مىنەزدى تالانت

تىرشىلىكتە ۇلكەن-كىشىمەن ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە ارالاسۋعا تۋرا كەلەدى, ال سانالى عۇمىرىڭ ۇستازدىق پەن عىلىم سالاسىندا وتكەن سوڭ, ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ اراسىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن ءوزىمسىنۋ بولماي تۇرمايدى. سونىڭ ىشىندە جازۋشىلاردىڭ ورتاسىندا ەتەنە بوپ ءوسۋدىڭ ءجونى ەرەكشە. ءارى كۇردەلى دە قىزىقتى جاي. مەن بۇل ورتاعا ەرتەلەۋ كىردىم دە, قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى مۇحاڭ­مەن, سابەڭمەن, قوس عابەڭمەن جانە سولاردان كەيىنگى اعا ۇرپاق وكىلدەرىمەن ءجيى ارالاسىپ كەتتىم. ولاردىڭ شىعارماشىلىق جولىنىڭ عىلىمعا تۇيىسپەي كەتكەندەرى تاعى دا جوق. كەيىن وقىتۋشىلىق پەن عىلىمي قىزمەتكە بەت بۇرعاندا دا سول ورتانىڭ ءوز ادامى بولىپ قالدىم. بۇل ورتا مىنەز بەن كوزقاراسقا باي كەلەدى. ايتىمى دا, قايتىمى دا تەز, تۋراشىل قاۋىم. ارينە, مىنەزسىز تالانت بولمايدى. ال سول مىنەز بىلىممەن ۇشتاسقان تۇستا تالانتتىڭ قىرى بۇرىنعىدان دا اشىلا تۇسەدى. كوپتەگەن جازۋشىلار ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن ولەڭ­مەن, اڭگىمەدەن باستاپ, ءومىرىن عىلىممەن اياقتادى. سولاردىڭ قاتا­رىندا ق.جۇماليەۆتى, م.قارا­تاەۆ­تى, ز.قابدولوۆ­تى, ن.عابدۋلليندى, م.ءدۇي­سەنوۆتى,      ر.بەر­­دىباەۆتى, م.ماعاۋيندى, جايساڭبەك مول­­داعاليەۆتى, ج.ىسماعۇلوۆتى, ا.سەيدىمبەكتى, ق.سال­­عاريندى ايتسام دا جەتكىلىكتى. سوندىقتان دا ادەبيەتكە كەلگەن ءار تالانتتى ادەبيەتتانۋدىڭ دا وكىلى دەپ ەسەپتەيتىنبىز. ادەتتە, ادەبيەتتىڭ ىستىق-سۋىعىن كورىپ, ءتۇرلى تالقىلاۋلاردا شىڭدالعان, قالامى توسەلگەن, وزىندىك پىكىرى بار ونداي قالام يەلەرى عىلىم سالاسىنا تەز بەيىمدەلىپ, ءونىمدى ەڭبەك ەتەتىن ەدى. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ اياعىندا قوعامداعى كوزقاراستارمەن قوسا اعا تولقىن مەن كەيىنگى تولقىننىڭ اراسىنداعى الماسۋ ءجۇرىپ جاتقان ەدى. اكادەميالىق عىلىممەن اينالىسقان عالىمداردىڭ ويلاۋ جۇيەسى بىرجاق­تى كەلەدى ءارى اسىقپاي شابانداۋ قيمىلدايدى. وعان كەڭەستىك عىلىمي وي قورىتۋ جۇيەسىنە قويىلعان قاتاڭ ءارى قاساڭ تالاپتار دا ىقپال ەتپەي قويعان جوق. بۇرىنعى جابىق تاقىرىپتاردى يگەرۋ ءۇشىن دە تىڭ عىلىمي كۇش قاجەت بولدى. سوندىقتان دا ادەبيەت ينستيتۋتىنا عىلىمي زەرتتەۋگە قابىلەتى مەن دايىندىعى بار, ادەبيەت تەورياسى مەن تاريحىنا سىني كوزقاراستارى قالىپتاسقان قالامگەرلەرگە, سونىڭ ىشىندە جاستارعا ەرەكشە ىنتامەن قاراپ, عىلىمي قىزمەتكە باتىل تارتۋ قاجەت بولدى. الدىمەن اقسەلەۋ مەن قويشىعارا كەلدى, وعان ءشومىشباي مەن باتىرحان دارىمبەتوۆ, نۇرداۋلەت اقىشەۆ, بەكەن ىبىرايىموۆ قوسىلدى. سولاردىڭ ارا­سىندا ەلگە تانىلىپ قالعان, ون جىلدان استام ۋاقىت «جۇلدىزدىڭ» سىن بولىمىندە ىستەپ, ادەبيەتتانۋ سالاسىندا تاجىريبە جيناقتاعان تۇرسىن دا بار ەدى. ادەبيەتتىڭ تابالدىرىعىن اقىن رەتىندە باستاپ, ءبىر-ەكى ولەڭدەر جيناعىن شىعارعانىن, كەيىننەن پروزاعا قالام تارتىپ, بىرنەشە رەت رەسپۋبليكالىق كونكۋرستىڭ بايگەسىن العانىن, «بەسقاراگەر» اتتى پوۆەسىنىڭ عابەڭنىڭ – عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ نازارىنا ىلىككەنىن بىلەتىنمىن. ال سىن ماقالالارى ۇنەمى جاريالانىپ تۇردى. سونىڭ ىشىندە, ابايدىڭ ءومىرى مەن تەكستولوگياسى جانە م.