جۇلدىزى جارقىراعان جان

اركىمنىڭ الار بيىگى ءار قيادان كوز تارتىپ تۇرادى. ونى بىرەۋ ەرتە, بىرەۋ كەش باعىندىرادى. بىرەۋلەرى ءومىر بو­يى باعىندىرا الماي كەتۋى دە مۇمكىن. باق جۇلدىزى جانعان ادامدى كورگەندە ەل-جۇرتتىڭ قىزىعىپ, تاڭىرقاپ جاتا­تى­نى سودان بولسا كەرەك. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ءابىلحان قاستەەۆ سەكىلدى دارابوز سۋرەتشىنى ومىرگە كەلتىرگەن جەتىسۋ ولكەسىنىڭ شاعىن عانا شەجىن اۋى­­­لىندا تۋعان, ال بۇگىن اتاقتى عالىمعا اينالعان مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور, رەسەي مەدي­تسي­نا­لىق-تەحنيكالىق عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىق­تىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرتاي سارسەبەكوۆ جۇلدىزى جارقىراي جانعان جاندار­دىڭ قاتارىنان. اركىمگە ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ىستىق جانە قىمبات. ەرتاي قو­جاحمەت ۇلىنا دا سونداي. وسى شاعىن عانا شەجىن اۋى­لىنىڭ عاجايىپ تابيعاتىن كەزىندە قازاقتىڭ ماڭدايالدى سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆ سۋرەت ەتىپ سالعان. ودان بەرتىنىرەكتە شەجىنگە بارعان اتاق­­­تى سۋرەتشى گۇلفايرۋز يسمايىلوۆا اپاي: «بۇل جەر قازاقتىڭ بەينەلەۋ ونە­­رىنىڭ مەككەسى», دەپ باس يگەنىن كوپشىلىك بىلەدى. مىنە, ول سوناۋ تۇك­پىردەگى اياداي اۋىلدىڭ قا­سيەتى بولسا كەرەك. ونىڭ اياداي بولا­تىن سەبەبى دە بار. ول جەردە ءتۇتىن سانى 50-60-تان اسىپ كورمەگەن ەكەن. «سولاي بولا تۇر­­­سا دا, جوڭعار الاتاۋىنىڭ ەتەگىنە ور­نا­لاسقان ءبىزدىڭ اۋىلدان ەل-جۇرت تانىپ, قادىرلەيتىن كىسىلەر كوپ شىقتى, – دەيدى ەرتاي سارسەبەكوۆ اڭگىمە ارا­سىندا. مىسالى, قازاقتىڭ تۇڭعىش حالىق سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى كۇلاش ايتجانوۆا, جاۋىنگەرلىك داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى احمەت سۇلەيمەنوۆ, قازاقستان­نىڭ حالىق مۇعالىمى زاعيرا ءنۇسىپ­بە­كوۆا, قازاقستان ونەرىنە ەڭبەك سىنىرگەن قاي­رات­كەر ءابىلتاي قاستەەۆ, اتاقتى ءمۇسىنشى سامات نۇرساپاەۆ شەجىندە تۋىپ-وسكەن جاندار. ولاردان باسقا دا ادامدار بار. بۇلاردىڭ تاماشا قابى­لەت­كە يە بولۋىنا جەرىمىزدىڭ اسەم تابيعاتى اسەر ەتكەن بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. اۋىلىمىزدىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. مەن ءوزىم جەتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە قازاقتىڭ كوپ­تەگەن جاقسى كينوسىندا قولتاڭباسى بار رەجيسسەر, مارقۇم ابدوللا قار­ساق­باەۆ ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلىپ, توقاش بوكين تۋرا­لى «قيلى كەزەڭ» اتتى فيلم ءتۇ­سىرگەنى ەسىمدە. اۋىلدا