قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جۋرناليست
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى تاريحىمىزداعى تاعى ءبىر وراسان وقيعانىڭ جيىرما جىلدىعىمەن تۇستاس كەلەدى. ول وقيعا – ءسىزدىڭ 1991 جىلعى 29 تامىزداعى جارلىعىڭىزبەن سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى. كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا, ءماسكەۋ بيلىگى كەزىندە قابىلدانعان بۇل شەشىم ورتالىققا اشىق كۇنگى نايزاعايداي بولعانىن, ال الەمدىك قاۋىمداستىق ءۇشىن ءسىزدىڭ جاھاندىق قارۋسىزدانۋ ىسىنە قوسقان ءۇلكەن ۇلەسىڭىز, ادامزات تاريحىنداعى تەڭدەسسىز قادام رەتىندە قابىلدانعانىن بىلەمىز. سۇحبات كىتابىنىڭ ءبىر تاراۋى سول شەشىمگە الىپ كەلگەن جاعداياتتار, سول شەشىمنىڭ قابىلدانۋى, ونىڭ ءبىزدىڭ كەيىنگى ومىرىمىزگە, ءبىزدىڭ عانا ەمەس-اۋ, جالپى پلانەتاداعى قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنە اسەرى تۋرالى بولسا دەپ ءوتىنىش بىلدىرگەنىم سوندىقتان. – بۇل اڭگىمەنى ارىدەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى. ارىدەن دەگەندە, ءتىپتى ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ كەزىنەن. ولاردىڭ ەكى ۇلى بولعان دەلىنەدى عوي – ءابىل مەن قابىل. ابىل دەپ تە جازادى, مەن قازاقتاردا كوبىرەك كەزدەسەتىن بولعان سوڭ ءابىل دەپ ايتىپ وتىرمىن. تاۋراتتا اۆەل مەن كاين دەپ ايتىلادى. قابىل ەگىن ەككەن, ءابىل مال باققان ەكەن. ەكەۋى اللاعا قۇرباندىق بەرگەندە ءابىل شىن نيەتىمەن سەمىز قوشقارىن, ال قابىل ايتەۋىر بەرىپ قۇتىلايىن دەپ ساپاسى ناشار بيدايىن اكەلىپتى دەيدى. سوندا قابىلدىڭ نيەتسىز اكەلگەن قۇرباندىعى قابىل الىنباپتى. جۇرەگىن قىزعانىش بۋعان قابىل ءابىلدى ولتىرگەن. ورىستاعى «وكاياننىي», ياعني قارعىس اتقان دەگەن ءسوزدىڭ سول كايننان شىققانىن بىلەسىڭ عوي. سوندا قابىل ءابىلدى تاسپەن ۇرعان. سول تاس – ادامزات بالاسىنىڭ العاشقى اجال قارۋى. بىلايشا ايتقاندا, قارۋلانۋ ۇدەرىسىنىڭ باسى. سودان بەرگى زامانداردىڭ بارىندە ادام بالاسى قارۋلانۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. اۋەلدە قارۋ اڭشىلىقتا قورعانۋدىڭ, شابۋىلدىڭ قۇرالى بولعان. بارا-بارا قارۋ ادامدار اراسىنداعى قاقتىعىستا, كەيىن حالىقتار, مەملەكەتتەر اراسىنداعى سوعىستا قولدانىلا باستادى. قارۋدىڭ نەشەمە ءتۇرى شىقتى. ونىڭ بۇرىنعىدان قاتەرلىرەك, قۋاتتىراق تۇرىنە الدىمەن قولى جەتكەن ەلدەردىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. جاڭا ەلدەردى, جاڭا جەرلەردى سولار باسىپ الدى. قارۋدىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتەردىڭ شەكارالارى ءوزگەرتىلدى, تالاي حالىقتار جەر اۋىپ كەتتى. تاريحتاعى يمپەريالاردىڭ ءبارى قارۋدىڭ كۇشىمەن قۇرىلعان. وتار ەلدەردىڭ ءبارى قارۋدىڭ كۇشىمەن باعىندىرىلعان. ادامزات تاريحىن تەك سوعىستار تاريحى دەپ قاراۋ, ارينە, بىرجاقتىلىق, ءايتسە دە, بۇل پايىمداۋدا اقيقاتتىڭ ۇشقىنى دا بار. تاريحتىڭ قاي كەزەڭىن الساڭىز دا سونداعى وقيعالاردىڭ ەڭ الدىمەن نەشە ءتۇرلى سوعىستاردىڭ سالدارىنان بولعانىن كورەسىز. ادامزات شەجىرەسىندە ءىزىن قالدىرعان ايگىلى امىرشىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ءارى قۇدىرەتتى قولباسشىلار ەكەندىگى دە سوندىقتان. داري دە, الەكساندر ماكەدونسكي دە, گاي يۋلي تسەزار دا, شىڭعىسحان دا, ناپولەون دا بارىنەن بۇرىن ۇلى قولباسشىلار ەدى. ولاردىڭ قاي قايسىسى دا سوعىس تاريحىندا قارۋدىڭ ءوز كەزى ءۇشىن جاڭا تۇرلەرىن ەنگىزۋىمەن دە قالعان. قۋاتتى قارۋعا يە بولۋ سول ەلدى باسقارعان ادامداردىڭ قادىرىن ايقىندايتىن باستى ولشەمدەردىڭ بىرىنە اينالدى. چەرچيللدىڭ ستالين تۋرالى ايتقان «ون پرينيال روسسيۋ س سوحوي ي وستاۆيل ەە س اتومنىم ۆوورۋجەنيەم» دەگەن بەلگىلى ءسوزى بار. عىلىمنىڭ, تەحنيكانىڭ دامۋى قارۋدى ءتىپتى قاتەرلى ەتىپ جىبەردى. قازاقتىڭ بۇرىنعى شوقپار, قانجار, سەلەبە, ايبالتا, ناركەسكەن سياقتى قارۋلارى, ساۋىت, شاراينا, دۋلىعا سياقتى جاراقتارى وق قارۋىنىڭ, وت قارۋىنىڭ جانىندا جاراماي قالدى. «باتىر ءبىر وقتىق» دەگەن ماقال سول كەزدە شىققان بولسا كەرەك. قىسقاسى, ادام ادام بولعالى قارۋلانۋمەن كەلەدى. دەگەنمەن, ءار نارسەنىڭ شەگى بار. بولۋعا ءتيىس. ءاسىرەسە, جيىرماسىنشى عاسىردا اتومدى ءبولشەكتەۋگە قول جەتكەننەن, سونىڭ ناتيجەسىندە يادرولىق قارۋ جاساۋعا مۇمكىندىك تۋعاننان كەيىن ادامزات قاتتى ويلانۋعا ءتيىس ەدى. وكىنىشكە وراي, ولاي بولمادى. ال نەگىزىندە, سەمسەردەن سوقا سوعۋ, ياعني ولتىرەتىن قۇرالدان ىرىزدىق كەلتىرەتىن قۇرال جاساۋ ادام بالاسىنىڭ اتام زاماننان كەلە جاتقان ارمانى. نيۋ-يوركتە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ الدىندا ۆۋچەتيچتىڭ «سەمسەردەن سوقا سوعۋ» دەگەن ءمۇسىنى قويىلعانى سوندىقتان. – ءسىزدىڭ بالا كۇنىڭىزدە وسىعان ۇقساس وقيعا بولعان عوي. – بولعان. ونى جازدىم عوي كىتابىمدا. دايەكتەمە: «بالالىق شاعىمداعى ءبىر وقيعا مەنىڭ ءومىرىم مەن تاعدىرىما تەرەڭ بويلاپ ەنگەنى سونشا, سول وقيعانى مەن ۇمىتپاي ءجۇرمىن بە, الدە جانىما جالاۋ بولىپ جۇرگەن سول وقيعا ما – مۇنى بۇگىنگى كۇنى تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ...