كەشە ەلوردادا «مەملەكەت جانە تۇلعا: قازاقستاننىڭ 20 جىلدىق دامۋ جولى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بولدى. اتالعان تامىز وقۋلارىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ول ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن جانە كونستيتۋتسيا كۇنىن مەرەكەلەۋگە ارنالعان ءىس-شارالار اياسىندا ءوتتى. ونى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, ادىلەت مينيسترلىگى, ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى ءۋاكىل ەۋروپا كەڭەسىنىڭ قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياسىمەن (ۆەنەتسيالىق كوميسسيامەن) جانە بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى ورتالىق ازياداعى جوعارعى كوميسسارى باسقارماسىنىڭ وڭىرلىك بولىمشەسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيەتىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمداستىردى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەۋروپالىق وداق وكىلدىلىگىنىڭ باسشىسى نوربەر جۋستەن, استانا قالاسىنداعى ەقىۇ ورتالىعىنىڭ باسشىسى الەكساندر كەلچەۆسكي, پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قايرات ءمامي, ادىلەت ءمينيسترى راشيد ءتۇسىپبەكوۆ, جوعارعى سوت توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆ قاتىسىپ, قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى.
1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى, ول «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىمەن بەكىدى. مۇنىڭ الدىندا وسى جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا قازاقستاندىقتار نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءوزدەرىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاپ, ەرەكشە قالاۋلارىن جاسادى.
قازاقستاندىقتاردىڭ وسى تاريحي تاڭداۋى ەلدىڭ كەلەشەك دامۋىن, گۇلدەنۋىن ايقىنداپ بەردى. وسىعان وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا ەلدىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرىنە, ەڭ الدىمەن, ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ ارقاسىندا قول جەتكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت دەدى ءسوز سويلەگەندەر. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى مەملەكەت باسشىسى – كوشباسشىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي جەتەكشىلىك ەتۋىمەن دايىندالىپ, ونىڭ ۇسىنىسىمەن قابىلداندى دەپ تولىق ايتۋعا نەگىز بار. سوعان وراي بۇگىنگى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ تاقىرىبى ەلىمىزدەگى ايرىقشا ورىن الاتىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى جانە الدىمىزدا كەلە جاتقان اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيانىڭ 16 جىلدىعىمەن تىعىز بايلانىستى دەيمىز. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى دامۋ كورسەتكىشتەرى اتا زاڭىمىزدىڭ ءپارمەندىلىگى مەن تيىمدىلىگىن بارىنشا ايعاقتاپ وتىر. 1995 جىلعى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ەلىمىزدەگى بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا جانە ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى كۇشەيتۋگە زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەلدى دەموكراتيالىق جانە شىن مانىندەگى قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە ودان ءارى نىعايتۋ جولىندا كونستيتۋتسيانىڭ نورماتيۆتىك الەۋەتى ءالى دە جوعارى تۇر.
اتا زاڭ – دەموكراتيالىق دامۋدىڭ نەگىزى. ول تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتتى. اتا زاڭىمىزدىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىز قازاقستاندى الەمگە پاش ەتتىك. كونستيتۋتسيانىڭ اۆتورى – قازاقستان حالقى, ال رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – دەم بەرۋشىسى. دەمەك, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, «ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىز – قازاقستان حالقىنىڭ سانالى تۇردە تاڭداۋىنىڭ جەمىسى. اتا زاڭمەن ءومىر ءسۇرۋ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ءومىر بويى ۇيرەنەتىن دەموكراتيانىڭ جوعارى مەكتەبى» بولىپ قالا بەرمەك. ەلباسىنىڭ وسى سوزدەرىن ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوزىنىڭ بويتۇمارى ەتىپ العانى جان جادىراتادى. ويتكەنى, اتا زاڭ – مەملەكەتتىلىكتىڭ ارقاۋى. ال كونستيتۋتسيانى قاستەرلەۋ – مەملەكەتتى قۇرمەتتەۋ دەگەن ءسوز. ايبىنىمىز دا, ايدىنىمىز دا – اتا زاڭ. ەندەشە, كونستيتۋتسيا – جارقىن كەلەشەك كەپىلى. سوندىقتان ونى دارىپتەۋ بارشامىزدىڭ بورىشىمىز بولىپ تابىلادى. قازىرگى قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان بارشا حالىقتىڭ تاتۋلىعى, بىرلىگى, ىنتىماعى جاراسقان سالتاناتتى ءومىرىنىڭ 20 جىلدىق جارقىن كورىنىسىن بىلدىرەدى. الەمدىك ساياساتتاعى, ەكونوميكا, مادەنيەت, قۇرىلىس, ءبىلىم جانە ت.ب.سالالارداعى العان اسۋلارىمىز 20 جىلدا جۇرگەن سارا جولىمىزدىڭ دۇرىستىعىن ايعاقتايدى. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا, ەلىمىزدەگى بىرلىك, كەلىسىم, تاتۋلىق اياسىنداعى اتا-بابالارىمىز اڭساعان ارماندارعا قول جەتكىزگەنىمىز بولىپ تابىلادى.
قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ادامدى جانە ادامنىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ەڭ قىمبات قازىناسى دەپ تانۋى مەملەكەتتىڭ ادامعا ۇنەمى قامقورلىق كورسەتىپ, ادام جاقسى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن وعان قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاسايتىنىن, ونىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن شارالار قابىلدايتىنىن, مەملەكەت ادامنىڭ ءومىرىن قولسۇعۋشىلىقتان قورعايتىنىن بىلدىرەدى. ەلىمىزدە پارلامەنتتەن باستاپ, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارعا جانە وزگە دە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا دەيىنگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قالىپتاسۋى مەن قىزمەتىنىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدەرى كەڭەيتىلگەن. مەملەكەت پەن قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن شەكتەۋلەر الىندى, ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ دامۋى ءۇشىن قۇقىقتىق جاعدايلار جاسالدى. قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ۇستانىمدارىن ودان ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ بار كۇش-جىگەرى ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى مەن بوستاندىعىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارىنشا مۇمكىندىگىنە كەپىلدىك بەرۋگە, بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ, ازاماتتار مەن تۇلعالاردىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەرىن تولىق ورىنداۋعا باعىتتالعان. قازاقستاندا زايىرلى مەملەكەتتەگى سەكىلدى كونفەسسياارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىم بەكىتىلگەن, اتەيستىك كوزقاراستى ازاماتتاردىڭ قۇقىعى, ءدىندار ازاماتتاردىڭ قۇقىعىمەن بىردەي ساقتالادى. سويلەۋشىلەر قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۇستانىمدارى مەن الەۋمەتتىك قۇقىقتارى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەنىن اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى ءسوز العاندار قازاقستاندىق قۇقىقتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى «قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ پارمەندى تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ» بولىپ تابىلادى, دەدى.
تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىك قۇرۋ ءىسى اياقتالىپ, ءتيىمدى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسى قالاندى, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ قامتاماسىز ەتىلۋدە. باستى بايلىعىمىز – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مىزعىماستاي بەرىك ساقتالۋدا. قازاقستان قوعامى ءوزى تاڭداعان جولمەن جان-جاقتى ءارى تۇراقتى دامىپ كەلەدى. ەلىمىز وتكەن كەزەڭىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ءرولى نىعايىپ قانا قويماي, ۇلكەن بەدەلگە دە يە بولدى. كونستيتۋتسيا ەلدەگى قوعامدىق قاتىناستاردى قۇرۋداعى, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىعىن ساقتاۋداعى, ەلدەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى نەگىزگى قۇجات بولىپ تابىلادى. ونىڭ مىزعىماستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پرەزيدەنتكە عانا كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى كونستيتۋتسيالىق باستاما جاساۋ قۇقىعى بەرىلگەن. ەل ۇكىمەتى مەن پارلامەنتى پرەزيدەنتكە كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى ۇسىنۋعا عانا قۇقىلى, بىراق بۇل ماسەلەدە تۇپكىلىكتى شەشىمدى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى عانا قابىلدايدى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى كونستيتۋتسيالىق دامۋى جان-جاقتى تالقىلانىپ, رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ ەرەجەلەرى مەن نورمالارىن ۇلتتىق زاڭنامادا جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋ, ونى قولدانۋ پراكتيكاسى, ازاماتتىق قۇقىقتى نىعايتۋ تۋرالى سىندارلى پىكىر الماسىلدى. سونداي-اق ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جولدارى قاراستىرىلدى. كونستيتۋتسيادا باياندى ەتىلگەن ىرگەلى قۇندىلىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ جولى ءتيىمدى سوت جۇيەسىن قۇرۋ بارىسىندا دا ايقىن كورىنەدى. «سۋديا سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى» دەگەن كونستيتۋتسيالىق تۇجىرىم سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە زاڭدىلىق قاعيداتىن ىسكە اسىرۋ قاجەتتىلىگىن بىلدىرەدى. ءبىر جاعىنان سوت تورەلىگى ورگاندارىنىڭ قىزمەتى كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردىڭ قولدانىلىپ جۇرگەن نورمالار شەڭبەرىندە قاراستىرىلعان, ەكىنشى جاعىنان – سۋديالارعا قۇقىق قولدانۋ ۇدەرىسىندە كونستيتۋتسيالىق نورمالار مەن زاڭ نورمالارىنىڭ باسىم ءمانى بار نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قولدانىلاتىن ساتىسىن ساقتاۋ مىندەتى بەلگىلەنگەن.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازىرگى قازاقستان قوعامى نەگىزگى زاڭعا سايكەس, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى قورعالاتىن دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا سۇيەنىپ دامىپ كەلە جاتقانىن ءبىراۋىزدان اتاپ ءوتتى. قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا بۇل كۇردەلى دە ماڭىزدى مىندەتتى شەشۋدىڭ كەپىلدى جۇيەسى قۇرىلىپ, ادامداردىڭ الەۋمەتتىك قاجەتتىلىگىنە باعىتتالعان ساياسي-قۇقىقتىق نەگىز قالاندى. ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى قىزمەت اتقارىپ وتىر. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك ءبىرتۇتاستىعىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مىزعىماستىعىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى بولىپ تابىلادى. قازاقستان مەملەكەت پەن تۇلعانىڭ ىنتىماقتاستىعىن قۇرۋ جولىندا جيىرما جىل ىشىندە ايتارلىقتاي تاجىريبە جيناپ, وعان حالىقارالىق ۇيىمدار جوعارى باعا بەرۋدە.
بiزدiڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ الەمدە دەموكراتيالىق قوعامنىڭ نەگiزگi مiندەتتەرiنە سايكەس كەلەتiنi تانىلىپ وتىر. ەگەر اتىنا سىن ايتىلىپ جۇرسە, ونىڭ ەرەجەلەرiنiڭ ورىندالۋىنا عانا قاتىستى بولعانى. الەمدە دەموكراتيا مەن زاڭدى ساقتاۋ اجىراعىسىز بولىپ تانىلادى. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ كەپىلىن نىعايتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس جاسالدى جانە ونىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ قارىمىن اشاتىن ەلىمىزدىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا بەلگىلەنگەن.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاقستانداعى جۇرگىزىلگەن جانە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان رەفورمالار مەملەكەت پەن قوعام ينستيتۋتتارىن ءارى قاراي دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى. ءوز كەزەگىندە, قابىلدانىپ جاتقان زاڭدار مەملەكەتتىك قۇرىلىم مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ادام جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋ كەپىلىن نىعايتۋعا باعىتتايدى. ءسويتىپ, 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنە تىكەلەي اسەر ەتە وتىرىپ, ادام جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جۇيەسىنىڭ سەنىمدى جانە ءبىرتۇتاس نەگىزىن, مەملەكەت پەن تۇلعانىڭ ءۇيلەسىمدى ارەكەتىن قۇرايدى. وسى كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الداعى ۋاقىتتا كىتاپشا شىعارۋ قولعا الىنباق.
الەكساندر تاسبولاتوۆ, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