قوناقۇي جوق. سو­دان رەجيسسەر وتباسىمەن بىرگە ءبىز­دىڭ ۇيدە تۇردى. ابدوللا اعانى كىشىپەيىلدىلىگى, ادام بالاسىن جاتسىن­باي­تىنى ونى ءبىز­دىڭ ۇيگە عانا ەمەس, اۋىل ادامدا­رى­نا تۇگەل ەتەنە جاقىن ەتتى. بىزگە ول كەزدە ارتىستەردىڭ ءجۇرىس-تۇ­رىس­تارى, ەلدەن ەرەك­شە كيىمدەرى قىزىق كورىنەتىن, الگى كينوداعى ەپيزودتىق كورىنىستەردە قىلاڭ بەرىپ قالاتىنىم دا سونىڭ اسەرىنەن شىعار. الماتى وبلىسى, پانفيلوۆ اۋدا­نىن­دا ورتا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ, ەرتاي سارسەبەكوۆ الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى 1974 جىلى ويداعىداي اياقتادى. ال جۇمىس جولىن گۋرەۆ (اتىراۋ) وب­لىستىق ونكولوگيا ديسپانسەرىندە ۇي­ىم­داستىرۋ-ادىستەمەلىك ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ باستادى. ديسپانسەر 1978 جىلى عىلىمي-پراكتيكالىق جۇ­مىستار ناتيجەسىندە بۇكىلوداقتىق جۇلدەگە يە بولدى, لاۋرەاتتار قاتا­رىندا ەرتاي دا بار ەدى. – سول كەزدەگى گۋرەۆ وبلىستىق ونكولوگيا ديسپانسەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋ-مەتوديكالىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­­مەتىنە كىرىسكەنىمدە جوعارى وقۋ ورنىن ەندى عانا بىتىرگەن جاس جىگىت ەدىم. مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىممەن وڭىردە قىلتاماق اۋرۋىن جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىس­تارى باس­­تال­دى, – دەيدى ول سول ءبىر شاق­­تى ەسكە الىپ. – وسى زەرتتەۋدىڭ ءناتي­­­جەسىندە, كا­دىمگى قارا شايدىڭ قۇرا­­­مى­نان وڭەش راگىن تۋدىراتىن ءارتۇرلى كوم­پونەنتتەر تاپ­تىم. ءبىز مۇنى ۇزاق ۋاقىت زەرتتەدىك. قارا شاي مەن كوك شايدى سالىستىرۋ ارقىلى قارا شاي­دىڭ زيانىنىڭ كوبى­رەك ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ويتكەنى, كوك شاي نەگىزىنەن تابيعي جاعدايدا داي­ىن­دالسا, قارا شاي­­­دى ازىرلەۋ ءۇشىن جاپى­راق­تار قۋىرىلىپ, وزگەرىسكە تۇسەدى. زەرت­تەۋ بارىسىندا الەم ەلدەرىن دە شاي­­دى دايىنداۋدىڭ جانە پايدا­لا­نۋ­دىڭ 120-دان اسا ءادىسى بار ەكەنىن انىقتادىم. ىزدەنگىش, تىندىرىمدى عالىمى­نىڭ وڭەش راگى تۋرالى بۇل جاڭالىعى وداقتىڭ مەديتسينا سالاسىنداعى ەڭ بەدەلدى «ۆوپروسى پيتانيا» جۋرنالىندا بىرنەشە رەت جاريالاندى. سودان كەيىن ول زەرتتەۋ جۇمىسىن كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ن.ن.