يادرولىق تۇڭعيىق شەتىنەن اياق تارتايىق

بۇگىنگى دۇنيە قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ايتار­لىق­تاي قاۋىپ­تەر­مەن بەتپە-بەت قالىپ وتىر. اسا قاتەر­لى پروبلە­ما­لار­دىڭ ءبىرى – جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ تۇرلەرىنىڭ ودان ءارى تارالۋى مەن قولدانىلۋ ىقتيمالدىعى. مۇنداي جاعدايدا حالىقارالىق قوعامداستىق بۇگىنگى پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ, تاراتپاۋ رەجىمىنىڭ جاڭا تەتىكتەرىن نىعايتۋدىڭ جول­دارىن ىزدەستىرۋدى ءبىر ءسات تە نازارىنان تىس قالدىرعان ەمەس. بۇل ارادا ساياسي كوشباسشىلىقتىڭ يادروسىز دامۋ پاراديگماسىنا باسىمدىق بەرەتىن وڭ باستامالارى تۋرالى دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. مىنە, ناق سوندىقتان دا الەمدە يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, 40 جىل بويى اجال شاشقان قاسىرەتتى پوليگوندى جاپقان, ءسويتىپ, ەل اتىنان يادروسىز قارۋ بولاشاعى پايداسىنا تاڭداۋ جاساپ, كەيىنگى جىلدارى بەلسەندى تۇردە الەمدەگى يادرولىق قاتەردى تومەندەتۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ايتىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي ۇستانىمىنا قىزىعۋشىلىق ارتا ءتۇسىپ وتىرعانى انىق. 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى قارساڭىندا پانەۋروپالىق «نيۋ-يۋروپ» گازەتى قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ جانىنداعى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ توراعاسى قانات ساۋداباەۆتان ەكسك­ليۋزيۆتى سۇحبات العان بولاتىن. تومەندە وقىرماندارعا اتالعان باسىلىم ءتىلشىسى كوستيس گەروپۋلوستىڭ «يادرولىق تۇڭعيىق شەتىنەن اياق تارتايىق» دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن سۇحباتىنىڭ اۋدارماسىن ۇسىنىپ وتىرمىز.  – قازاقستان بۇۇ-نى جاقىندا ەكىنشى مارتە اتالىپ وتەتىن 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قي­مىل­دىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ قا­جەتتىگىنە سەندىردى. بۇل كۇننىڭ قا­زاقستان ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنى كۇمان تۋعىزباسا كەرەك... – ءيا, وسىدان 20 جىل بۇرىن, ياعني 1991 جىلعى 29 تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋماعىندا كەڭەس وداعى 40 جىل بويى قۋاتى جونىنەن حيروسيماعا تاستالعان 2,5 مىڭ بومباعا تەڭ 450-دەن استام يادرولىق سىناقتار جۇرگىزگەن سەمەي يادرولىق سىناق پولي­گونىن جابۋ تۋرالى شىن مانىندەگى تاع­دىر­شەشتى شەشىم قابىلدادى. وسى دانا دا ەرلىككە تەڭ شەشىمنىڭ ماڭىزىن كوتەرۋ ماقساتىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جا­ريالادى. بۇل قارار بۇكىل الەمدىك قوعام­داستىقتىڭ جاھاندىق يادرولىق قاتەردى تومەندەتۋگە دەگەن ورتاق ەرىك-جىگەرى مەن ونىڭ قازاقستاننىڭ جانە ءبىزدىڭ پرەزي­دەنتىمىزدىڭ تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ رە­جىمىن نىعايتۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسىن تا­نى­عاندىعىن تاعى ءبىر مارتە قۋاتتاپ بەردى. بۇل كۇندى اتاپ ءوتۋدىڭ تەرەڭ ماعىناسى بار. بۇل كۇن, ءبىرىنشى