مەن تۋاردان كوپ بۇرىن-اق ءبىزدىڭ ۇيدە اسكەري ۆينتوۆكا بولىپتى, ونى اكەم ءابىشتىڭ تۋىستارىنىڭ ءبىرى جازالاۋشى وتريادپەن ءبىر قاقتىعىستا ولجالاعان ەكەن. بۇل سوناۋ توپالاڭدى 1916 جىلى, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قيىرداعى باتىسىندا لاپىلداپ جاتقان سوعىستىڭ قارا جۇمىسىنا قازاقتاردى قويداي ايداۋ تۋرالى جارلىققا قارسى بۇرق ەتە قالعان قارۋلى كوتەرىلىس تۇسىندا بولىپتى. بىراق كۇش تەڭ ەمەس-ءتىن: قولعا ىلىككەنىمەن قارۋلانعان ساربازدارعا قارسى جۇيەلى ارميانىڭ مۇزداي قارۋلانعان ءبولىمدەرى اتتانعان-دى. دەمەك, ۆينتوۆكا ءبىزدىڭ ۇيدە جاۋىنگەرلىك ولجا نە رۋىمىزدىڭ ەرلىگىنىڭ بەلگىسى رەتىندە ەمەس, وپات بولعانداردىڭ كوزى رەتىندە ساقتالعانى عوي. بىردە اجەم مىرزابالا: «بۇل مىلتىق اعالارىمىزعا اجال, بىزگە ازاپ بولىپ تيگەن. قايعى جاماپ, سارسىلتقان عوي. ەندى سول قاسىرەت بالالارىمىزدىڭ باسىنا دا كەلسىن دەيسىڭدەر مە؟ كەمەڭگەرلىكتىڭ دە, كىسىلىكتىڭ دە ولشەمى – جاماندىقتى جانىڭا جولاتپاعان. ال جادىمىز وزىمىزبەن بىرگە كەتەر», – دەپتى. ايتتى – بولدى. قارۋمەن قوشتاسۋدىڭ كونە ىرىمىن جاساپ, اكەم ۆينتوۆكانى وكىمەتكە وتكىزەدى, بىراق التى قىرلى نايزاسىن الىپ قالادى. اۋىل بالالارى ەڭبەككە ەرتە ارالاسادى عوي. بىردە بالاپاندارعا كوك جۇلۋعا بارعان مەنىڭ قوس الاقانىمنىڭ وسىلىپ-وسىلىپ كەتكەنىن ء(وسىپ تۇرعاننىڭ ءبارى جوڭىشقا ەمەس قوي) كورىپ, اجەم: «جاۋدى جەڭدىك قوي, ەندى سوعىس بولا قويماس, ال اسپاپ ۇيدە كادەگە جارايدى» دەپ, سول تەمىر نايزادان وراق جاساۋدى بۇيىردى. شىنىندا دا سول كەزدە ەلدە ءوزىمىزدىڭ دە, وزگەنىڭ دە قارۋ-جاراعى جەتىپ ارتىلاتىن. ەسەسىنە كادىمگى قايشى, قالاق, ينە-ءجىپ, بۇراندا... جەتىسپەيتىن. ۇيگە جاڭا تۋعان ايداي جالتىراعان وراق تا كەلىپ, شارۋانىڭ بالاسى مەنىڭ تۇڭعىش قۇرالىما اينالدى». ن.نازارباەۆ «بەيبىتشىلىك كىندىگى» ا., 2001, 6-7-بەتتەر. – كىتابىڭىزدا اۋىلداعى ويىن بالالارىمەن جۇرگەندە سول ۆينتوۆكا, سول نايزا ەسىڭىزگە ءتۇسىپ كەتىپ, نەگە بەردى, نەگە وراق جاسادى دەپ ۇلكەندەرگە وكپەلەيتىنىڭىز دە ايتىلعان. – وندا مەن مىرزابالا اجەمنىڭ وراقتى قولىما ۇستاتاردا «يە بول!» دەگەنىن دە ەسكە سالايىن. ويتكەنى, سول ءسوز بالا كۇنىمدە-اق الدىمنان شىققان ەدى. ۇلكەندەرگە ەرىپ, وزىمشە, ءالىم كەلگەنشە الگى وراعىممەن ەگىن ورىساتىنمىن. كىشكەنتايمىن, شارشاپ, قالجىراپ كەتەمىن. جاتا قالىپ, قالعىپ تا كەتەمىن. ويىن بالاسى ەمەسپىن بە, ءوزىم ءبىر جاقتا, وراعىم ءبىر جاقتا جاتادى وندايدا. ءبىر كۇنى جانىما تاستاي سالعان سول وراققا قۇرداستارىمنىڭ ءبىرى اياعىن ورعىزىپ العانى. شاپشىپ اققان قانى دا كوز الدىمدا. زارە-قۇتىم كەتتى. سوندا اجەمنىڭ «يە بول!» دەگەن ءسوزى قۇلاعىمدا جاڭعىرعانداي بولىپ ەدى. اجەم, ارينە, ول ءسوزدى وراعىڭدى جوعالتپا, ابايلاپ ۇستا, ءبىر جەرىڭدى ورىپ الىپ جۇرمە دەگەن تۇرعىدا ايتتى عوي. بىراق, سول سوزگە ۇلكەن ماعىنا دا سىيىپ تۇرعان سياقتى. «يە بول!» دەگەن ءسوزدى بارىنە قاتىستىرىپ ايتۋعا بولادى. قۇرالىڭا يە بول, قارۋىڭا يە بول, وتباسىڭا يە بول, ءوز باسىڭا يە بول دەگەندەي. ايتقانداي, تاعى ءبىر جاعداي بار. ءدال سول وقيعا بولعان كۇنى, قۇرداسىمنىڭ اياعىن مەنىڭ وراعىم ورىپ كەتكەنىن ايتامىن, اۋىل جاققا كەلسەم ءبىزدىڭ ءۇي جاقتان ۋلاپ-شۋلاپ جىلاعان داۋىس ەستىلدى. اجەم ءومىردەن وتكەن ەكەن. ەندى بۇگىن سول سوزگە پرەزيدەنت رەتىندە قاراسام, ماعان اجەم «ەلىڭە يە بول» دەپ امانات ەتىپ كەتكەندەي دە كورىنەدى. – جاڭا چەرچيللدىڭ ستالين تۋرالى ايتقان ءسوزىن كەلتىردىڭىز. دەگەنمەن, كەڭەس وداعى اتوم قارۋىنىڭ قۇپياسىن اۋەلدە بارلاۋ, شپيوناج جولىمەن قولعا تۇسىرگەنى كەيىنگى كەزدە كوپ ايتىلىپ ءجۇر عوي. بۇعان بايلانىستى نە دەر ەدىڭىز؟ – سولاي دەپ جاريالىلىق جىلدارىندا, ودان بەرىدە عانا ايتىلىپ, جازىلا باستادى. مەن ونىڭ ناقتى جاي-جاپسارىن بىلە قويمايمىن. ءدال سولاي بولعان كۇننىڭ ءوزىندە كەڭەس وداعىندا بۇل باعىتتا كوپ جۇمىس امەريكالىقتارمەن قاتار ءجۇرگىزىلگەنى انىق. سودان كەيىن فورمۋلا جازىلعان قاعاز قولعا تۇسىسىمەن بومبا جاسالا قالمايتىنىن دا ۇعىنۋ كەرەك. قالاي بولعاندا دا كەڭەس وداعىنىڭ يادرولىق قارۋعا قول جەتكىزۋىن جالعىز شپيوناجدىڭ جەمىسى دەي سالۋ ازدىق ەتەدى. 