اۋەزوۆتىڭ تۋىندىلارىنداعى تاريحي جانە كوركەم شىندىق تۋرالى سالىستىرمالى زەرتتەۋلەرى نازار اۋدارتا باستاپ ەدى. اسىرەسە, «بەسىگىڭدى تۇزە!..» اتتى تولعاۋ-ەسسەسى ادەبي ورتادا ەرەكشە ىقىلاسقا بولەندى. مۇنداعى كوركەم جانە سىني تالداۋلار تۇرسىننىڭ عىلىمي زەرتتەۋگە بەت العانىن تانىتاتىن. بۇل ادەبيەتتەن ءوز ورىنى مەن جانرىن ىزدەگەن جاس ادامعا جاراستى مىنەز. قازىرگى پايىمداۋىمشا, بۇل كوركەم ادەبيەتتىڭ بار جانرىنا قالام تارتقان تۇر­سىننىڭ شىعارما­شىلىق جولىنىڭ العاشقى كەزەڭى ەكەن. ىزدەنىستەرى ءساتسىز دە ەمەس ەدى. سىن بولىمىندە ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردى التى ايدا ءبىر ماسكەۋگە سەمينارعا شاقىرىپ, ارنايى تاقىرىپ­تىق كەڭەستەر وتكىزەتىن. مۇنىڭ ءوزى الەم ادەبيەتىندەگى باعىتتار مەن جاڭالىقتاردان ماعلۇمات الىپ, وي-ءورىسىڭدى كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن ۇلكەن مەكتەپ بولاتىن. تۇرسىننىڭ سول مەكتەپتەن وتكەنى جاز­عاندارىنان-اق ءبىلىنىپ تۇراتىن. سول تۇستا, ابايدىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋى قارساڭىندا ينستيتۋتتان ابايتانۋ ءبولىمى اشىلدى دا, مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ مەڭگەرۋشى­لىككە بەكىتىلدى. ەندى م.اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ءۇيىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرىنىڭ ورنىن سەنىمدى ادامعا تاپسىرۋ قاجەتتىگى تۋدى. راح­مانقۇل مەن مەكەمتاس تۇرسىنعا توقتالدى. ەكەۋى ورايى كەلگەندە وعان ۇسىنىس ايتىپ: «سەنىڭ ورنىڭ وسى» – دەسكەن ەكەن. الايدا, جازۋشى­لاردىڭ ءوز مىنەزى مەن كوزقاراسى بار. تۇرسىن دا: «وداقتاعى ەركىن مىنەزگە بويىم ۇيرەنىپ قالدى. سىزدەردەگى «نەعىلايىنى كوپ» كومپىس مىنەزگە كوندىگە الماسپىن» – دەگەن ۋاجبەن ءبىر جىلداي جالتارىپ كەتىپ ءجۇردى. مۇراجايدا جيناقتالىپ قالعان ماسەلەلەر وتە كوپ ەدى. ونىڭ ۇستىنە م.اۋەزوۆتىڭ تۋعانىنا ءجۇز جىل تولۋ مۇشەلى دە جاقىنداپ كەلە جاتقان. تۇرسىن الاش ارداگەرلەرىن اقتاۋ تۇسىندا جوعارعى سوتتا جابىق ادەبي كەڭەسشى بولعانىن, ارحيۆ قۇجاتتارىن جاقسى بىلەتىنىن جانە ونىڭ اۋەزوۆتى بەرىلە زەرتتەپ جۇرگەنىن ەسكەرىپ, ءلايلا مۇحتارقىزى اۋەزوۆاعا: سىزگە دە, ماعان دا ەركىن ويلى, ەركىن مىنەزدى جازۋشىلار ورتاسى جاقسى تانىس. سوندىقتان دا اباي مەن اۋەزوۆتى بەرىلە زەرتتەپ جۇرگەن, سول ورتادان شىققان تۇرسىندى قىزمەتكە تارتىڭىز, – دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. جىل اياعىنا قاراي ءلايلا مۇحتارقىزى بولمەگە كۇلە كىردى دە, تۇرسىننىڭ مۇراجايعا اۋىسۋ تۋرالى ءوتىنىشىن الدىما قويدى. مىنە, سودان بەرى تۇرسىننىڭ بەتىن قايتارعان ەمەسپىن. ءوزىم ساقا قويىپ, سابىنان قاراۋىل قاراعانىم جاراسپاس ەدى, ارينە. تۇرسىن وزىمەن قوسا ءبىر باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى بولىپ جۇرگەن عالىم دوسكەنوۆ پەن سىنشى تۇرسىنجان شاپاەۆتى «ەرتە كەلدى». سودان باستاپ تۇرسىننىڭ شىعارماشىلىق ومىرىندەگى ەكىنشى كەزەڭى, عىلىمعا