وتان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى العاشقى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا 12 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ولاردىڭ ىشىندە ءتۇركيانىڭ ەلىمىزدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى لالە ۋلكەر حانىم, جاپونيانىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى حاراد يۋدزو, كورەيا ەلشىلىگىنىڭ كونسۋلى كۆون دونگ-سوك جانە رەسسەي فەدەراتسياسى ەلشىلىك ىستەرىندەگى ۋاقىتشا سەنىمدى وكىل سەرگەي تاراسەنكو, تۇركسوي-دىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلى, عالىمدار, جازۋشىلار بار. بۇل ءىس-شارانىڭ باستى ماقساتى – كەندى التايدىڭ مادەني قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ, وبلىس اۋماعىندا مادەني-ءتۋريزمدى دامىتۋ, بەرەل جانە شىلىكتى قورىمدارىنىڭ ماڭىزىن وزگە جۇرتتارعا تانىتۋ.
سوڭعى عىلىمي-زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, التاي – قيىر شىعىستان ەۋروپاعا دەيىنگى ارالىقتى مەكەندەيتىن سان-الۋان حالىقتاردىڭ كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى مەكەن. بەرەل قورعانىنداعى قازبا جۇمىستار ادام وركەنيەتىنىڭ ەڭ ەجەلگى قونىستارى وسىندا ورنالاسقانىن تاعى ءبىر ايشىقتاي ءتۇستى. بەلگىلى ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ باستاعان عالىمدار بەرەل قورعانىن ودان ءارى زەرتتەۋ ۇستىندە. ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ءوتىپ وتىرعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانى اشقان جانە وسى ماڭىزدى ءىس-شارانى ءوتكىزۋگە مۇرىندىق بولعان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ وسى جايتتەرگە توقتالا كەلىپ, كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا اقش, قىتاي, موڭعوليا, تۇركىمەنستان, وزبەكستان, ءتۇركيا, پولشا, باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ وتىرعانىن ايتتى.
– التاي – ەجەلگى تۇركى حالىقتارىنىڭ كىندىك جۇرتى بولىپ سانالادى. ول تەك تۇركى الەمىنىڭ عانا ەمەس, شىعىس ازيا مەن ءسىبىردىڭ اراسىن مەكەن ەتكەن حالىقتاردىڭ وتانى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر مۇنى ناقتى دالەلدەپ بەردى. مۇنىڭ ماڭىزدىلىعى سوندا, ەلباسى ن.نازارباەۆ «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى حالىقارالىق تۇڭعىش كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ءوز قۇتتىقتاۋىن جولدادى, ول «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالاندى, دەدى.
ەلباسى قۇتتىقتاۋىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دارحان مىڭباي وقىپ بەردى. ول بۇدان سوڭ بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ ماڭىزدى جاقتارىنا توقتالا كەلىپ, مەنىڭ ويىمشا, مادەني مۇرالاردى ناسيحاتتاۋ, ەتنوتۋريزمنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق جەرلەرىنە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماڭىزدى شارا بولىپ تابىلادى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا ەلىمىزدە سوڭعى 2-3 جىلدا كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەر اتقارىلدى. سونىڭ ءبىر ناقتى دالەلى, ءور التايدىڭ تورىندەگى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ماڭىزدى وسى شارا بولسا كەرەك. قاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا تاريحى مىڭ جىلدارمەن استاسقان ساق قورعاندارى بار. وسىناۋ باعا جەتپەس قۇندى مۇرانى تۇركى الەمىنە عانا ەمەس, ءدۇنيە ءجۇزىنىڭ جۇرتشىلىعىنا پاش ەتەتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. «التايتانۋ» پاندەرى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنسە ۇتارىمىز انىق, دەگەن وي بايلامىن العا تارتتى.
تۇركسوي-دىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەينوۆتىڭ ءسوزىن جينالعاندار ىنتا قويىپ تىڭدادى. التاي ءتورت مەملەكەتتىڭ شەكاراسىمەن شەكتەسىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان, رەسەي, موڭعوليا, قىتاي مەملەكەتتەرى التايدىڭ قازبا بايلىقتارىنىڭ يگىلىگىن بىرگە كورۋدە. ايتسە دە, التايدىڭ اۋقىمدى بولىگى بىزگە تيەسىلى. بەرەل قورعانى ورنالاسقان ءتور التايدىڭ تۇركى الەمى حالىقتارى ءۇشىن الاتىن ورنى ەرەكشە. الداعى ۋاقىتتا وسىنداي مادەني ءىس-شارالاردى وتكىزىپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا بايلانىستى تەرەڭدەتە بەرۋ ءۇشىن كەندى التايدا تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتىن دامىتۋ ورتالىعى قۇرىلادى دەگەن وي بار. كەلەشەكتە وسىنداي القالى جيىندى ەكى جىلدا ءبىر رەت وتكىزىپ تۇرامىز, دەپ ءسوز اياعىن ءتۇيدى دۇيسەن قوراباي ۇلى.