1947 جىلى ستالين (ايتقانداي, بۇل دا تامىز ايىندا) سەمەي يادرولىق پوليگونىن قۇرۋ جونىندەگى شەشىمگە قول قويعان. سوعان بايلانىستى قۇپيا قالا تۇرعىزىلاتىن بولىپ, وعان «سەمەي – 21» دەگەن جاسىرىن ات بەرىلگەن. ارادا نەبارى ەكى جىل وتكەندە, 1949 جىلعى 29 تامىزدا پوليگوندا العاشقى جارىلىس جاسالعان. دايەكتەمە: «1949 جىلعى 29 تامىزدا تۇپ-تۋرا تاڭعى ساعات جەتىدە كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن ۇلعايىپ بارا جاتقان وتتى دوپ كەنەتتەن جەر دەنەسىنە قوماعاي قادالىپ, ونى شارپىپ ءوتتى دە, ءدال ءبىر كۇن ورنىنا كۇن بولعىسى كەلگەندەي اسپانعا كوتەرىلە بەردى. جەر وقىستان قاتتى اۋىرسىنىپ, شىڭعىرىپ جىبەردى. وتتى شاردان سوڭ, سۇراپىل قۋات پەن كوز قارىقتىرار ساۋلە باس اينالدىرىپ جىبەرگەندەي ءبىر ءساتتە جالماعان جەر قاباعىنىڭ ىستىق ك ۇلى مەن ءيىسى كوككە كوتەرىلە بەردى. جەر لىپاسىنىڭ ورتەڭ ءيىسى قولقا اتار ءتۇتىننىڭ اششى ءيىسىن قولدان جاسالعان جەل ءاپ-ساتتە جان-جاققا تاراتىپ, كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن, اياۋدى ءبىلمەيتىن جاۋ جاقىنداپ قالعانىن جەتكىزگەندەي بولدى. وراسان زور, بىراق كوزگە كورىنبەيتىن سىپىرعى ەستەن تانعان تىرشىلىك يەلەرى مەن ەشتەڭەنى ءتۇسىنبەگەن وسىمدىكتى جەر بەتىنەن ءبىر دەمدە ج ۇلىپ الىپ, تالاي-تالاي شاقىرىمعا سەرپىپ تاستاعانداي ەدى. ەرتەگىنىڭ سۇمدىق ايداھارى جەر قويناۋىنان كەنەت شىعىپ, ونىڭ دەنەسىن وراسان وت تىلىمەن جالماپ كەتكەندەي ەدى. تاياۋ جەرلەردەگى سيرەك اۋىلدار مەن ءبىرلى-جارىم سەلولاردا تۇراتىن ادامدار ءدىر ەتە تۇسكەن جەر مەن جارتى اسپاندى الىپ كەتكەن وت-جالىنعا تاڭىرقاپ, ۇيلەرىنەن جۇگىرىپ شىعىپ, كوكجيەككە ءۇن-ءتۇنسىز, دەمىن ىشىنە الا قاراپ تۇردى, ال وندا ادامنىڭ ويى مەن ءتاجىريبەسىنە ەش سىيمايتىن ەكىنشى كۇن جارق ەتىپ, قايتا ءسونىپ بارا جاتتى. ءبارى ءبىتتى... جالعىز ءتۇپ ءشوپ قالماعان, تۇتىگىپ قارايىپ كەتكەن دالانىڭ تۇل جامىلعىسى. جاڭا جۇمىرتقا جارعان بالاپانداي, قايدا, نەگە باراتىنىن بىلمەيتىندەي التەك-تالتەك باسقان سوقىر بۇركىتتەر. جان ءتاسىلىم الدىندا جانتالاسقان تىشقانداردىڭ, قارساقتاردىڭ, قاسقىرلاردىڭ, ءتۇندە عانا تىنىمسىز جورتقان كەسىرتكەلەردىڭ دەنەسى. ولاردىڭ جانتالاسىنان كىمگە قاراتىپ ايتىلعانى بەلگىسىز «نەلىكتەن..؟» دەگەن ءۇنسىز سۇراق سەزىلەتىندەي. ال زارەسى ۇشىپ, اڭىرعان ادامدار «ول نە؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابا الماي, بەيمالىم قۇرساۋدان بوسانا الماي تۇر. بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن بۇل قۇبىلىس, ولاردى ءۇن-ءتۇنسىز قاتىپ قالۋعا ءماجبۇر ەتتى, ولار وزدەرى دە بايقاماي, دالا ورىستەرى مەن تاۋ بوكتەرلەرىنىڭ بۇرىنعى شەشەك اتقان, گۇل جايناعان راقات كۇندەرىنە, بالكىم, ەندى قايتىپ ورالۋى كادىك كۇندەرىنە تاعزىم ەتكەندەي ەدى». ن.نازارباەۆ «بەيبىتشىلىك كىندىگى», 47-48-بەتتەر.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, وسى ارادا تاڭداۋدىڭ نەگە قازاق دالاسىنا, نەگە اباي مەن اۋەزوۆ تۋعان جەرگە تۇسكەنىنە بايلانىستى دا تۇسىندىرمە بەرە كەتۋ ارتىق بولمايتىن سياقتى.
– ماسكەۋدەگىلەر بۇل جەر كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ ادام از قونىستانعان جەرى ەدى, ونىڭ ۇستىنە نەگىزگى كوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىنەن ونشالىقتى قاشىق ەمەس ەدى دەگەن سياقتى ءسوزدەردى الدىمەن كولدەنەڭ تارتاتىن. ءسويتىپ, وبلىس ورتالىعىنان نەبارى ءجۇز ەلۋ شاقىرىم جەردى تاڭداپ الىپتى. تىم ۇزاققا تەمىرجول تارتىپ جاتپاۋ ءۇشىن. كوپ شىعىن جۇمساماۋ ءۇشىن. سىناق ورنىنا جاپ-جاقىن جەردە تولىپ جاتقان اۋىلدار مەن كەنتتەر بار ەدى. ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتايتىن بولساق, ولاردىڭ ءبارى دە ءىس ءجۇزىندە مەملەكەتتىڭ اسكەري-ساياسي مۇددەسىنە بولا قۇربان ەتىلگەن. سانالى تۇردە. ايتپەسە, يادرولىق سىناقتاردىڭ سول ماڭايداعى ەلدى مەكەندەر ادامدارىنىڭ دەنساۋلىعىنا قانداي اسەر ەتەتىنىن, قانداي قاتەر ءتوندىرەتىنىن ولار بىلمەگەن ەمەس, بىلگەن. اقش-تىڭ اتوم قارۋىنا مونوپولياسىن قايتكەندە دە تەزىرەك جويۋدى عانا ماقسات تۇتقان كەڭەستىك بيلىك ءىس جۇزىندە ءجۇز مىڭداعان ادامداردىڭ ءومىرىن تۇككە تۇرعىسىز بىردەڭە دەپ قاراعان. يادرولىق جارىلىس جاسالاتىنى جونىندە سونداعى حالىققا ەسكەرتۋ 1953 جىلدان عانا باستالعان. سوعان دەيىن, ياعني تۇتاستاي ءتورت جىل بويى ادامدارعا الدىن الا حابارلاۋ دا, ولاردى جارىلىس ورنىنان الىس جەرگە ۋاقىتشا الىپ كەتۋ دە ويلاستىرىلماعان. اسىرەسە العاشقى جارىلىستىڭ زاردابى ەرەكشە بولعان. راديواكتيۆتى زاتتەكتەر سول ماڭايداعى بارلىق ەلدى مەكەندەردى جاۋىپ قالعان. نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىنان اتىمەن حابارى جوق اۋىلدارداعى تۇرعىندار رادياتسيالىق ساۋلەنىڭ وتە ۇلكەن دوزاسىن العان. سۇمدىق ەمەس پە؟ ءوز حالقىنا وسىندايلىق جانى اشىماعان, ءتىپتى ادامداردى ەكسپەريمەنت نىسانى رەتىندە كادىمگى ءتاجىريبە جاسايتىن قويان كوجەكتەرىندەي قاراستىرعان وكىمەتكە وسىدان كەيىن قالاي ءىشىڭ جىليدى؟!