بەتبۇرىسى باستالدى. كوركەم شىعارماعا دەگەن اڭسارى ءالى باسىلماعانى, سول كۇندەردى اڭسايتىنى تۋرالى سۇحباتتارىن وقىپ قالدىم. دەگەنمەن دە عىلىم سالاسىنا بەتبۇرۋ ارقىلى ونىڭ جاندۇنيەسى تولىستى. ءلايلا اپايى ەكەۋى جاقسى ءتىل تابىسىپ كەتتى. تۇرسىننىڭ ءوز ەركىمەن ديسسەرتاتسيا جازبايتىنى انىق ەدى, ونى ءوزى دە اشىق ايتىپ, «مەنى زورلاماڭىزدار» دەگەن بولاتىن. بىراق ءلايلا مۇحتارقىزى «بەيۋاق» كىتابىنىڭ نەگىزىندە بايانداما ارقىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا كوندىرىپتى. ال ونىڭ تاۋسىلمايتىن رەسمياتتارىن ءلايلا اپايىنىڭ ءوزى ءبىتىرىپ ءجۇردى. اسىرەسە, فيلوسوفيادان ەمتيحان تاپسىرعان كەزىندە: كەڭەس وداعىندا فيلوسوف جوق, فيلوسوفيا تاريحىن تۇسىندىرۋشىلەر عانا بار – دەپ كوميس­سيانىڭ توراعاسىمەن ايتىسىپ, ءۇش ەكى, ءبىر ءۇش الىپ, ايتەۋىر ءلايلا اپايىنىڭ بەدەلىمەن ءاۋپى­رىمدەپ وتكەنى ەسىمدە. ول كەزدە ماركسيزم-لەنينيزم ءىلىمى تۋرالى ءار ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر­گەنىمەن, ءالى كۇشىن جويعان جوق ەدى, ءارى قوعامتانۋشى عالىمدار دا جاڭا پايىمداۋعا دايىن ەمەس بولاتىن. ينستيتۋتتىڭ وزىندە دە ەركىن پىكىرگە ەرىك بەرىلىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ لەبى ەسە باستاعانىن ءبارىمىز دە سەزىندىك. بىراق مۇنداي اشىق پىكىرگە كوبىمىز بوي ۇيرەتە قويماپ ەدىك. ارينە, بارلىق عالىمدار تىلەكتەس بولعاندىقتان, قورعاۋ كەزىندە پالەندەي قيىندىق تۋمادى. كەڭەستىك ۇلگىدەگى ادەبيەت سالاسىنداعى سوڭعى كانديداتتىق كۋالىكتى العان دا تۇرسىن بولدى. وسىنداي باسپالداقتاردان وتكەن­نەن كەيىن ەندى تۇرسىننىڭ دا ءوزىن كورسەتەتىن كەزى كەلدى. الدىن الا ايتا كەتەيىن, وزىنە ارتقان ءۇمىتتى تۇرسىن اقتادى. بۇرىنعى مەملەكەتتىك قۇ­رىلىم كۇيرەگەن تۇستا, عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ باسقارۋ جۇيەسى دە وزگەرىسكە ۇشىرادى. سوعان وراي تۇرسىن مىناداي ماسەلە كوتەردى: م.اۋە­زوۆتىڭ مۇراجاي-ءۇيى ادەبيەت ينس­تيتۋتىنىڭ اۋەزوۆتانۋ ءبولىمى رەتىندە عانا جۇمىس ىستەدى. مۇراجاي رەتىندە نە قالانىڭ, نە رەسپۋبليكانىڭ ەسەبىندە جوق. تەك جازۋشىنىڭ كەزەكتى مۇشەلتويى قارساڭىندا ۇكىمەت تارا­پىنان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا ارنايى بولگەن قارجىسىمەن كەزەكتى جوندەۋدەن ءوتىپ, كورمەلەر جاڭار­تىلىپ قانا وتىرىپتى. مۇراجاي-ءۇيدىڭ ىرگەتا­سىنان باستاپ شاتىرىنا دەيىن كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. سۋ قۇبىرى بۇزىلسا اۋەلى ينستيتۋتقا, ودان اكادەميانىڭ قوعامدىق عى­لىمدار, ودان شارۋاشىلىق بولىمىنە حابارلانىپ بارىپ, اكادەميانىڭ پرەزيدەنتىنىڭ قولى قويىلعان سوڭ بارىپ جوندەلەدى ەكەن. بۇل رەسميات قانشا تەز ورىندالدى دەگەنمەن دە, كەمىندە ءبىر تاۋلىك ۋاقىت كەتەدى. وعان دەيىن بۇزىلعان قۇبىر بۇلدىرەتىنىن ءبۇلدىرىپ بولادى. سوندىقتان دا ونىڭ ستاتۋسىن قايتا قاراۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, مۇراجايدى مىندەتتى تۇردە كۇردەلى جوندەۋ كەرەك. ءۇشىنشى, بۇرىنعى مۇراجاي – كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ تالابىنا ساي قابىرعا گازەتى سياقتى كورگىزبەگە قۇرىلعان. ەندى ول مەموريالدىق مۇراجايعا اينالدىرىلۋى ءتيىس. ءتورتىنشى, م.اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىر­بايانىن قايتادان جازىپ, شىعارمالارىنىڭ 50 تومدىق باسىلىمىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك, – دەپتى. بۇل ۇسىنىسقا ءلايلا مۇحتارقىزى دا قوسىلدى. مۇنىڭ بارلىعى ورىندى ۇسىنىس ەدى. ءبارىمىز قوستادىق. بىراق مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىك الدى, سونىمەن قوسا, جالپىعا ورتاق كۇيزەلىس باستالدى, سونىڭ ىشىندە عىلىم جۇيەسىنىڭ بەل ومىرتقاسىن سىندىرىپ كەتكەن ەكونوميكالىق قيىن جاعداي قالىپتاستى. التى-جەتى اي بويى جالاقى المايتىن كەز تۋدى. جالاقى مەن زەينەتاقىعا قاراجات تابا الماعان مەملەكەت مۇراجايدى قايتادان جوندەۋگە قايدان ىقىلاستى بولسىن. ءلايلا اپايى ەكەۋى ءتۇرلى القۋاتتى مەكەمەلەرگە بارىپ كومەك سۇرادى. سول ءۇشىن م.اۋەزوۆتىڭ قورىن قۇردى. م.اۋەزوۆتىڭ ءجۇز جىلدىق مۇشەلتويىن وتكىزۋ تۋرالى قاۋلىنىڭ دا جوباسىن جاساپ, ۇكىمەتكە جىبەردى. مۇراجايعا دەربەس ستاتۋس بەرۋ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ, 50 تومدىق باسىلىمدى جۇزەگە اسىرۋ, جازۋشىنىڭ ءجۇز جىلدىعىنا وراي ۇكىمەت قاۋلىسىن شىعارۋ, بۇل شارالاردى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەكەسىنە ورايلاستىرا جۇرگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى قوستادىم. بىراق سەنىمىم بولا قويمادى. ۇكىمەتتىڭ مۇشەلەرى دە ءجيى اۋىسا بەردى. تۇرسىننىڭ حاتى دا ۇدەي ءتۇستى. بۇل جانتالاس ولجاستىڭ مۇراجايدىڭ جاعدايى تۋرالى پرەزيدەنتكە كىرۋىمەن, پرەزي­دەنتتىڭ ۆيتسە-پرەمەر ع.ابىلسەيىتوۆ باستاعان ۇكىمەت كوميسسياسىن جىبەرىپ, مۇراجايدى جوندەۋگە جابۋ تۋرالى پارمەنىمەن اياقتالدى. جوباعا قارجى ءبولىندى. بۇعان كادىمگىدەي قۋانىپ قالدىق. وكىنىشكە وراي, سول تۇستا ءبىرى – اپكەسى, ءبىرى – باۋىرى سياقتى بولىپ مۇراجاي ءۇشىن قول ۇستاسا كۇرەسىپ جۇرگەن ءلايلا مۇحتارقىزى كەنەتتەن دۇنيەدەن وزدى. ەندىگى جۇكتىڭ ءبارى تۇرسىننىڭ موينىنا قالدى. مادەنيەتكە جاۋاپ بەرەتىن ۆيتسە-پرەمەردىڭ تاعى ع.ابىلسەيىتوۆتەن ق.سۇلتانوۆقا ءوتىپ, ودان ت.جۇكەەۆكە كەلگەندە قاۋلى قابىل­داندى. ي.تاسماعامبەتوۆ كەلگەن سوڭ ناقتى جۇزەگە اسا باستادى. ءبولىم دەڭگەيىندەگى مۇراجايعا «م.و.اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتالىعى دەگەن دەربەس ستاتۋس بەرىلدى. ءسويتىپ, تاۋەلسىز قازاق­ستانداعى العاشقى مادەني قۇرىلىس قولعا الىندى. مۇراجايدىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ, مەموريالدىق زاتتاردى ىزدەستىرىپ, قالپىنا كەلتىرۋ, ءلايلا اپايى باستاپ كەتكەن «م.و.اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىق شەجىرەسى», م.اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ ەلۋ تومدىق تولىق باسىلىمى سياقتى كۇردەلى ىستەر قاتار اتقارىلدى. عىلىمي شاراعا ز.قابدولۆ, ز.احمەتوۆ, ر.نۇرعالي, ب.مايتانوۆ سياقتى عالىمدار دا (ىشىندە مەن دە بارمىن) تارتىلدى. جەكە شىعارماشىلىقتان دا كەندە قالمادى, «دۋلىعا», اباي تۋرالى «كۇيەسىڭ, جۇرەك... سۇيەسىڭ!..», م.