كەزەكتە, حالىقارا­لىق قوعامداستىقتى 1996 جىلى قابىل­دانعان يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىي­ىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ (ياسجتش) ءىس-قيمىلىن نىعايتۋ بويىنشا كۇش-جىگەردى بەلسەندى ەتە تۇسۋگە ۇندەيدى. سونىمەن بىرگە, ونىڭ ايتارلىقتاي اعارتۋشىلىق قىز­مەتى دە بار. بۇل يادرولىق قارۋدى سىناۋ الەمدىك قوعامداستىققا كوپ زارداپ اكە­لەتىنىن تۇسىندىرۋمەن بايلانىستى اعار­تۋ­شىلىق ءىس-ارەكەتتەردەن كورىنەدى. ءۇشىن­شىدەن, پلانەتا حالىقتارىن قاۋىپسىز الەم جولىنداعى كۇرەستە بىرىكتىرۋدى كوزدەيدى. 1945 جىلى العاش قولدانىلعان اتوم بومباسىنىڭ اسا زور قيراتۋشىلىق كۇشى مەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا جانە الەمنىڭ كوپتەگەن باسقا پوليگون­دارىندا جاسالعان كوپ جىلعى يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتى سالدارى يادرولىق قارۋدىڭ «سەنىمدىلىگىن» تەكسەرۋ ءۇشىن ءتا­جىريبە جاساۋعا جول بەرۋگە بولمايتىنىن ايقىن ايعاقتادى. ءبىز يادرولىق سىناق­تاردى اۋىزدىقتاۋ يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ ماقساتىنا جەتۋ جولىنداعى شەشۋشى قۇرال بولىپ تابىلادى دەپ ەسەپتەيمىز. – وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاقستاندا اقش-پەن جانە ماگاتە-مەن بىرلەسىپ جاسالعان, شامامەن 800 ياد­رولىق بومبا وندىرۋگە جەتكىلىكتى ءۇل­كەن كولەمدەگى يادرولىق وتىندى تاسى­مالداۋ مەن ونىڭ تۇراقتى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جوبانىڭ تيا­ناعى كەلتىرىلدى. قازاقستاندا ءجۇ­زەگە اسىرىلۋى جوسپارلانعان باسقا وسى تەكتەس جوبالار بار ما؟ ءسىزدىڭ ەلى­ڭىز تاراپىنان سەزىمتال ماتەريال­دار­دىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاسالىپ جاتىر؟ – قازاقستان بارلىق وسال يادرولىق ما­تەريالداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاما­سىز ەتۋ بويىنشا حالىقارالىق ناۋقاندارعا اركەز قولداۋ كورسەتىپ كەلدى جانە قولداۋ كورسەتۋىن جالعاستىرۋدا. قاتەردى بىرلەسىپ قىسقارتۋ (قبق), ياعني «نانن-لۋگار باع­دار­لاماسى» دەگەن اتپەن دە بەلگىلى باع­دار­لاما اياسىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن اي­تار­لىقتاي كولەمدەگى جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. اقش-پەن جانە ماگاتە-مەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلعان ءارى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا تابىستى اياقتالعان بن-350 رەاكتورىنان پايدالانىلعان يادرولىق وتىندى تاسىمالداۋ جوباسى قازاقستان­نىڭ وسى سالاعا قوسقان كەزەكتى ۇلەسى بولدى. بۇعان قوسا, قازاقستان 2006 جىلى اقش جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى ىلگەرىلەتكەن يادرولىق تەرروريزم اكتىلەرىمەن كۇرەس ءجو­نىندەگى جاھاندىق باستامانىڭ (ياتاكجب) اسا بەلسەندى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى بو­لىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن 2010 جىلدىڭ قىركۇيە­گىن­دە استانادا ياتاكجب-ءنىڭ تەرروريزمدى قار­جىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى كونفەرەنتسياسى جانە جۇزەگە اسىرۋ مەن باعالاۋ جونىندەگى توپتىڭ العاشقى ءماجى­لىسى بولىپ ءوتتى. قازاقستان بۇكىل الەم بويىنشا قاۋىپ­تى يادرولىق, راديولوگيالىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق ماتەريالدار كولەمىن قىسقارتۋ بويىنشا وتكىزىلىپ كەلە جاتقان «ۇلكەن سەگىزدىك» اياسىنداعى شارالارعا قا­تىسۋعا نيەت تانىتتى. بۇل شارالار جاپ­پاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى تا­رات­پاۋعا قارسى جاھاندىق ارىپتەستىك دەڭ­گەيىن­دە جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. جاھاندىق ارىپتەستىك قىزمەتىنە سونداي-اق باسقا ەل­دەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ەكس­پورتتىق باقىلاۋ مەن شەكارا قاۋىپسىزدى­گىن كۇشەيتۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگيالارى تارالۋىنىڭ الدىن الۋ ءارى ولاردىڭ وسى ىسكە تارتىلعان ەلدەر مەن لاڭكەستەردىڭ قولىنا ءتۇسۋىن بولدىرماۋ دا جاتادى. – بىرنەشە جىلدار بويى قازاقستان ماگاتە تۋى استىندا ءوز اۋماعىندا ءتو­مەن بايىتىلعان ۋران بانكىن ورنا­لاس­تىرۋ قۇقىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ناۋ­قان جۇرگىزىپ كەلدى. قازاقستان وسى ماق­ساتىنا قول جەتكىزۋگە جاقىندادى ما؟ – قازاقستان تۇتىنۋشى ەلدەردىڭ كەمسىتپەۋشىلىك جانە تۇراقتى نەگىزدە يادرو­لىق وتىنعا كەپىلدەندىرىلگەن قولجەتىم­دىلىگىنىڭ كوپ قىرلى تەتىگىن جاساۋ بوي­ىنشا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرى اياسىندا ماگاتە تۋى اس­تىن­دا يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن (ياوحب) قۇرۋ تۋرالى امەريكانىڭ «يادرولىق قاتەردى قىسقارتۋ جونىندەگى باستاما قورى» ۇسىنعان يدەيانى قولداپ, اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىككە ونى ءوز اۋماعىندا ورنالاس­تىرۋعا دايىن ەكەندىگى تۋرالى رەسمي تاپسىرىس ءتۇسىردى. ياوحب قۇرۋ ەكى نەگىزگى ماقساتتى كوزدەيدى: بارلىق يادرولىق وتىن تسيكلىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ىشكى رەسۋرستارى جوق جانە ءوز مۇمكىن­دىك­تەرىن دامىتپاۋ تۋرالى تاۋەل­سىز شەشىم قا­بىلداعان ەلدەرگە قولجە­تىم­دىلىكتى قام­تاماسىز ەتۋ, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, ياد­رو­لىق ماتەريالدار مەن تەحنو­لو­گيالاردىڭ باقىلاۋسىز تارالۋىنا جول بەرمەۋ. اتالعان بانك نەمەسە رەزەرۆتىك تەتىك دەلىنەتىن بۇل قۇرىلىم ءىس جۇزىندە يادرو­لىق وتىننىڭ قازىرگى قولدانىلىپ جۇرگەن كوممەرتسيالىق رىنوك جۇمىسىن بۇزباۋ ءۇشىن جوبالاناتىن بولادى جانە ماگاتە-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وتىن­عا وزدەرىنىڭ بەيبىت ەنەرگەتيكالىق باع­دار­لامالارىن دامىتۋ ءۇشىن قالىپتاسقان اعىمداعى باعا بويىنشا سەنىمدى قولجەتىمدىلىگىن قامتا­ماسىز ەتەدى. ءوزىنىڭ بەيبىتسۇيگىش ساياساتىمەن, داق تۇسپەگەن بەدەلى ءارى تاراتپاۋ جانە قارۋ­سىزدانۋ رەجىمىن نىعايتۋ جولىنداعى كۇرەستە ناقتى ءىس-ارەكەتىمەن تانىلىپ وتىر­عان قازاقستان ءىرى ۋران ءوندىرۋشى بولا وتىرىپ جانە جوعارى بايىتىلعان ۋراندى تومەن بايىتىلعان پىشىنگە قايتا وڭدەۋ تاجىريبەسى مەن مۇمكىندىگىنە يە بولا وتىرىپ, ياوحب