– ءسىز ءبىر كىتابىڭىزدا قاراعاندى وبكومىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇرگەنىڭىزدە قالا جۇرتشىلىعى اۋىق-اۋىق جەر سىلكىنىسى بولعانداي كۇي كەشەتىنىن, پاتەردەگى شامدالدار تەربەلىپ, ىدىس-اياق تۇرعان سەرۆانت سىقىرلاپ الا ءجونەلەتىنىن, سول كۇندەردە سەمەيدە يادرولىق جارىلىس جاسالعانىن بىلەتىندەرىڭىزدى جازعان ەدىڭىز. كەيىننەن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بولدىڭىز, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىن باسقاردىڭىز. سول كەزدە سەمەي پوليگونىنداعى جاعدايمەن تانىسۋدىڭ مۇمكىندىگى بولدى ما؟
– سەنىمەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا قايتا قۇرۋدىڭ جاقسى جاعى, جامان جاعى دەگەندى ءار قىرىنان ايتىپ جاتىرمىن عوي. راسىندا دا, 1985 جىلى باستالعان قايتا قۇرۋ – وتە كۇردەلى قۇبىلىس. ونىڭ كۇنگەيى دە جەتكىلىكتى, كولەڭكەلى جاعى دا جەتكىلىكتى. سول كۇنگەي جاعىنىڭ ەڭ ءبىر جاقسى جەرى – جاريالىلىق. قايتا قۇرۋ جىلدارىندا كەڭەس زامانىنداعى نەبىر سوراقى سۇمدىقتاردىڭ بەتى اشىلدى. جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىلدارداعى اشارشىلىق, ودان كەيىنگى جاپپاي جازالاۋ, سوعىستىڭ شىندىعى, تىڭ كوتەرۋ كەزىندە ەلىمىز, ءتىلىمىز كورگەن قيانات, جەلتوقساننىڭ قاسىرەتى سياقتى جايلاردىڭ ءبارى الدىمەن سول جىلداردا ايتىلدى. ەلىم دەپ وتكەن ارىستارىمىز دا سول تۇستا اقتالدى. سەمەي پوليگونىنداعى احۋال تۋرالى اقيقات تا العاش رەت جاريالىلىق كەزىندە اقتارىلدى. وعان دەيىن ورتالىق كوميتەت حاتشىسىنىڭ دا, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ دا, ءتىپتى سوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ ءمۇشەسى بولىپ وتىرعان ءبىرىنشى باسشىنىڭ دا پوليگونداعى جاعدايعا ارالاسۋ تۇرماق, وندا بارۋعا دا مۇمكىندىگى بولعان جوق. بارماعان سوڭ, كورمەگەن سوڭ, ارينە, بىلە دە العان جوق. بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعى اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك قۇپياعا جاتاتىن. ونى ايتامىز, اسكەري نىسان بولىپ تابىلاتىن يادرولىق سىناق پوليگونىن بىلاي قويعاندا, رەسپۋبليكا باسشىسى ءتىپتى بايقوڭىرعا بارا العان جوق قوي. بايقوڭىرعا اياق باسقان ءبىرىنشى قازاقستان باسشىسى مەن. ول كەزدە ءبارىن ورتالىق شەشەتىن, ءبارىن ماسكەۋ بيلەپ-توستەيتىن. يادرولىق پوليگون وزىنشە ءبىر مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت سياقتى ەدى. سوندىقتان ءبىز قايتا قۇرۋعا وسى پوليگوندى جابۋعا جول اشىپ بەرگەنى ءۇشىن دە رازى بولۋعا ءتيىسپىز دەپ ويلايمىن.
– ال پوليگون اقيقاتى ايتىلعاندا قانداي جايلار انىقتالدى؟
– پوليگون اقيقاتىنىڭ ايتىلۋىنا 1986 جىلعى چەرنوبىل اپاتى قاتتى قوزعاۋ سالدى. وندا اتموسفەراعا تاراعان رادياتسيادان 4 مىڭنان استام ادام راك اۋرۋىنا شالدىققانى جاريا ەتىلگەن ەدى. سەمەي جەرىندەگى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىن ەسەپتەپ, ءبىزدىڭ ماماندار قازاقستانداعى پوليگوننىڭ زاردابى كەم قويعاندا ەكى چەرنوبىلداي بولعان دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. قازاق جەرىندە وسى ۋاقىت ىشىندە 456 يادرولىق جارىلىس جاسالعان ەكەن. جاڭاعى تسيفر ايتۋعا عانا وڭاي. شىنتۋايتىندا, 456 رەت جەر ءۇستىندە جانە جەر استىندا وسىنداي سۇمدىق جارىلىس جاسالعانىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. 1963 جىلى اتوم قارۋىن اتموسفەرادا, عارىشتا جانە سۋدا سىناۋعا تىيىم سالۋ ءجونىندەگى شارتقا قول قويىلعانى بەلگىلى. سودان كەيىنگى جارىلىستاردىڭ ءبارى دە جەر استىندا جاسالىپ كەلگەن. تالاي جىلدار بويى جەر استى جارىلىستارىنىڭ زيانسىزدىعى جونىندە اڭىز تاراتىلىپ ءجۇرگەن. ول اڭىزدىڭ دا ك ۇلىن كوككە ۇشىرعان كۇشتىڭ اتى – جاريالىلىق. قايتا قۇرۋ جىلدارىندا راديواكتيۆتى ەلەمەنتتەردىڭ اتموسفەراعا شىعىپ كەتۋىنىڭ بارلىق فاكتىلەرى اشىق ايتىلىپ, ولاردىڭ اينالاداعى ورتاعا, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا قانداي زيان كەلتىرگەنى جازىلا باستادى.
مەنىڭ قاتتى اشۋ-ىزامدى تۋعىزعان جاعداي جاڭاعى چەرنوبىل اپاتىنان كەيىن بىرنەشە اي وتپەي جاتىپ سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ جونىندە تاپسىرما العانىمىز بولدى. ونى ىرگەلەس تالدىقورعان وبلىسىنىڭ جەرىنەن ءبولىپ بەرۋ جونىندە ءبىرىنشى حاتشىمەن كەلىسىم جاسالىپتى. بىزگە جاڭا جەرلەر كەرەك. ناقتى دايىندىق جۇمىسىمەن اينالىساتىن گەنەرالدار مەن مامانداردى قارسى الۋعا دايىندالىڭىزدار. قورعانىس مينيسترلىگىندەگى ءداۋ دوكەيدىڭ ءسوزى وسىنداي. قانىم باسىما شاپشىدى. «نەمەنە, ورتالىق كوميتەت پەن ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى شىعىپ پا ەدى؟ نەگە مەن, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى, مۇنى العاش رەت ەستىپ وتىرمىن؟», دەسەم, «قاۋلى شىقپاسا, شىعادى. جوبا جاسالعان, ورتالىق كوميتەت كەلىسكەن. ءبىز قۇجاتتى جىبەرگەندە قول قويىڭىز دا, ايتقاندى ىستەڭىز», دەپ تۇيەدەن تۇسكەندەي سويلەيدى. «كەشىرىڭىز, مەن ونداي قۇجاتقا قول قويمايمىن. قول قويمايتىنىم بىلاي تۇرسىن, ونداي شەشىمدى وزگەرتۋگە تىرىسامىن», دەدىم. كولبينگە حابارلاسىپ, «بۇل نە جاعداي, ءسىز كەلىسىم بەردى دەگەن ءسوز راس پا؟» دەسەم, «سونداي ءبىر اڭگىمە بولعان, ۇمىتپاسام, جاڭا پوليگون سالۋ تۋرالى ەمەس, بۇرىنعىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ تۋرالى ايتتى-اۋ دەيمىن. نەمەنە, پروبلەما بار ما ەدى؟» دەپ قاراپ وتىر. پروبلەما بار ەكەنىن, ۇلكەن پروبلەما بار ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ بەردىم. كولبين: «ولاردى توقتاتپاق بولساق, ەكەۋمىزدى دە ورنىمىزدان الىپ تىنادى» دەگەنىمەن, مەنىڭ سوزدەرىم اسەر ەتتى عوي دەيمىن, اقىر اياعىندا «جارايدى, وندا ءوزىڭىز توقتاتۋعا تىرىسىڭىز» دەدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ارادا تاعى دا جاريالىلىق, دەموكراتيا كومەككە كەلدى. تالدىقورعاندا سەيىلبەك شاۋحامانوۆ دەگەن دوسىم وبلاتكومنىڭ توراعاسى بولاتىن. سەيىلبەككە بىلاي دەدىم: «نە ىستەسىڭ ونى ىستە, بىراق مىنا پوليگون قۇرىلىسى تۋرالى ءسوز تاراتىپ جىبەرۋىڭ كەرەك, ودان كەيىن بىرنەشە كۇننەن سوڭ وسى جوسپاردى ءجۇزەگە اسىرۋعا قارسىلىق بىلدىرەتىن ميتينگ ۇيىمداستىرۋىڭ كەرەك». سەيىلبەك شوشىپ كەتتى. «ونى ىستەسەك ءسىز ەكەۋمىز دە جۇمىستان ايرىلامىز عوي», دەيدى. «مەنى قايدام, سەنىڭ جۇمىستان ايرىلاتىنىڭ انىق. سەنى ءوزىم جۇمىستان بوساتامىن», دەدىم وعان. بۇعان قوسىمشا رەتىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ سەمەي وڭىرىندەگى راك اۋرۋىنىڭ وتە كوپتىگى جونىندەگى قۇپيا مالىمەتتەرىن باسپاسوزگە شىعارتىپ جىبەردىك. ءار جەر, ءار جەردە قوعامدىق قارسىلىق كۇشەيە باستادى. ءماسكەۋگە قارا اسپاندى ءتوندىرىپ, قارا سۋدى الدىرىپ, بۇلاي بارا بەرسە 1986 جىلعى جەلتوقسانداعى جاعداي قايتالانۋى ءمۇمكىن, بىراق ەندى بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىن قامتۋى مۇمكىن دەگەن ۇرەيلى قىزمەتتىك جازبالار جولداپ جاتتىق. اقىر اياعىندا ءماسكەۋ ول جوبادان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى. پوليگوندى كەڭەيتپەۋىن كەڭەيتپەگەنىمەن, سىناقتاردى جالعاستىرا بەردى. اقىرى شىدامىمىزدى شەگىنەن شىعاردى.