اۋەزوۆ تۋرالى «بەسىگىڭدى تۇزە!..», «تالقى» اتتى كىتاپتارى جارىق كوردى. قويشى, جانتالاسپەن وتكەن تۇرسىننىڭ جەتى جىلى جەمىستى اياقتالدى. پرەزيدەنت تە, پرەمەر دە, ۆيتسەلەر دە مۇراجايعا ەكى-ءۇش رەت كەلىپ, ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. جاڭا مەموريالدىق مۇراجايدى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى اشتى. وعان يۋنەسكو-نىڭ رەسمي وكىلى باستاتقان وتىزعا تارتا شەتەلدىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ەڭبەك جاندى. بۇل ەڭبەككە جۇرتشىلىق ريزا بولدى. 50 توم­دىقتىڭ العاشقى ەكى تومى مۇشەلتوي قارساڭىندا شىعىپ ۇلگەردى, جەتىنشى تومى باسپاعا بەرىلدى. ەندى ونى اسىقپاي جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى عانا قالعان. مىنە, سول كەزدە ءبىزدىڭ «قازاقى كۇرەسىمىز» باستالدى. مۇراجايدى جەكەشەلەندىرۋ, وعان «لايىقتى مۇراگەر» ىزدەستىرۋ سياقتى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. اقىرى, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن قۇرىلعان دەربەس عىلىمي ورتالىق تاراتىلىپ, قايتادان ينستيتۋتقا قا­را­دى. قىرىقتان استام قىزمەتكەردەن ونشاقتى ادام قالدى. ول كەز­دە ينستيتۋتتىڭ باس­شى­لى­عىنان زەينەتكە شىق­­­­­قان­دىق­تان دا بۇل ءادى­لەت­سىزدىككە تىكەلەي ارا­شا تۇسە المادىم. تۇرسىن دوكتورانتتىق دە­مالىسقا جىبەرىلدى. شىن­دىعىن ايت­­سام, ونىڭ عى­لىمعا دە­گەن كوڭىلى شىن­داپ قا­لىپ ەدى. ءلايلا مۇحتار­قىزىنىڭ وسيەتىن اقتاعا­نىنا قۋاناتىن دا, ءادى­لەتسىزدىكتى ەسكە ال­عاندا «جىلاپ كەتكەن جەتى جىل» دەپ وكىنەتىن. ءبىزدىڭ دە جانىمىز اۋىراتىن. تا­قىرىبى «بەسىگىڭدى ءتۇ­زە!..» اتتى ءوزىنىڭ ەسسە­سىنىڭ نەگىزىندە «م.اۋە­زوۆتىڭ شىعارماشىلىق جو­لى مەن كوركەمدىك الە­مى» دەپ اتالعان. بۇل تا­قىرىپتى ونىڭ وزىنەن جەتىك بىلەتىن عالىم از ەدى. قورعاۋى ۇزاققا سوزىلعانىمەن ءساتتى اياقتالدى. ەشقانداي ىرىڭ-جىرىڭ بولمادى. الايدا, ەكى مىڭ ءبىرىنشى جىلى ناۋرىز ايىندا, ادەتتەگىدەي كۇتپەگەن, بىراق تۇتاستاي العاندا تابيعي ءبىر ۇسىنىس جاسالىپ, ۆيتسە-پرەمەر يمانعالي تاسماعامبەتوۆ شاقىرۋىمەن استانا قالاسىنا جول تارتتى. وندا قازاقتىڭ تاريحى مەن رۋحانياتىنا قاتىستى دۇنيە مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىنداعى دەرەكتەردى ءبىر ورتالىققا جيناستىرىپ, ونى عىلىمي اينالىمعا تۇسىرەتىن «وتىرار كىتاپحاناسىن» اشۋ مىندەتى ۇسىنىلىپتى. ول مەكەمە عىلىمي ورتالىق رەتىندە ازىرشە ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان ىرگە كوتەرمەكشى. اقىل سۇرادى. مەن ك ۇلىپ: «ەرتەرەك دوكتورلىقتى قورعاعاندا بۇل ۇسىنىس تا ەرتەرەك جاسالاتىن ەدى. جولىڭ اشىلادى, قىزمەت سەنى ءوزى ىزدەپ كەلەدى دەگەنىم وسى. بار. ۇناماسا قايتىپ كەلەرسىڭ», – دەدىم. ول: «ە, ءبىزدىڭ اۋىلدا رىمعالي اعامىزدىڭ ءبىر اعاسى قىرمان كۇزەتشىسى بولعاندا «شايقاقتىڭ وسى اتقا مىنگەنى – مىنگەن» دەگەن ەكەن. ءسوزىن جەرگە تاستاماسپىن دەگەن ءۇش ادامىم بار ەدى. ءبىرى ءسىزسىز. بارايىن. بىراق التى ايدىڭ ىشىندە ءۇي بەرسە, الماتىعا قايتىپ كەلۋ جوق. بەرمەسە, سەمەيگە تارتامىن. وسى اقىلىڭىزعا وكىنىپ جۇرمەڭىز», – دەدى دە تاپسىرىلعان ىسكە دە بەلسەنە كىرىستى. وكىنىشكە وراي, ءۇش جىلعا دەيىن پاتەر بەرىلمەدى. بىراق العان بەتىنەن قايتپادى. تۇپكى ماقساتى – سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالاردىڭ ورتالىعىن قۇرۋ, «الەكساندريا كىتاپحاناسى» سياقتى جەكە عيمارات سالۋ, جازۋ مۇراجايىن اشۋ, قولجازبالار مەن كونە كىتاپتاردى رەستاۆرا­تسيالايتىن لابوراتوريا قۇرۋ, مەموريالدىق كىتاپحانالار قورىن جاساقتاۋ, عىلىمي باسىلىمداردى جۇزەگە اسىرۋ سياقتى تولىپ جاتقان يگىلىكتى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ بولاتىن. بەس جىلدان كەيىن ءا.