پەتروۆ ات­ىن­داعى لەنينگراد ونكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جالعاستىرىپ, 1983 جىلى «وڭەش راك اۋرۋىنىڭ پايدا بولۋىنداعى ءارتۇرلى تۇرمىستىق جانە كاسىپتىك فاكتورلاردىڭ اسەرى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديس­سەر­تا­­­تسيا­­نى ءۇز­دىك قور­عاپ شىق­تى. وسىلايشا ول ءوزى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مەكەمەسىندە عى­لىم مەن ءتاجى­ري­بەنى ۇش­تاس­تى­را ءبىلدى. ەرتاي ءسار­سەبەكوۆ 1980 – 1990 جىلدارى قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عى­لى­مي-زەرتتەۋ ينس­­تيتۋتىندا قىز­مەت ىستەدى. وس­ىن­دا ول كسرودا العاشقى بو­لىپ قازاق­ستان­دا ءون­دى­رى­لە­تىن اۋىر مۇ­­ناي مەن مۇناي­بي­تۋم­دىق تەكتەستىكتەر ءجا­­­نە ول­ار­­­دىڭ ءار­­تۇر­لى ءونىم­­­دە­رى­نىڭ بلاستوموگەندىك جانە نەفروتوك­سي­كالىق قاسيەت­تە­رىن جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى­مەن اينا­لىس­تى. كۇردەلى حيميالىق جانە سەزىمتال سپەكترالدىق ساراپتاۋ نەگىزىندە اتال­عان زاتتاردا ول 30-دان اسا ءارتۇرلى توكسيكالىق جانە كانتسەروگەندىك قوسى­لىمدار تاۋىپ, ال لابوراتوريالىق حا­يۋا­ناتتاردىڭ ءار ءتۇ­رىندە جانە ارقي­لى اسەر ەتۋ جاعداي­لارىندا ولاردىڭ جو­عارى دەڭگەيدەگى بلاستوموگەندىك ءجا­نە نەفروتوكسيكالىق قاسيەتتەرىن ال­عاش­قى رەت دالەلدەدى. ونىڭ وسى ەڭبەگى كسرو-نىڭ جەتەكشى ەكسپەريمەنت-پاتولوگ عالىمدارىنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولىپ, ولار «اۋىر مۇناي مەن مۇنايبيتۋمدىق تەكتەستىكتەر جانە ولاردىڭ ونىمدەرىنىڭ بلاستوموگەندىك جانە نەف­روتوكسيكا­لىق قاسيەتتەرىن جان-جاقتى باعالاۋ» اتتى ە. سارسەبەكوۆتىڭ دوك­تور­لىق ديس­سەر­تاتسياسىن 1992 جىلى ن.ن.پەتروۆ اتىنداعى سانكت-پەتەر­بۋرگ­تىڭ ونكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋ­تىندا ءبىراۋىزدان قورعاتتىرىپ شىقتى. ەرتاي قوجاحمەت ۇلى 1991 جىلدان ۋرولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋ­تىن­دا جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر, عى­لىمي-ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگە­رۋ­شىسى, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىز­مەت­تەرىن ابىرويمەن اتقاردى. 1991- 2006 جىلدارى ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن رەس­پۋبليكادا العاش رەت ءزار-جىنىس ءمۇ­شەلەرى اۋرۋلارىن ەمدەۋ-دياگ­نوس­تي­­­­­­كا­لىق شارالارى كولەمىنىڭ مەدي­تسي­نا­لىق-ەكونوميكالىق ستاندارتتارى جانە ما­­­مانداندىرىلعان ۋرولوگيالىق كو­مەكتىڭ ساپاسىن باقىلاۋ مەن تيىمدىلىگىن باعالاۋدىڭ جۇيەسى عىلىمي نەگىزدە جاسالدى. وسى جانە باسقا دا زەرتتەۋ­لەر ە. سارسەبەكوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن قورعالعان 2 دوكتورلىق جانە 15 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالارعا نەگىز بولدى. ول تەرەڭ ءبىلىمدى جانە كەڭ كولەمدى عالىم رەتىندە وسى جىلداردا 5 كانديداتتىق جانە 3 دوكتورلىق ديس­سەر­تاتسياعا رەسمي وپپونەنت