– شىدامنىڭ شەگىنەن شىعارعان جاعداي 1989 جىلعى قىستا كەزەكتى جارىلىس كەزىندە اتموسفەراعا راديواكتيۆتى زاتتەكتەردىڭ تاراپ كەتكەندىگى عوي, سولاي ەمەس پە؟
– مۇنداي جاعداي بۇرىن تالاي ورىن العانىنا ەشقانداي كۇمان جوق. ال ول وقيعانىڭ چەرنوبىلدان كەيىن قايتالانعانى ءتىپتى قانىمىزدى قايناتتى. شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بۇل جايىندا سول كۇنى-اق حابار تاراتىپ, شۋلاتىپ الا جونەلدى. بىزگە دە كەرەگى وسى بولاتىن. ءدال سول كۇنى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ وداقتىق پارلامەنتكە دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتىندە تەلەديداردان, تىكەلەي ەفير ارقىلى ءسويلەيتىن كۇنى ەكەن. ولجاس دەپۋتاتتىققا الماتى قالاسىنان ءتۇسىپ جاتقان ەدى. قالانىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە سايلانعان جاعدايدا دەپۋتات رەتىندە نە ىستەيتىنى جونىندە ايتۋعا ءتيىس ەدى. الماتى جايىنا قالدى. ولجاس ولشەۋلى ۋاقىتتاعى ءسوزىنىڭ ءبارىن دەرلىك سەمەي پوليگونىنا ارنادى. اقىن اشىعىن ايتتى, اشىنىپ ايتتى. 28 اقپان كۇنى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ عيماراتى الدىندا ميتينگ بولىپ, ونى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقاردى. ولجاس قۇرعان, ءبىز قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان «نەۆادا-سەمەي» قوعامدىق قوزعالىسى كوپ شارۋا اتقاردى. قوزعالىس حالىقارالىق قوعامدىق ومىردە ەرەكشە قۇبىلىسقا اينالدى, انتيادرولىق ناسيحاتتا, بەيبىتشىلىك پەن قارۋسىزدانۋ ءۇشىن كۇرەستە, يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋدە باعا جەتكىسىز ءىس تىندىردى. ايتقانداي, ولجاستىڭ ءوزى جاڭاعىداي جاعدايدان كەيىن الماتىدا سايلاۋعا تۇسۋدەن باس تارتىپ, («ءوزىم قاتتى قۇرمەتتەيتىن جۇمىسشى تاپتىڭ وكىلىمەن تالاسۋدى ارتىق كورەمىن» دەپ ءتۇسىندىرىپ), سەمەي وڭىرىنەن كانديداتتىققا ۇسىنىلدى. ول جاقتا سالتاناتتى جەڭىسكە جەتكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى شىعار. رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ, ورتالىقتىڭ بيلىگى ءالى دە كۇشىندە تۇرعانىنا قاراماستان, قوزعالىستى تولىق قولداۋىنىڭ ءمانى ۇلكەن بولدى, ونداي قولداۋسىز انتيادرولىق ارەكەتتىڭ قاندايى دا قاتاڭ باسىلىپ تاستالاتىن ەدى. سول كەزدە حالىق دەپۋتاتتارى سەمەي وبلىستىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, كسرو حالىق دەپۋتاتى بولعان كەشىرىم بوزتاەۆ كەزەكتى ءبىر جارىلىستان كەيىن سوكپ ورتالىق كوميتەتىنە «سەمەي قالاسى ماڭىنداعى يادرولىق پوليگون تۋرالى» دەپ اتالاتىن شيفرلى جەدەلحات جولدادى. ارينە, شيفرلى جەدەلحاتتىڭ ءماتىنى بىزبەن الدىن الا بەيرەسمي تۇردە كەلىسىلگەنى بەلگىلى. ءايتپەسە, ول كەزدە وبلىستاردىڭ ماسكەۋگە تىكە شىعۋى كەشىرىلە قويمايتىن كۇناعا جاتاتىن ەدى. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىلىگى, ولجاستىڭ ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ بيىك بەدەلى ماعان رەسپۋبليكاداعى قوعامدىق پىكىردى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋعا دايىنداۋعا ەرەكشە جاردەمدەستى. ولجاستىڭ: «ءبىزدىڭ جەرىمىزدە بەيبىتشىلىك دەپ ويلاۋشى ەدىك, سويتسەك مىنە قىرىق جىلدان بەرى سوعىس ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ول سوعىستىڭ اتى – ءوز حالقىڭا قارسى تىنىش ءجۇرىپ جاتقان اتوم سوعىسى...», دەپ سويلەيتىنى دە اسىرىپ ايتاتىن اقىنعا جاراسىپ تۇراتىن.
پوليگون پروبلەماسىن بارىنشا بيىك دەڭگەيدە قوزعاۋعا ماعان كسرو جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتىنىڭ مانداتى دا كەڭ جول اشتى. مەن ول كەزدە رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەدىم. سوندا ءاسكەريلەردىڭ ماعان ايتپاعان ءسوزى قالمادى. ەلدىڭ ەڭ باستى ستراتەگيالىق نىسانىنا قاستاندىق دەپ تە باعالادى, «كەڭەس وداعىنىڭ قورعانىس قابىلەتىن ءبۇلدىرۋ ارەكەتى» دەپ تە باعالادى. مەنى «ۇيدەن قوقىس شىعارعان», «ساياسي ۇپاي جيناعان» ادام ەتىپ كورسەتكىلەرى كەلدى. گەنەراليتەت ءۇشىن پوليگوندى جابۋ دەگەن تۇسكە دە كىرمەيتىن سۇمدىق بولاتىن.
دايەكتەمە:
«مەن 1949 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعان سەمەي يادرولىق پوليگونى تۋرالى ايتپاقپىن, اتموسفەراداعى جارىلىستار سوندا باستالعان بولاتىن. ودان بەرى ول وڭىردەگى تۇرعىن حالىقتىڭ سانى ءتورت ەسە ءوستى. الايدا, اسكەريلەر ءبىزدى يادرولىق سىناقتار ءىس جۇزىندە ادام دەنساۋلىعىنا يگى اسەر ەتەدى دەپ سەندىرگىلەرى كەلەدى. ءبىز مۇنىڭ قازىر مەملەكەتتىك قاجەتتىلىك ەكەنىن تۇسىنەمىز, ايتسە دە, اتوم جارىلىستارىنىڭ اينالاداعى ورتاعا ىقپالىنا ناقتى تەرەڭ تالداۋ قاجەت. ونىڭ ناتيجەلەرىن حالىققا مالىمدەۋ كەرەك».