مارعۇلاننىڭ مۇراجاي-كىتاپحاناسىن اشقان سوڭ: «عىلىمي ورتالىقتىڭ نەگىزگى ۇيىم­داستىرۋ جۇمىستار اياقتالدى. ەندى ونى دامىتىپ, عىلىمي مۇمكىندىگىن كورسەتۋ كەرەك بولىپ تۇر»,  دەگەنى ەسىمدە. سول ارالىقتا س.بەگاليننىڭ, م.قاراتاەۆتىڭ, ت.كاكىشەۆتىڭ, ك.اقىشەۆتىڭ, ر.سىز­دىقوۆانىڭ, و.نۇرمۇحامەدوۆانىڭ, ا.سەيدىم­بەكتىڭ مۇراجاي-كىتاپحانالارى قۇرىلدى. اقىرى مەن دە ءوزىمنىڭ ءومىر بويى جيعان كىتاپتارىمدى «وتىرار كىتاپحاناسىنا» تاپسىردىم. قازىر دە استاناعا جول تۇسكەندە بارىپ, ەسكى دوستارىممەن وڭاشا سىرلاسىپ قايتاتىنىم بار. بۇل باستامانىڭ تاقىرىپتىق باسىلىمدار ارنايى جيناقتالماعان استانانىڭ عىلىمي مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزگەنى ءسوزسىز. وسىدان بەس جىلداي بۇرىن جەكە عيمارات سالۋ ماسەلەسى شەشىلىپ, ەلتاڭبانىڭ اۆتورى ج.مالىبەكوۆ جاساعان كونە تۇركى ۇلگىسىندەگى عيما­راتتىڭ جوباسىنا قاراجات تا ءبولىنىپ, تۇرسىننىڭ قۋانىشى قوينىنا سىيماي ءجۇر ەدى. الايدا, ارنايى بولىنگەن قارجى كەزىندە ءتيىستى «ورىنىن تاپپاي» قالىپتى. بيۋدجەتتەن ءبىر وبەكتىگە ەكىنشى رەت بەس جىلدان كەيىن عانا قايىرا قارجى بولىنەتىن جازىلماعان ءداستۇر بار. ول مەرزىم دە اياقتالىپ قالدى. مۇمكىن, ەندى جولى بولار. ون جىلدىڭ ىشىندە «وتىرار كىتاپحاناسىندا» دايىن­دالدى» دەگەن بۇرىشتامامەن 72 كىتاپ شىعارعان ورتالىقتىڭ عىلىمي بولاشاعى زور, ناقتى عىلىممەن اينالىسۋعا مۇمكىندىگى بار. جازۋ مەن جازبا تاريحي شەجىرەلەرى تۇگەندەلمەگەن ۇلتىمىز­دىڭ رۋحاني مۇقتاجدىعىن وتەي الاتىن مۇنداي عىلىمي مەكەمەنىڭ ۇنەمى مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا ءزارۋ ەكەنى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى. ال سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپتاردىڭ قورىن تولىقتىرۋ, عىلىمي سيپاتتاما بەرىپ, اۋدارىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ دە وڭاي جۇمىس ەمەس. اسىرەسە, ارنايى ءبىلىم مەن كونە تىلدەردى يگەرگەن مامان­دارعا مۇقتاج مۇنداي عىلىمي ورتالىقتارعا «سيرەك ماماندىق يەلەرى» شاقىرىلسا, ولارعا ءتيىستى جاعداي جاسالسا, عىلىمي كۇش ءبىر ورتالىققا توپتاستىرىلسا, مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحى ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولار ەدى. عىلىمي ورتالىقتىڭ قورى كوبەيگەن سايىن ونى قوياتىن ورىننان تاپشىلىق كورە باستايتىنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە كونە كىتاپتار مەن قولجازبالاردىڭ رادياتسيا جينا­ق­تايتىنى, جۇقپالى «دەرتكە» ۇشىرايتىنى بار. ەسكى مازارلاردان قازىلىپ الىنعان مۇرالار مىندەتتى تۇردە جەكە ساقتاۋدى قاجەت ەتەدى. جازبا قۇندىلىقتاردى ساتىپ الۋعا ۇكىمەتتەن