بولىپ, عى­لىمي دارەجەگە جول اشتى. ونىڭ جو­عارى ءبىلىمدى عالىم ەكەندىگى ەسكەرىلىپ, 1999 – 2003 جىلدار ارالىعىندا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى جوعارى اتتەس­تا­­تسيا­لىق كوميسسياسى (ۆاك) ەكسپەرت­تىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى جانە ءجۇز­دەگەن كانديداتتىق, دوكتورلىق دي­س­سەر­تاتسيالارعا ساراپتاما جاساپ, عى­لى­مي تۇرعىدان باعا بەردى. ە.قوجاحمەت ۇلى بەلگىلى عالىم رەتىندە كوپجىلدىق زەرتتەۋلەرىنىڭ نەگىزىندە 300-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەكتەر جاريالادى. ول 12 مونوگرافيانىڭ, 8 مەتوديكالىق ادىستەمەلەردىڭ, 5 عىلى­مي ونەرتابىستىق جانە 3 ينتەل­لەك­تۋ­الدىق مەنشىكتىك نىساندار كۋالىكتە­رى­نىڭ يەسى. «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا ونىڭ رەداكتورلىعىمەن قازاق تىلىندە «ۋرولوگيا» وقۋلىعى, ورىس-قازاق تىلىندە «ۋرولوگيا تەرميندەرىنىڭ سوزدىگى», قا­زاق-ورىس, اعىلشىن تىلىندە «قازاق­ستان­­­دىق ۋرولوگيا» عىلىمي-كوپشىلىك كىتا­بى جارىق كوردى جانە ول ۋرولوگيا عى­لىمي ورتالىعى شىعارعان 8 عىلىمي ەڭ­بەكتەر جيناقتارىنا رەداكتور بولدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ىستەرىن ۇيىمداس­تى­رۋداعى عىلىمي جانە پراكتيكالىق جۇ­مىستارى ەسكەرىلىپ, ەرتاي سارسە­بە­كوۆ 2006 جىلى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى پرەزيدەنتىنىڭ ءىس باسقارماسىنا جۇ­مىس­قا شاقىرىلىپ, ونىڭ مەديتسينا­لىق ورتالىعى باستىعىنىڭ ورىن­با­سا­رى بولىپ تاعايىندالدى جانە ونىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن وسى سالانىڭ كوپ­تە­گەن ماڭىزدى قۇجاتتارى دايىندالدى ءارى ىسكە اسىرىلدى. ولاردىڭ بارلىعى مە­ديتسينالىق كومەك الاتىن كونتين­گەنت­تىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا, كور­سە­تىلەتىن مەديتسينالىق جاردەمنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ مەن ساپاسىن كوتەرۋگە, مامانداردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالىپ, ءوز ناتيجەلەرىن زاماناۋي تۇرعىدا كورسەتتى. وسى جۇمىستار بىرنەشە دۇركىن ۇيىمداستىرىلىپ, ءوت­كى­زىلگەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيالاردا وڭ باعاسىن الدى. ەرتاي قوجاحمەت ۇلى وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنىڭ الماتىداعى ورتالىق كلينيكالىق اۋ­رۋحاناسىنا اۋىسىپ, وسىندا عىلىم ءبو­لىمى نەگىزىندە عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ورتالىق ۇيىمداستىردى. ونىڭ باس­شى­لىعىمەن مۇندا عىلىم, يننوۆاتسيا جانە حالىقارالىق قاتىناستار سەكتور­لا­رى قۇرىلىپ, جاڭا قارقىنمەن جۇ­مىس ىستەۋدە. اۋرۋحانادا اتقارىلىپ جاتقان ىستەر جانە