ باستاپقى اپ­تا­سىندا مەكتەپتەردە اشىق ساباق­تار مەن سىنىپ ساعاتتارى وتكىزىل­گەنى ءجون. مۇنداي شارالاردى وقۋ­شى­لار­عا تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن سۇ­راق-جاۋاپ تۇرىندە جانە تەست بوي­ىنشا جۇرگىزۋگە بولادى. ەلىمىزدە 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرى تۇرادى. قازاق ەلىنىڭ شاڭىراعى استىندا ءومىر ءسۇ­رىپ جاتقان ۇلتتاردىڭ مۇددەسى مەن قۇ­قىعىن قورعاۋ ماسەلەسى كونس­تي­تۋ­تسيا­مىزدا جان-جاقتى كورىنىس تاپ­قان. ەلدىڭ بىرقالىپتى دامىپ, ازا­ماتتارىنىڭ بەيبىت, الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن تۇراقتىلىقتىڭ ما­ڭىزى زور. وسى ماسەلەنى كو­كە­يىنە تۇيگەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1995 جىلى 1 ناۋرىزدا قا­زاقستان حالقى اسسام­بلەياسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. اتا زاڭمەن قاتار ءدۇ­نيەگە كەلگەن ۇيىم­نىڭ مارتەبەسى دە جىل ساناپ ارتا تۇسۋدە. «قازاق­ستان حالقى اسسامب­لەياسى تۋرالى» ارنايى زاڭ قابىل­دانعانىنىڭ ءوزى ماڭىزدى تىرەك دەپ ايتار ەدىم. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – رەسپۋبليكاداعى وقيعالارعا باعا بەرۋ جانە ساياسي جاعدايلارعا بولجام جاساۋ نەگىزىندە قوعامداعى ىنتى­ماقتى قامتاماسىز ەتەتىن ءىس-ءتاجى­ريبەلىك ۇسىنىستاردى ويلاس­تى­رۋ, پرەزيدەنتتىڭ رەسپۋبليكا ازا­مات­تا­رىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىق­تارىن قورعاۋ كەپىلى رەتىندەگى قىز­مەتىنە اتسالىسۋ ماق­سا­تىندا قۇرىل­عان كەلەلى كەڭەسۋ ۇيىمى. اسسامبلەيانىڭ ماقساتى – ۇلت­تىق ماسەلەنi ادiلەتتi شەشۋدiڭ نە­گiزi رەتiندە قوعامدىق تۇراقتىلىق­تى نى­عايتۋ, مەملەكەتتiك تiل مەن قازاق حالقى مادەنيەتiنiڭ وزەكتi توپتاس­تىرۋشى ءرولiن ارقاۋ ەتە وتىرىپ, قازاقستان ەتنوستارىن قا­زاقستاندىق پاتريوتيزم, ازاماتتىق جانە رۋحا­ني-مادەني تۇتاستىق نە­گiزiندە شو­عىرلاندىرۋ جولىمەن قازاقستاندىق سايكەستiكتi قالىپ­تاس­تىرۋ, ازامات­تار­دىڭ وركەنيەتتi ءارi دەموكرا­تيا­لىق نورمالارعا ءسۇ­يەنەتiن ساياسي مادەنيەتiن قالىپ­تاستىرۋ, قازاق­ستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ بەدەلiن ءتۇ­سi­رۋi ىقتيمال ءىس-ارەكەتتەردiڭ, ءسوز ءسوي­لەۋ مەن پiكiر ايتۋدىڭ الدىن الۋ جانە بول­دىر­ماۋ, ەتنوسارالىق قاتى­ناس­تاردى ءۇي­لەستىرۋدi قامتاماسىز ەتۋ, ءتۇرلi ەتنوستار وكiلدەرi ارا­سىن­داعى قا­رىم-قاتىناستاردا توزۋشىلىك پەن سەنiمدi نىعايتۋ. وسى تۇستا ايتا كەتەيىن, 2009 جى­لى 26 قازان كۇنى استانادا ءوت­كەن قا­زاقستان حالقى اسسامبلەيا­سى­نىڭ حV سەسسياسىندا ەل پرەزيدەنتى, قا­زاق­ستان حالقى اسسامبلەيا­سى­نىڭ ءتور­اعا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ۇيى­م­نىڭ قىزمەتى مەن الداعى مىندەتتەرى تۋرالى كەلەلى ويلارىن ورتاعا سالدى. اسسامبلەيا قۇرىلعان كۇنىنەن باس­تاپ 16 جىل ىشىندە ۇلكەن جولدان ءوتتى, ۇلتتاردى بىرىكتىرىپ, ءبىر­تۇ­تاس حال­ىققا اينالدىرا بىلگەن ءتا­جى­ري­بەلى دە مارتەبەلى ۇيىمعا اينالدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان حالقى اس­سام­بلەياسىنىڭ ءتاجىري­بەسىنە كوپ­تە­گەن شەتەل ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. ەلباسىمىز ءوز سوزىندە اسسام­بلەيا­نىڭ تاجىريبەسىن اقش, قىتاي, رەسەي, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا جانە باسقا ەلدەر دە زەرتتەپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. پرەزيدەنتىمىز: «قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسى – تازا قازاقستاندىق ساياسي جاڭاشىل­دىق­تىڭ ناتيجەسىن­دە قالىپتاسقان ءوزىن­دىك تە بىرەگەي ينستيتۋت. ول ەتنو­س­ارا­لىق جانە كونفەسسياارالىق كەلى­سىمنىڭ باستى تەتىگى رەتىندە ەل تا­ريحىندا ما­ڭىزدى ءرول اتقاردى جانە اتقارىپ كەلەدى», – دەدى. مەملەكەت باسشىسى قحا ءوز قىزمەتى اياسىن كەڭەيتىپ, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ىقپالىنان شىعۋ كەزىندە بىرەگەي ۇسىنىستار ايتا ءبىلۋى قاجەت ەكەنىن اتادى. ەلباسىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, تۇتاستاي قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى جاڭا يدەيالار تۋىنداتۋشى جانە سونىمەن ءبىر ۋا­قىت­تا, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق بىرلىك سايا­ساتىنىڭ سەنىمدى تىرەگى بولۋعا ءتيىس. «اسسامبلەيا – ەلىمىزدەگى بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ كيەلى بەسىگى, تۇتاستىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ قۇتتى شاڭى­را­عى», – دەپ اتاپ كورسەتتى ن.نازارباەۆ. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ۇلت­ارالىق, دىنارالىق ارازدىقتار بەلەڭ الىپ جاتقانى, سونىڭ سال­دارىنان قاقتىعىستار ورىن الىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. قانداي قيىندىقتان دا تەك حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ىن­تى­ماعى الىپ شى­عا­تى­نىن ءتىلى بولەك بولسا دا, تىلەگى ءبىر ءبىرتۇتاس قازاق­ستان حالقى جاقسى بىلەدى. بىزدە ورتاق قۇندىلىقتار كوپ. سونىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىل. كوپ­ۇلتتى مەملەكەتىمىزدىڭ دياس­پو­را­لا­رى­نىڭ وكىلدەرى باسقوسقان قحا-نىڭ حV سەسسياسىندا ەلبا­سى ن.نا­زارباەۆ: «وسى زامانعى الەمدە ۇلتتىق بىرلىك ورتاق مەملەكەتتى ءبىر­لەسىپ قۇرۋ, تولە­رانت­تىلىق, ازا­مات­تىق جانە وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن مىندەتتى تۇردە ءبىلۋ سەكىلدى شارتتارمەن انىقتا­لا­دى. ءبىز وسى جولمەن جۇرۋگە ءتيىسپىز!», – دەدى. پرەزيدەنت تاراپىنان اسسامبلەيا الدىنا قويعان مىندەتتەردىڭ ىشىندە ەندى قحا ەل حالقىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىنىڭ جال­پىۇلتتىق ۇدە­رىسىنە باسشىلىق جاساۋى كەرەك ەكەنى, ول ءۇشىن ەشكىمگە قىسىم جاساماي جانە ەشكىمدى تومەندەتپەي, قا­جەتتى شارالار كەشەنىن جۇيەلى دە تاباندى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ ورتا­لىق­تا­رىنىڭ جەلىلەرىن كەڭەي­تىپ, ولار­دى ءاربىر قالادا جانە اۋدان ورتا­لىعىندا, جوعارى وقۋ ورىن­دارى مەن وزگە دە مەكەمەلەردە قۇرۋ كەرەك ەكەنى ەسكەرتىلدى. ەلباسى: «ءداۋىر الماسىپ, زامان وزگەردى. قازىر بايىرعى قازاق جەرىندە جاڭا ازاماتتىق قوعام قالىپ­تا­سۋدا. ءححى عاسىردا قازاقتار مەم­لە­كە­ت ­قۇ­راۋشى ۇلت رەتىندە جاڭا بەلەسكە كوتەرىلىپ, قازاقستان حال­قى­نىڭ بەرىك وزەگىنە, سەنىمدى دىڭگە­گىنە اينالۋدا», – دەي كەلىپ, قازاق حالقى وزىنە جۇك­تەلگەن اسا ما­ڭىز­دى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, بۇل تاريحي ميسسيانى ابىرويمەن اتقارىپ شىعاتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن جاريا ەتتى. ليۋدميلا حوچيەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.