ارنايى قارجىنىڭ بولىنبەۋى دە ورتالىقتىڭ تىنىسىن تارىلتىپ جۇرگەن سياقتى. مۇنىڭ بارلىعى تۇبىندە شەشىمىن تاباتىنىنا سەنەمىن. ال تۇرسىننىڭ جەكە عىلىمي-شىعارماشى­لىق تابىستارىنا كەلەتىن بولساق, ول ءوزىنىڭ ۇزدىك­سىز ىزدەنىس ۇستىندە وتكەن وسى ءۇشىنشى كەزەڭىندە ادەبيەت پەن تاريحتىڭ تامىرىن جالعاپ, جان-جاقتىلانىپ, مارقالانىپ كەتكەن سياقتى. تۇپكى تانىمدىق تامىرى ءبىر بولعاندىقتان دا بۇل تابيعي كورىنىس سياقتى. قازىر جاراتىلىستانۋ مەن قوعامدىق عىلىمداردىڭ ءوزى ءبىر-بىرىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىسىپ بارا جاتقانى انىق بايقا­لادى. ونىڭ ۇستىنە عىلىمي ورتالىقتىڭ ۇيىم­داستىرۋ جۇمىسى ادەبيەت, تاريح, جازۋ تاريحى سياقتى سالاعا تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان دا, وسىنداي جان-جاقتىلىقتى تالاپ ەتەدى. ون جىلدىڭ ىشىندە ءار ءىلىم سالاسىن قامتيتىن 30-دان استام سيرەك قولجازبالار مەن كونە كىتاپتاردى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋىنىڭ ءوزى سونىڭ دالەلى. تاياۋدا تۇرسىننىڭ بيبليوگرافيالىق كور­سەت­كىشىن پاراقتاپ شىعىپ, وزىمە بەيتانىستاۋ ءبىراز جايلاردى اڭعاردىم. ونىڭ اقىن, جازۋشى, جۋرناليست, سىنشى, ادەبيەت تاريحشىسى رەتىندەگى ەڭبەكتەرىمەن قوسا تاريحي ءافسانالارى دا ءبىر زەرتتەۋشىنىڭ جۇگىن كوتەرەتىندەي سالماقتى ەكەن. «دۋلىعا» اتتى ەكى تومدىعى ءۇش رەت باسىلىم كورىپتى. «قۇنانباي» اتتى مونوگرافياسى, پرو­زالىق شىعارمالارىنىڭ ءتورت تومدىعى شى­عىپتى. ءوزىمنىڭ جازۋ داستۇرىمە جات بولسا دا, كورسەتكىشتەگى مىنا دەرەكتەردى تۇرسىننىڭ ىزدەنىس اياسى مەن ەڭبەگىن كورسەتۋ ءۇشىن كەلتىرە كەتكەندى ءجون كوردىم. 2001-2010 جىلدار ارالى­عىندا پروفەسسور ت.جۇرتبايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن 40 مىڭعا تارتا سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپتار جيناقتالىپ, 31 باسىلىم, سونىڭ ىشىندە «جەتىنشى قازىنا» (2004); نارمانبەتتىڭ «كەر زامان» (2004); ح.بولعامباەۆتىڭ «شىعارمالارى. تاعى­لىم­دارى» (2005); ت.قوڭىروۆتىڭ «تەڭەۋلەر تابيعاتى» (2005); ح.تاكەجانوۆتىڭ «قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى» (2005); ءا.مارعۇلاننىڭ «سايات قۇستارى» (2005); نوعايبايدىڭ «ەلىم ءۇشىن كەكتىمىن» (2007); ب.ءبافيننىڭ «تاريحي شەجىرە» (2007); ي.نۇراحمەتتىڭ « ۇلىستىق ادەبيەتتەن ۇلتتىق ادەبيەتكە» (2005); س.كەنجەاحمەت ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى» (قازاق, ورىس, اعىل­شىن تىلدەرىندە, 2004); «قازاقتىڭ دارحان داس­تار­حانى» (قازاق, ورىس تىلدەرىندە, 2005); «قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن تۇرمىسى» (قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە); «قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى (ەنتسيكلوپەديا, 2009); ق.سارت­قوجا ۇلىنىڭ «ءتۇر­كى جازۋىنىڭ گەنەزيسى» (2007); ن.احمەتبەكوۆتىڭ «ولەڭدەرى مەن داستان­دارى» (2007); ك.تاڭا­تار ۇلىنىڭ «ارمان دا, ارمان, شىن ارمان» تاريحي جىرلارى (2011); ق.مۇحامەدحانوۆتىڭ 9 تومدىق (2004-2011); س.