ورنالاستىرۋ ءۇشىن تاپ­تىرماس كانديدات بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ الەمدەگى بارلىق ەلدەرمەن دوستىق قا­رىم-قاتىناسىمىز قالىپتاسقان. حالىق­ارا­لىق ىستەردەگى وبەكتيۆتىلىك جانە الا­لا­ماۋشىلىق تۇرعىسىنان كەلگەندە دە ايتارلىقتاي سەنىمگە يەمىز. قازاقستاندا يادرولىق ماتەريالدار مەن قوسارلانعان باعىتتاعى ماتەريالدار ەكسپورتىنا با­قى­لاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ناقتى رەتتەلگەن زاڭدىق بازا قۇرىلعان. بىزدە بانك ورنالاستىرۋ ءۇشىن ءتيىستى ينفراقۇ­رى­لىمدار دا بار. بۇل – بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ نەمەسە «ءۇلبى مەتال­لۋرگيا زاۋىتى» اق-تىڭ  قولدا بار ين­فراقۇرىلىمدارىن پايدالانۋ مۇمكىن­دى­گى. اتالعان جايلار يادرولىق ماتەريال­داردى ۇزاق مەرزىمدى ساقتاۋ تالاپتارىن قاناعاتتاندىرىپ, ولاردىڭ فيزيكالىق قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايلارىنا جاۋاپ بەرەدى, سونداي-اق اتالعان ۇدەرىس­تەر بويىنشا ماگاتە-ءنىڭ كەپىلدىگى بار. بۇعان قوسا, بىزدە يادرو سالاسىنداعى جوعارى كاسىبي ماماندار سانى جەتكىلىكتى. ءبىز ماگاتە وسىنداي وتىن بانكىن قازاقستاندا ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان جاعدايدا مۇنىڭ دۇرىس جانە ءوزىن-ءوزى اقتايتىن شەشىم بولاتىنىنا سەنىمدىمىز. – ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋ­دان ازات ايماق قۇرۋ جاعدايى قانداي دەڭگەيدە؟ – ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا 2006 جىلدىڭ 8 قىركۇيەگىندە قول قويىلعان بولاتىن. 2009 جىلدىڭ 21 ناۋرىزىندا كۇشىنە ەنگەن بۇل شارتتىڭ عاجايىپتىعى سوندا, ونىڭ ارقاسىندا ازىرشە العاشقى جانە سولتۇستىك جارتى شارداعى جالعىز يادروسىز ايماق قۇرىلىپ وتىر. شارتقا قول قويۋ سالتاناتىنىڭ ءدال سەمەيدە ءوتۋى­نىڭ تەرەڭ سيمۆوليكالىق ءمانى بار جانە مۇنى ادىلەتتى قادام دەۋىمىز كەرەك. بۇل – ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلۋىنان كەيىنگى جانە قازاقستان اۋماعىنان يادرولىق قارۋ شىعارىلعاننان سوڭعى جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسىلعان كەزەكتى ماڭىزدى ۇلەس. شارت وڭىرلىك جانە حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى, سونداي-اق حا­لىق­ارالىق لاڭكەستىكپەن كۇرەستى نىعاي­تۋ­عا, يادرولىق ماتەريالدار مەن تەحنولو­گيالاردىڭ مەملەكەتتىك ەمەس سۋبەك­تى­لەردىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە لاڭكەستەردىڭ قو­لى­نا تۇسپەۋىنىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتۋگە ۇندەيدى. قازىرگى كەزدە شارتقا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر قۇجاتتى ىلگەرىلەتۋ بويىنشا, اتاپ ايتقاندا, «يادرولى بەستىكتىڭ» ونىڭ ماڭىزدى قۇرامداسى بولىپ تابىلاتىن تەرىس كەپىلدەمەسى تۋرالى حاتتاماعا قول قويۋى بويىنشا ودان ءارى دە ءىس-قيمىل تا­نىتىپ وتىر. حاتتاماعا قول قويعان ءاربىر يادرولىق دەرجاۆا وزىنە شارتقا قاتىسۋشى ەلدەرگە يادرولىق قارۋ قولدانباۋ جانە ونى قولدانامىن دەپ قوقان-لوقى جاساماۋ مىندەتتەمەسىن الادى. – وتكەن جىلى ۆاشينگتوندا وتكەن جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىن­دەگى سامميتتە سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتە­رىڭىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرقاتار باستامالار, ونىڭ ىشىندە يادروسىز الەم­نىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسى تۋرالى باستاما كوتەردى. ول سونداي-اق تاياۋ شىعىستا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋعا قولداۋ ءبىلدىردى. وسى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نە جاسالىپ جاتىر؟ – ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ اتالعان باستاماسى يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ, تاراتپاۋ سالاسىنداعى بولاشاق كۇش-ءجى­گەرلەردىڭ باسىندا تۇرۋى ءتيىس دەگەن تۇبەگەيلى سەنىمىنە نەگىزدەلگەن. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ قازىرگى رەجىمى قول­داۋعا جانە نىعايتۋعا تۇرارلىق دەگەنىمىزبەن, قولدانىستاعى يادرولىق قارۋدى تا­راتپاۋ تۋرالى شارت (ياقتش) الەمدى يادرولىق قارۋدان الاستاۋ ءۇشىن قاجەتتى مىندەتتەمەلەر مەن وكىلەتتىكتەر كەشەنىن قامتىمايدى. الايدا, ول بارلىق مەملەكەتتەر بىرتە-بىرتە يادرولىق قارۋدان ازات بەيبىتشىلىك يدەيالارىنا جەتۋ جولىندا شەشىمدىلىك تانىتۋى ءتيىس. جالپىعا ورتاق يادروسىز الەم دەكلاراتسياسى ءۇشىن نەگىز قالاي الار ەدى. بىزدە بۇل قۇجات قانداي بولۋى كەرەكتىگى جونىندە ناقتى ۇستانىمىمىز بار. قازىرگى كەزدە دەكلاراتسيانىڭ ءبىز جاساعان العاشقى جوباسى ساراپشىلار اراسىندا كەڭىنەن تالقىلانىپ تا جاتىر. ءبىز الەم­دىك قوعامداستىقتا وڭ كوزقاراس تانى­تى­لىپ وتىرعان اتالعان باستامانى ىلگەرىلەتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋ نيەتىندەمىز. ال تاياۋ شىعىستى يادرولىق قارۋدان ازات ايماققا اينالدىرۋ ماسەلەسىنە قا­تىس­تى ايتاتىن بولسام, وسىنداي ايماق­تار قازىردىڭ وزىندە لاتىن امەريكاسىندا, افريكادا, تىنىق مۇحيتى ايماعىندا جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا بار ەكەنىن, ولاردىڭ 100-دەن استام ەلدى بىرىكتىرىپ وتىرعانىن ەسكە سالا كەتكىم كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى-اق ءتىپتى تاياۋ شىعىس سياقتى مازاسىز ايماقتا دا مۇنداي ماقساتقا قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن دالەلدەمەي مە؟ ءبىز تاياۋ شىعىستا يادرولىق قارۋدان جانە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن باسقا دا قارۋ تۇرلەرىنەن ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى كونفەرەنتسيا جوسپارلانعانىنداي 2012 جىلى وتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ءوز تارا­پى­مىزدان ءبىز, قارۋسىزدانۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان جانە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە توراعالىق قۇ­قىعىنا كىرىسكەن ەل رەتىندە تاياۋ شىعىس ايماعىن قۇرۋ ۇدەرىسىنە مۇمكىندىگىنشە جاردەم كورسەتۋگە ءازىرمىز. – قازاقستان دەكلاراتسيالاعان يادرو­لىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ ماقساتى شىندىققا قانشالىقتى سايكەسەدى؟ – قازاقستان الدىنا ماقسات ەتىپ قويىپ وتىرعان يادرولىق قارۋسىز الەم قۇ­رۋ ماقساتى يادرولىق جارىلىستاردىڭ بار­لىق قاسىرەتىن تولىقتاي باسىنان ءوت­كەرگەن بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ جوعا­رى الاڭداۋشىلىق دەڭگەيىن كورسەتەدى. ويتكەنى, اقش, رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, قىتاي, ءۇندىستان, پاكستان جانە كحدر سياقتى سەگىز يادرولىق دەرجاۆا ارسەنالدارىندا بار دەپ مالىمدەلگەن 20 000 بىرلىك يادرولىق قارۋدان وزگە ادام­زاتتىڭ جارقىن دا قاۋىپسىز بولاشاق قۇرۋ­عا دەگەن ۇمتىلىسىنا ۇلكەن قاتەر ءتون­دىرەتىن نە بار؟ وسى قارۋ بىرلىكتەرىنىڭ كوپ­شىلىگىنىڭ قۋاتى حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاستالعان بومبالاردىڭ قۋاتىنان جۇزدەگەن ەسە ارتىق. شالىس باسۋدان نەمەسە جاۋىزدىق نيەتىنەن ءبىر كەزدە ءبىزدىڭ وركەنيەتىمىز ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتۋى مۇمكىن. بىراق ءبىزدىڭ ۇمتىلىسىمىز ۇمىتسىزدىك نەمەسە تورىعۋشىلىق سەزىمىنەن تۋىنداپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە, يادرولى ەلدەر «جاھاندىق نولگە» قول جەتكىزۋ ءۇشىن كوپجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋى قاجەت دەگەن نىق سەنىمگە نەگىزدەلگەن. بىزگە يادرو­لىق قارۋدىڭ تارالۋى بولماي قوي­مايتىن ۇدەرىس, سەبەبى, يادرولىق قارۋدى قولدانۋ­دان ءبارىبىر قاشىپ قۇتىلا المايمىز دەپ ەسەپتەيتىندەردىڭ ۇستا­نىم­دارى جات. شىن مانىندە, قازاقستان جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلدەر ناسيحاتتاپ وتىرعان يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ ماقساتى كوپ ۋاقىتتان بەرى يگىلىكتى, بىراق ۋتو­پيالىق دەپ ەسەپتەلىپ كەلدى. الايدا, جاڭا گەوساياسي ءومىر شىندىعى «قىرعي-قا­باق سوعىس» ۋاقىتىنداعى وي قورىتۋدىڭ كۇنى وتكەنىن كورسەتتى. بۇگىندە بەدەلدى امەريكالىق ساياسي قايراتكەرلەر – سەم نانن, گەنري كيسسيندجەر, ۋيليام پەرري جانە دجوردج ءشۋلتستىڭ بىرقاتار پۋب­ليتسيستيكالىق ماقالالارى مەن ءمالىم­دە­مەلەرىندە ايتىلعان يادرولىق قارۋسىز­دانۋ يدەياسىن قولداۋ وسى ماقساتقا جەتۋگە باعىتتالعان جاڭا شامشىل باستا­مالارعا ەكپىن بەردى. رەسەي جانە اقش پرەزيدەنتتەرى دميتري مەدۆەدەۆ پەن باراك وبامانىڭ اتالعان ۇدەرىستەرگە جاڭا سەرپىن قوسۋعا ۇمتىلىستارى دا ءۇل­كەن وپتيميزم تۋعىزادى. ويتكەنى, الەم­دەگى اسا ءىرى يادرولىق دەرجاۆالار وزدەرىن­دەگى يادرولىق ارسەنالداردى قىسقارتۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىن تانىتىپ وتىر. «جاھاندىق نولگە» ءوسىپ كەلە جاتقان قولداۋ قازىردە الەمدىك قوعامداستىققا تاماشا مۇمكىندىك ۇسىنۋدا. بۇگىندە اتال­عان پروبلەمانى شەشۋگە بىرلەسىپ قادام باسۋدىڭ العىشارتتارى جاسالعان. ناق سوندىقتان بىزدە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ تارالۋى­مەن كۇرەستە وسە ءتۇسىپ وتىرعان كۇش-ءجى­گەرىنىڭ ارقاسىندا اقىر سوڭىندا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋعا اكەلەتىن وسى سالاداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاس­تىق­تىڭ جاڭا پاراديگماسى اشىلاتىن بولا­دى دەپ وي تۇيۋگە سەنىم دە, نەگىز دە بار.