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 1989 جىلعى 30 مامىردا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىنەن.
– بۇل ايتقانىڭىزدى مىنا ءبىر جايمەن تولىقتىرا الامىن. 2010 جىلدىڭ مامىرىندا مەن گرۋزياعا بارىپ, ە. شەۆاردنادزەمەن سۇحبات جاساپ قايتىپ ەدىم. سوندا ەدۋارد امۆروسيەۆيچ كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىندە جۇرگەنىندە اۋعانستاندا سوۆەت گەنەراليتەتىمەن كەزدەسىپ, اسكەرلەردى اكەتۋ جونىندە ساياسي شەشىم قابىلدانعانىن حابارلاعاندا جينالعان جۇرتتىڭ قۋانىپ, قول شاپالاقتاۋدىڭ ورنىنا تۇنەرىپ وتىرىپ قالعانىن اڭگىمەلەپ بەرگەن. سول سياقتى سەمەي پوليگونىن جابۋ دا ەڭ جوعارى گەنەراليتەتكە بيىك لاۋازىمداردان, جوعارى جالاقىلاردان, قوسىمشا تابىستان ايرىلۋعا اپارىپ سوقتىرادى عوي.
– بۇلاي دەپ ايتۋىڭنىڭ جانى بار. دەگەنمەن, مۇنىڭ ءوزى ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى عانا. اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەن تەك گەنەرالداردان تۇرمايدى. كەز كەلگەن ءىرى ءىس مىڭداعان ادامداردىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتىپ جاتاتىنىن ۇنەمى ەستەن شىعارماۋ كەرەك. مىسالى, كۋرچاتوۆ قالاسىندا كەزىندە 50 مىڭداي ادام بولعان, پوليگون جابىلىپ, عالىمدار مەن اسكەريلەر كەتكەننەن كەيىن نەبارى 10 مىڭعا دا جەتپەيتىن ادام قالعان. سول كوشكەن 40 مىڭنىڭ رەسەيگە بارىپ ورنالاسۋى, جۇمىس تابۋى, باسپانا تابۋى وڭاي بولدى دەيسىڭ بە؟ وڭاي بولعان جوق. سولاي بولاتىنىن بىلسەك تە ءبىز حالقىمىزدىڭ اماندىعى ءۇشىن, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەكەمدىگى ءۇشىن وسى قيىن قادامعا بارۋعا تاۋەكەل ەتتىك. تاۋەكەل ەتتىك تە ماقساتىمىزعا جەتتىك.
1990 جىلعى 22 ساۋىردە جوعارعى كەڭەستىڭ مەنى ەل پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاۋى پوليگونعا قارسى جۇرگىزگەن جۇمىسىما تىڭ سەرپىن قوستى. پرەزيدەنت لاۋازىمىنا كىرىسكەننەن كەيىنگى العاشقى قولعا العان شارۋالارىمنىڭ ءبىرى «الەم سايلاۋشىلارى يادرولىق قارۋعا قارسى» دەگەن تاقىرىپتا ۇلكەن كونفەرەنتسيا ءوتكىزۋگە دايىندىق بولدى. وعان قىزىعۋشىلىق ءبىز ويلاعاننان دا اسىپ ءتۇستى. كونفەرەنتسيا 24 مامىردا باستالىپ, 3 كۇن بويى ءجۇردى. الەمنىڭ وتىزعا جۋىق ەلىنەن دەلەگاتسيالار كەلدى. كونفەرەنتسيانىڭ سوڭى الماتىداعى بەيبىتشىلىك شەرۋىنە ۇلاسىپ كەتتى. «سەمەي-حيروسيما» تەلەكوپىرىنىڭ وتكىزىلۋى, كەيىننەن ونىڭ جازباسى بۇكىل كەڭەس وداعىنا كورسەتىلگەنى ميلليونداعان ادامدارعا قاتتى اسەر ەتتى. ەندى قوزعالىسقا بۇكىل رەسپۋبليكا قوسىلدى. قايدا بارساڭ دا جۇرتتىڭ الدىمەن سۇرايتىنى پوليگوننىڭ كەلەشەكتەگى تاعدىرى بولدى. راديوفوبيانىڭ كۇشەيگەنى سونداي, ءبىر كەزدەسۋدە «پوليگوننىڭ زاردابىنان سەمەيدىڭ جەر استىنا ءتۇسىپ كەتەتىنى راس پا؟» دەپ سۇراق قويعانى دا بار. ال «سارجالدا تۇراتىن بارلىق تۋىسقاندارىم ناۋقاس. بۇل رادياتسيانىڭ اسەرى مە؟», «بىزگە جەر استىنداعى سىناقتاردىڭ زيانى جوق دەپ ەدى عوي. ولاي بولماعانى ما؟» دەگەندەي سۇراقتار ءتىپتى تولاستامايتىن. حالىق ابدەن شيرىعىپ الدى. اسىرەسە, «نەۆادا-سەمەيدىڭ» اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراۋىلدا وتكىزگەن سان مىڭ ادامدىق ميتينگىسىنىڭ ماڭىزى بولەكشە بولدى. وعان قاتىسقان ادامداردىڭ ءارقايسىسى ءبىر-ءبىر تاس الىپ, اباي اتامىزدىڭ بالالىق شاعى وتكەن قاراۋىل توبەنىڭ جانىنان قولدان تاستوبە جاسادى. جەر-جەردە قوزعالىسقا قولداۋ بىلدىرگەن جيىندار ۇيىمداستىرىلىپ جاتتى. مىسالى, قاراعاندىدا ءتيىستى پەتيتسياعا 130 مىڭ شاحتەر قول قويعان. بۇل قوزعالىسقا, ونى رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ بارىنشا قولداۋىنا ماسكەۋدىڭ بارىنشا قارسىلىق ءبىلدىرىپ باققانىن اڭگىمەلەپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار. وسى ارادا مەن, پارادوكس بولسا دا, ءبىزدىڭ پوليگوندى جابۋ جولىنداعى كۇرەسىمىزگە... تامىز ءبۇلىگىن باستاۋشىلار دا وزىنشە كومەكتەسكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىن.
– قالايشا؟
– تامىز ب ۇلىگىنەن كەيىن ورتالىق بيلىكتەن ابدەن بەدەل كەتتى. ەلتسيننىڭ گورباچەۆتى رەسەي جوعارعى كەڭەسىنىڭ جيىنىنا شاقىرىپ الىپ تۇرىپ, رەسەي كومپارتياسىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ تۋرالى جارلىققا ونىڭ كوزىنشە قول قويعانىن بۇكىل ەل كوردى. ەندى ماسكەۋدىڭ رەسپۋبليكالارعا بۇرىنعىداي ولاي ەت, بۇلاي ەت دەپ نۇسقاۋ بەرۋگە شاماسى دا كەلمەي قالدى. مەن وسى ءولىارا ءساتتى پايدالاندىم. ءسويتىپ, 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. ءدال سول كۇنى كسرو قورعانىس ءمينيسترى ەۆگەني شاپوشنيكوۆ جىل سوڭىنا دەيىن سەمەيگە بەلگىلەنگەن ءۇش جارىلىستىڭ ەندى اركتيكاداعى جاڭا جەر ارالىندا ورنالاسقان سىناق پوليگونىندا جاسالاتىنىن حابارلادى. باسقا امالى دا جوق ەدى. ءسويتىپ, ءبىز 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاق جەرىن تىتىرەتىپ كەلگەن تاجالدى تۇنشىقتىرىپ تىندىق. اجالدىڭ اۋزىنا ءوز قولىمىزبەن قۇم قۇيدىق.
دايەكتەمە:
سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى
«قازاق كسر-ءىنىڭ تەرريتورياسىنداعى سەمەي وبلىسىندا 1949 جىلدان بەرى يادرولىق قارۋ سىناۋ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلدى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە وندا 500-گە جۋىق يادرولىق جارىلىس جاسالىپ, ونىڭ ءوزى مىڭداعان ادامداردىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە نۇقسان كەلتىردى.