بەگاليننىڭ 6 تومدىق شىعارمالار جيناعى (2007 -2011); «قازاق ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ تاريحى» اتتى 30 توم­دىقتىڭ 7, 11-15, 17 تومدارىن (2007, 2008, 2009, 2010) قۇراستىرىپ, عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەر جا­زىلىپ, باسپادان شىعارىلىپتى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ اياسىندا ۇيىمداس­تى­رىلعان «كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى مەن شى­عىس قولجازبالارى – قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىزدىگىنىڭ رۋحاني نەگىزى» (2003-2005) جانە «كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى مەن شىعىس قولجاز­بالارى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يدەيا­سىنىڭ رۋحاني نەگىزى» (2007-2009) اتتى جوبا­سىنا عىلىمي جەتەكشىلىك ەتىپ, ءتۇبىرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپتى. سونىمەن بىرگە, قازىر «قازاق قولجاز­بالارى ء(بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى X ع. باستاپ XXI ع. دەيىن)» اتتى 10 تومدىق عىلىمي جوبانى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر ەكەن. ونىڭ: «قازاق قولجازبالارى»: «ەجەلگى گرەك, كونە قىتاي جازبالارىنداعى تۇركىلىك ادەبي ۇلگىلەر», «باتىس وڭىرىندەگى از ۇلت اقىندارىنىڭ تاڭدامالى ولەڭدەرى» (51 اقىن, ونى تۇرسىننىڭ ءوزى اۋدارىپتى), «تۇركى جانە قازاق جازبا ادەبي مۇرالارى», «مايتري سميد», ءVىىى عاسىرداعى 20 كورىنىستى پەسا. ترانسكريپتسيا, اۋدارما, تۇسىنىك», «جەتى قاعان», «مۇز­بۇرشاق» ەپوسى» ء(ىح-ءحى ع.) اتتى العاشقى ءىV تومى «ەل-شەجىرە» باسپاسىنان بيىل جارىق كوردى. رەسمي ساراپشى رەتىندە پىكىر بىلدىرگەندىكتەن دە ويىمدى تاراتىپ ايتىپ جاتپايىن. بىراق قازاق ادەبيەتتانۋىنا دا, تاريحشىلارعا دا وي سالاتىن قۇندى باسىلىم ەكەنى داۋسىز. ال ونىڭ «ۇرانىم – الاش!..» اتتى, 1922-1957 جىلدارى ارالىعىنداعى كەڭەستىك يدەولوگيالىق قىسىم مەن ساياسي جازالاۋ, ۇلت زيالىلارىن قۋدالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتۋ, ۇلتتىق سانا مەن قۇندىلىقتاردى جويۋ, تۇقىمۇزۋ (گەنوتسيدتىك), حالىقتىڭ جادىن ءوشىرۋ, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن رۋحسىزداندىرۋ ساياساتىن اشكەرەلەيتىن «جەگى», «تەز», «تالقى» دەگەن ءۇش كىتاپتان تۇراتىن «ءتۇر­مە ءافساناسى» ءبىرتۇتاس الاش يدەياسىنىڭ تۇجى­رىمداماسى جاسالعان ىرگەلى ەڭبەك بولىپ تابى­لادى. سونىمەن قاتار, ءباسپاسوز بەتىندە جاريا­لانىپ جاتقان مەرزىمدىك ماقالالارى قانشاما. وسىعان قاراپ, مەن تۇرسىننىڭ ءومىرىنىڭ التى اسقارى ناتيجەلى ءوتتى دەپ ەسەپتەيمىن. ول ادەبيەتتانۋ ىلىمىندەگى ۇلتتىق يدەيانىڭ قالىپتاسۋىن زەرتتەي ءجۇرىپ, قازىرگى تاڭداعى ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ قالىپتاسۋىنا ايانباي ەڭبەك سىڭىرگەن ادال دا, شىنشىل, مىنەزدى تۇلعاعا اينالدى. مەن وسىنداي ويلى پىكىرلى ءارى قاراپايىم ازاماتتىڭ ءومىر جولىنىڭ ايىرىقتى تۇسىندا دۇرىس باعىت بەرە بىلگەنىمدى ماقتانىش ەتەمىن جانە ونىڭ ويدا جۇرگەن ىستەرىن جۇزەگە اسىرىپ, ءبىزدى الپىستىڭ اسقارىنا شىققان كەزدە ءوزىنىڭ تىڭ يدەياسىمەن تانىستىرا بەرەتىنىنە تولىق سەنىمدىمىن. سەرىك قيراباەۆ, اكادەميك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.