كورنەكتى قالامگەر ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ تولعامى تەرەڭدىگىمەن كوپشىلىكتى ويعا باتىردى. ءوسكەلەڭ قالا وسكەمەندە باس قوسىپ وتىرعان تۇركى الەمىن زەرتتەۋشى عالىمدار مەن مامانداردى بۇگىنگى ماڭىزدى ءىس-شارانىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن. كەزىندە ش.ءۋاليحانوۆ التاي تاۋلارىنىڭ اسقاقتىعى مەن تابيعاتىنىڭ كوركىنە ءسۇيسىنىپ, جازبالارىنا ارقاۋ ەتكەن, ەلباسىنىڭ «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا ەلىمىزدە كوپتەگەن شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. ال بۇگىنگى تۇڭعىش عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا كەلەشەكتە دە ءوز جۇمىسىن جەمىستى جالعاستىرا بەرەدى دەگەن ويدامىز, دەدى ءابىش كەكىلباي ۇلى.
م. اۋەزوۆ اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ تاريحقا شولۋ جاسادى. سوناۋ 1926 جىلى رەسەي حالىقتارىنىڭ ءبىرىنشى مادەنيەت سەزى باكۋدە ءوتكەنى بەلگىلى. ارادا 50 جىلدان كەيىن تۇركى الەمىن زەرتتەۋ ءجونىندەگى سەز وتكىزەمىز دەگەن باستامانى ماسكەۋدەگى «كوكەلەرىمىز» تۇنشىقتىرىپ تاستادى. اقىرى ول كونفەرەنتسيا اياسىندا ءوتىپ تىندى. 1980 جىلى تاشكەنتتە, 1985 جىلى اشحابادتا, ال ارادا 4 جىلدان كەيىن بىشكەكتە تۇركى الەمىن زەرتتەۋگە ارنالعان جيىندار ءوتتى. ەندى, مىنە, 22 جىلدان كەيىن ءور التايدىڭ تورىندە 12 مەملەكەتتىڭ عالىمدارى مەن تاريحشىلارى باس قوسىپ القالى ءماجىلىستى وتكىزىپ جاتىرمىز. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەلباسىنا العىسىمىزدى ايتقىمىز كەلەدى, دەدى اكادەميك.
تۇركيانىڭ ەردجيەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, عىلىم دوكتورى تۋنجەر گۋلەنسوي, پولشاداعى ا.ميتسكەۆيچ اتىنداعى پوزنان ۋنيۆەرسيتەتى التاي كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گەنريك يانكوۆسكي, قىتايدىڭ ءۇرىمشى قالاسىنان كەلگەن قوعام قايراتكەرى سۇلتان جانبولاتوۆ, رەسەيلىك ەتنوگراف-عالىم ۆ. ۆاسيلەۆ, ازەربايجاننان كەلگەن پروفەسسور ەتيبار ەناندجانىڭ باياندامالارى دا ساليقالى بولدى. ءاسىرەسە, پولشادان كەلگەن پروفەسسور گ.يانكوۆسكيدىڭ قازاق تىلىندە جاتىق سويلەۋى, التاي الەمى مەن ءتىلىن زەرتتەۋ جونىندەگى قۇندى ويلارى جينالعانداردى ەلەڭ ەتكىزدى. «مەن قازاق, ورىس, پولياك, باسقا دا بىرنەشە ءتىلدى جەتىك مەڭگەردىم. وسى ەلدەر اراسىندا التاي ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى جاقسى ساقتالىپ قالعان. التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى, سوندىقتان ونى باعالاۋىمىز كەرەك», دەپ قازاق تىلىندە اعىنان جارىلدى.
بەردىبەك ءماشبەك ۇلى گ.يانكوۆسكيدىڭ قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەنىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ودان ۇلگى الۋى قاجەت ەكەندىگىن اتاپ ايتتى.
ماڭىزدى فورۋم 3 كەزەڭنەن تۇرادى. ون مەملەكەتتىڭ فوتوسۋرەتشىلەرى كەندى التايدى ارالاپ, ءوز شىعارمالارىن كورمەگە قويدى. كەيىن وسى سۋرەتتەردىڭ باسىن قوسىپ فوتوالبوم, تۇركسوي-مەن بىرىگىپ كينوفيلم, كىتاپتار شىعارىپ, كوپتەگەن مەملەكەتتەرگە تاراتۋ ويدا بار. ال ەكىنشى كەزەڭ ەكى كۇننەن بەرى وسكەمەندە ءوتىپ جاتىر. ەرتەڭ فورۋم دەلەگاتتارى, شەتەلدەن كەلگەن قوناقتار اتاقتى بەرەل قورعانىنا بارادى. ول جەردە مادەني ءىس-شارالار, اتاپ ايتقاندا, تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ءان كەشى وتەدى. فەستيۆال اياسىندا بەرەل قورعانىنان تابىلعان جادىگەرلەردەن كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, ءتىل ۇيىرەر قىمىز بەن بالدىڭ سان ءتۇرى ۇسىنىلعان جارمەڭكە وتەدى. قوناقتارىمىز قازاقتىڭ قىز قۋ, كوكپار, تەڭگە الۋ سياقتى ۇلتتىق ويىندارىن تاماشالاپ, قازاقتىڭ سالت-داستۇرىمەن تانىسادى. حالىقارالىق فورۋمنىڭ قارارى قابىلدانىپ, وندا اتالمىش جيىندى ەكى جىلدا ءبىر رەت وتكىزىپ تۇرۋ, التاي حالىقتارىنىڭ مادەني-تاريحي مۇراسىن ساقتاۋ مەن تانىتۋ, ەتنوتۋريزمدى دامىتۋ, باسقا دا ماسەلەلەر اڭگىمە ارقاۋىنا جەلى تارتتى.
وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى.