قازاق كسر-ءى كسرو مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق اسكەري تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتكەن يادرولىق پوتەنتسيالدى جاساۋ جونىندەگى ءوز بورىشىن ورىنداعانىن ەسكەرىپ جانە رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ تالاپتارىنا قۇلاق اسىپ, قاۋلى ەتەمىن:
1. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلسىن».
قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىنان.
الماتى, 1991 جىلعى تامىزدىڭ 29-ى.
«الدىمەن پوليگونعا بارىپ, جەر قويناۋىنداعى سوڭعى جارىلىسى جاسالعان جەردىڭ ناق ورتاسىندا تۇرىپ (جەر قاپ-قارا بولاتىن, بىت-شىت بولعان, ءالى قىزۋ قايتپاعانداي, قيىرشىق تاس جاتتى) قايتقان سوڭ, مەن كسرو باسشىلىعىنىڭ كەلىسىمىن الماي-اق, پارلامەنتتىڭ يادرولىق پوليگوندى جابۋ تۋرالى ءماسەلەنى تالقىلاۋعا ارنالعان ارنايى سەسسياسى اشىلاتىنىن جاريالادىم.
سەسسياعا اسكەريلەر مەن يادروشى عالىمداردىڭ ۇلكەن ءبىر توبى قاتىسۋعا تىرىسىپ باقتى. ولاردىڭ دەپۋتاتتاردى پوليگوندى جاپپاۋعا ۇگىتتەيتىنى ايقىن ەدى. ۋادەنى ءۇيىپ-توگەتىنى, يادرولىق جارىلىستىڭ زيانسىزدىعى تۋرالى, تاعى باسقا اڭگىمەنى كوبەيتەرى انىق ەدى. بىراق مەن ولاردى سەسسياعا قاتىستىرا المايتىن ەدىم. ماسەلەنى قازاقستاندىقتاردىڭ وزدەرى شەشۋگە ءتيىس بولاتىن.
تاڭەرتەڭ باستالعان تالقىلاۋ كەشكە دەيىن سوزىلدى. ءسوز تيمەي قالعان ادام جوق. «يادرولىق ءلوببيدىڭ» دەپۋتاتتاردىڭ ءبىر بولىگىمەن جاقسىلاپ جۇمىس ىستەگەنى بايقالىپ تۇردى. قورىتىندى كەزەڭدە كەيبىر دەپۋتاتتار عانا ەمەس, سەمەي وبلىسىنىڭ كەيبىر باسشىلارى دا (جارىلىسقا جانتالاسا قارسى شىققاندار) ايماق ءۇشىن ەلەۋلى ماتەريالدىق وتەم الۋ ماقساتىمەن, بىرنەشە جارىلىس وتكىزۋگە ءمۇمكىندىك بەرۋىمدى سۇراي باستادى. ونداي ءۋادەلەر, ورىندالمايتىن ءۋادەلەر بۇرىن دا تالاي بەرىلگەن بولاتىن.
قورىتىندى سوزىمدە مەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىما الاتىنىمدى ايتىپ, وكىلەتتىكتەرىمدى پايدالانىپ, پوليگوندى جارلىقپەن جاباتىنىمدى جاريالادىم. يادرولىق تاريحتىڭ ءبىر بەتى جانە ەڭ وڭاي ەمەس بەتى, ءسويتىپ جابىلدى...
بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ءبىز يادرولىق قارۋدىڭ ادامزاتقا قارسى جارىلىستارىنا ءبىر جاقتى تىيىم سالاتىنىمىزدى, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ شىن مانىندە باس اۋرۋىنا اينالعان سەمەي پوليگونىن جاباتىنىمىزدى جاريالاپ, ءوزىمىزدىڭ ەلىمىز بۇدان بىلاي ماڭگىلىككە يادرولىق قارۋ مەن ونىڭ سىناقتارىنان ارىلعان ايماق بولادى دەپ جار سالدىق.
وسىناۋ تاريحي كۇندەردى ۇمىتۋعا بولا ما؟ سەمەيدىڭ جانە يادرولىق جارىلىستار كىندىگىنە جاپسارلاس جەرلەردىڭ كوپ تاقسىرەت تارتقان حالقىنىڭ يىعىنان جۇگى تۇسكەندەي بولىپ جەڭىلەيگەن, پسيحولوگيالىق جايسىزدىقتان ارىلعان سەزىمىن ۇمىتۋعا بولا ما؟ يادرولىق مونسترعا ءوزىنىڭ «جوق» دەگەن ءسوزىن بەكەم ايتقان قازاقستان حالقى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن ۇمىتۋعا بولا ما؟
يادرولىق قارۋى بار قازاقستاننىڭ قاجەتتىگى مەن «بولاشاعى مولدىعىن» اۋزى كوپىرگەنشە دالەلدەپ باعۋ ارقىلى حالىق ەركىنە كەسە-كولدەنەڭ تۇرۋ ءۇشىن شىن مانىندە تاريحي ەسسىزدىكپەن, ارسىزدىقپەن اۋىرۋ كەرەك. يادرولىق ءازازىلگە توتەپ بەرە الماساق, قازاقستان حالقى ءبىزدى ەشقاشان كەشىرمەس ەدى.
ءبىز حالىقتىڭ ەركىن ورىنداپ, سول كۇندەرى دەموكراتيانى ۇيرەندىك. بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ العاشقى تاۋەلسىز قادامدارىنىڭ ءبىرى ەدى. ءبىز توتاليتارلىق كەڭەستىك وتكەننىڭ قاتەلىكتەرىن ۇعىنىپ, تۇزەي باستادىق. ءبىز جاڭا دەموكراتيالىق جولعا ءتۇستىك جانە بۇل جولدىڭ ىرگەتاسى يادرولىق قارۋسىز قازاقستان تۋرالى ناق وسى تاريحي شەشىممەن قالاندى...».
ن.ءا.نازارباەۆ
«بەيبىتشىلىك كىندىگى», 85-86-بەتتەر.
– پوليگوندى جابۋ باستى ماسەلەنى شەشۋ بولعانى انىق. بىراق, پوليگوندى جابۋمەن بار ماسەلە تولىق شەشىلمەگەنى دە تالاسسىز عوي.
– مەن ءتىپتى پوليگوندى جابۋ باستى ماسەلە ەمەس, بۇل ىستەگى ماڭىزدى, بىراق باستاپقى قادام دەر ەدىم. ەڭ باستى ءماسەلە – قازاقستان جەرىندەگى يادرولىق قارۋدىڭ ەندىگى تاعدىرى. ساياسي تۇرعىدان دا, تەحنيكالىق تۇرعىدان دا بۇل پروبلەما الدەقايدا كۇردەلى بولاتىن. كەڭەس وداعى, ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدا قانشا ارتتا قالعانىنا قاراماستان, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اسا قيىن ءتۇيىندى شەشە العان ەدى. يادرولىق قارۋ-جاراق جانە ولاردىڭ ۇشىرعىشتارى جونىنەن اقش-پەن ستراتەگيالىق تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزىلگەنىن, ال جەكەلەگەن پوزيتسيالار بويىنشا بۇكىل ناتو ەلدەرىنىڭ ءبارىن قوسقانداعى قۋاتتان دا ارتىق اسكەري الەۋەت جينالعانىن مامانداردىڭ ءبارى دە ايتاتىن. سوندىقتان دا كسرو-نىڭ ايىقپاس اۋرۋعا شالدىعىپ, ەندى «بەتى بەرى قارامايتىنى» انىق اڭعارىلعاننان كەيىن-اق بۇكىل باتىس الەمى وسىنداعى قيساپسىز تاجال قارۋى كىمنىڭ قولىندا قالادى, ونىڭ جايى نە بولادى دەگەندى ويلاپ باس قاتىرا باستادى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ قاتەرلى قارۋ – شاحتالارداعى كونتينەنتارالىق زىمىراندار قازاقستاندا ورنالاستىرىلعان ەدى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا كونتينەنتارالىق بالليستيكالىق زىمىراندار مەن بومبالاۋشى اۋىر ۇشاقتار ءۇشىن زاريادتاردىڭ 1216 يادرولىق وقتۇمسىعى بار بولاتىن. جۇرتتىڭ ءبىرازى سونىڭ ءبارى سەمەي پوليگونىندا ورنالاسقانداي كورەتىن. ولاي ەمەس. زىمىرانداردىڭ شاحتالىق ۇشىرعىش قوندىرعىلارى ەلدىڭ قيىر-قيىرىندا جايعاستىرىلعان ەدى. قازىرگى استانانىڭ ماڭايىندا, اقمولا وبلىسىندا ستراتەگيالىق ماقساتتاعى زىمىراندىق اسكەرلەردىڭ ديۆيزياسى ورنالاسقان. تاعى ءبىر سونداي زىمىراندىق ديۆيزيا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ەدى. قىزىلوردا جاقتا 14 شاحتادان تۇراتىن ۇشىرعىش قوندىرعىلار كەشەنى, سەمەي جاقتا 12 شاحتالىق كەشەن تۇردى. ءبارىن سانامالاي بەرىپ قايتەيىن, قىسقاسى, قازاقستاندا جەر بەتىندەگى كونتينەنتارالىق بالليستيكالىق زىمىرانداردى ۇشىراتىن 148 شاحتالىق قوندىرعى شوعىرلاندىرىلعان ەدى. 148! وسىنشا شاحتاداعى زىمىرانداردى كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى! باتىستا سس-18 دەپ اتالاتىن سول زىمىرانداردى كورگەن سايىن دەنەم ءدىر ەتە قالاتىن. جاڭاعى زىمىراننىڭ ۇزىندىعى 34 مەتر, جۋاندىعى 3 مەتر بولاتىن.
سونداي زىمىرانداردىڭ 104-ءى بولدى عوي قازاقستاندا. ول زىمىرانداردىڭ ءارقايسىسى ونعا دەيىن ءبولىنىپ كەتەدى, ارقايسىسىنىڭ ءار نىساناعا اتىلاتىن وقتۇمسىقتارى بار. سس-18 زىمىراندارى 7 توننادان استام سالماق الىپ ۇشىپ, راديۋسى 12 مىڭ شاقىرىمداي جەردى تاس-تالقان ەتە الاتىن. مىنە, كەڭەس وداعىنان بىزگە وسىنداي مۇرا قالعان.
دايەكتەمە:
«ارينە, ءبارىن دە سالىستىرا قاراعاندا بىلەسىڭ. 1216 يادرولىق وقتۇمسىعى بولعان قازاقستاننىڭ يادرولىق ارسەنالىنىڭ قۋاتىن انىق ەلەستەتۋ ءۇشىن يادرولىق قارۋى بار بىرقاتار باسقا مەملەكەتتەردىڭ اتوم قارۋى بويىنشا دەرەكتەرىن كەلتىرە كەتەيىن.
مىسالى, 1995 جىلعا, ياعني قازاقستاننان يادرولىق قارۋ الىپ كەتۋ اياقتالعان جىلعا قاراي, ۇلىبريتانيادا شامامەن 264-تەن 296-عا دەيىن اتومدىق وقتۇمسىق بولدى, ولار GR-1 “تورنادو» بومبالاعىشتارى مەن سۇڭگۋىر قايىقتاردىڭ از-تك «پولاريس» جانە D-5 «ترايدەنت-2» بالليستيكالىق زىمىراندارىندا ورنالاستىرىلدى. زاريادتاردىڭ قۋاتى 40-تان 400 كيلوتونناعا دەيىن بولدى.
فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىندا 80 كيلوتوننادان 1 مەگاتونناعا دەيىن قۋاتى بار 512 يادرولىق زارياد بولىپ, ولارمەن «ميراج IVP», «ميراج-2000ن» ۇشاقتارى, «سۋپەر-ەتاندار» اتتى پالۋبالىق ۇشاقتار جانە S3D, «گادەس» جانە م-4ا/ۆ بالليستيكالىق زىمىراندارى جاراقتالدى.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ارسەنالىندا 200 كيلوتوننادان 5 مەگاتونناعا دەيىنگى قۋاتى بار 284 اتوم بومباسى بولىپ, وسىناۋ قارۋ-جاراقپەن ۆ-5, ۆ-6, ا-5 ستراتەگيالىق بومبالاعىشتارى مەن شاحتالاردان ۇشىرىلاتىن CSS-2 CSS-3, CSS-4, CSS-6 جانە CSS-N-3 بالليستيكالىق زىمىراندار جاراقتالدى.
سونىمەن, كەيبىر باسقا يادرولىق دەرجاۆالارمەن سالىستىرعاندا, قازاقستان اۋماعىندا قيراتقىش الەۋەتى جاعىنان وراسان زور يادرولىق ارسەنال بولدى. قازاقستانداعى قارۋدىڭ جيىنتىق يادرولىق قۋاتى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق ىقتيمال دۇشپاندارىنىڭ اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق وبەكتىلەرىنىڭ بارلىعىنىڭ تامتىعىن دا قالدىرماۋعا جەتىپ ارتىلاتىن. بۇل قارۋدى قولدانۋ ميلليونداعان حالقى بار مىڭنان استام قالانى, ول بىلاي تۇرسىن, تۇتاس ءبىر مەملەكەتتەردى, ءتىپتى كونتينەنتتەردى جەرمەن-جەكسەن ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن».
ن.ءا.نازارباەۆ
«بەيبىتشىلىك كىندىگى», 21-22-بەتتەر.
وسى مۇرانىڭ ءبارى ءبىر جاقتان اكەلىنىپ, قازاقستانعا دايىن كۇيىندە قويا سالعان نارسە ەمەس. مۇنى باسىن اشىپ ايتۋ كەرەك. قازاقستاندا يادرولىق قارۋدىڭ بەلسەندى كومپونەنتتەرىن وندىرەتىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىم دا, ءتيىستى رەسۋرستىق بازا دا بولدى. بىزدە يادرولىق قارۋدى جاساپ, جاڭعىرتۋدىڭ بۇكىل قاجەتتى عىلىمي-زەرتتەۋ بازاسى دا بار ەدى. جاڭا كۋرچاتوۆتا 50 مىڭ ادام تۇرعانىن ايتتىم عوي. وعان قوسا الماتىدا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيتىن, ونداعى عالىمداردىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى بولاتىن. تاعى ءبىر ماڭىزدى جاي بار. ول – بىزدەگى ۋران قورى. دۇنيە ءجۇزىندەگى بارلانعان ۋران قورىنىڭ 25 پايىزى ءبىر ەلدە – قازاقستاندا. بۇكىل ەلدىڭ اتوم قوندىرعىلارى مەن نىساندارىنىڭ يادرولىق وتىنىنىڭ 85 پايىزىن ءبىز قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن ەدىك. بايىتىلعان ۋراندى يادرولىق ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلاردىڭ وتىنى رەتىندە دە, اتوم قارۋىن جاساۋ ءۇشىن دە پايدالانۋعا ءمۇمكىندىك بار. قىسقاسى, ءبىز ءارى يادرولىق قارۋ ساقتالعان, ءارى ونى ءتيىستى جەرىنە جەتكىزە الاتىن, ءارى سول قارۋدى جاڭادان دا جاساي الاتىن ەل بولاتىنبىز. تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كەزدە قولدانۋعا دايىن تۇرعان يادرولىق قارۋ-جاراق بويىنشا قازاقستان انگليانى, فرانتسيانى جانە قىتايدى قوسقانداعىدان دا ارتىق الەۋەتكە يە ەدى.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ كەزىندە ءسىز تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ بىرىككەن قارۋلى كۇشتەرىن ساقتاۋعا تىرىسقانىڭىز بەلگىلى. وسى تۇرعىدان يادرولىق قارۋ-جاراقتى دا ءبىر ورتالىقتان باسقارۋ يدەياسىن ۇسىنعانسىز. كەيىننەن بۇل ۇستانىمىڭىز وزگەردى. نەلىكتەن؟
– قازاقستان بىرىككەن قارۋلى كۇشتەر يدەياسىن جاقتاعان. الايدا, دوستاستىقتىڭ جەكەلەگەن مۇشەلەرىنىڭ ناقتى ءىس-ارەكەتتەرى قازاقستاندى دەربەس اسكەر قۇرۋعا