كورسەتىلەتىن مەدي­تسي­نالىق كومەك حالىقارالىق ستاندارت­تارعا كو­شى­رىلىپ, عىلىمي تۇرعىدا تالدانۋدا. ولاردىڭ العاشقى ناتيجەلەرى وسىندا وتكىزىلگەن «مەتابوليزم سي­ن­درو­مى: كۇر­دەلى ماسە­لەلەرى مەن ولاردى شەشۋ جول­دارى» اتتى ۇيىمداستى­رى­لىپ, وتكى­زىل­گەن حالىق­ارا­لىق كونفە­رەن­تسيانىڭ نەگىزگى تاقىرىبى بولدى ءارى وڭ باعاسىن الدى. اڭگىمەلەسۋ كەزىندە ءبىز ەرتاي ءسار­سەبەكوۆتەن دارىگەرلىك ماماندىقتى تاڭ­داۋىنا نە سەبەپ بولعانىن سۇراعان ەدىك. «اتى ءماشھۇر دارىگەرلەردىڭ ءبىرىن ۇلگى تۇتتىم نەمەسە ءبىزدىڭ اۋىلدا وسىنداي ءبىر دارىگەر كىسىنى تانۋشى ەدىم دەسەم, ءوتى­رىك ايتقان بولار ەدىم, – دەدى ول اعى­نان جارىلىپ. مەنى بۇل سالاعا الىپ كەلگەن جەكە ومىرىمدەگى وقيعالار. مەكتەپ وقۋ­شى­سى كەزىمدە ءبىزدىڭ اۋلەتتەن ءبىر­نەشە ادام, ياعني, اتام, اجەم, اكەم, اكەمنىڭ اعا­سى, اكەمنىڭ ەكى جەڭگەسى, ءوزىم­نىڭ جالعىز قارىنداسىم, ءبىر ءىنىم قايتىس بولدى. وسى وقيعانىڭ ءبارى ءۇش- ءتورت جىل ىشىندە ءوتتى دە, ءبىز ەسەڭگىرەپ قالدىق. بالا قيالدا: «مەن دارىگەر بولسام, مۇنداي وقيعا ورىن الماس ەدى عوي», دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ, قاتتى جابىق­تىم. ادام بالاسىنىڭ كە­دىر-بۇدىرلى ءومىر سوقپاعىن كىم بولجاپ, ولىمىنە كىم اراشا بولادى دەيسىز؟ ءبىزدىڭ دە قو­لىمىزدان ەشتەڭە كەلگەن جوق. ايتسە دە, سول وقيعالار مەنى قاتتى ەسەيتىپ جىبەردى. اجالعا اراشا تۇرا الماسام دا, ادام بالاسىنىڭ ءومىرىن ۇزارتۋعا ءسال دە بولسا ىقپالىم تيسە ەكەن دەگەن ارمانمەن جەتىلدىم. سول ءۇمىت مەنى مەديتسينا ينس­تيتۋتىنا جەتەلەپ اكەلدى». – ادامنىڭ كىندىگى تۋعان جەرىمەن بايلاۋلى بولادى دەگەنگە ءوز باسىم سەنەمىن, – دەدى ول ءسال تىنىستاپ الىپ. – اۋىلدان الىستاپ كەتكەنىمە قانشاما جىلدار وتسە دە, سول جاققا قاراعىشتاپ تۇرامىن. شەجىن اۋىلىندا بۇرىن دا, وسىعان دەيىن دە نە مەشىت, نە كلۋب, نە ءبىر دۇكەن جوقتىعى جانىما باتىپ ءجۇردى. سودان ويلانا كەلە سول اۋىلدا تۋىپ-وسكەن كاسىپكەر ىنىلەرىممەن اقىل­دا­سىپ, مەشىت سالۋ تۋرالى يدەيا ايتقان ەدىم. ول يماندىلىق ءۇيى 2008 جىلى اشىلدى. قۇرىلىسقا قاجەتتى ءبىراز اق­شا­نى ءوزىم شىعاردىم. قالعانىن جىگىتتەر جينادى. سونىمەن, عيمارات 2008 جى­لى 31 تامىزدا, ياعني ورازا الدىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر حالىققا قىز­مەت ەتۋدە. قاريالارىمىز قاسيەتتى, ۇر­پا­عىمىز يماندى بولسىن دەگەن نيەتپەن بوي كوتەرگەن مەشىتتىڭ ەل-جۇرتقا ءساۋ­لە­سى ءتۇسىپ جاتسا, مەن ءۇشىن سول قۋانىش. ەرتاي سارسەبەكوۆتىڭ حالىق دەنساۋ­لى­­عىن قورعاۋ ىسىندەگى ەرەن ەڭبەگى ءار جىل­­دارى باعالانىپ وتىرىلدى. ول 2005 جىلى عىلىم سالاسى بويىنشا رەسپۋب­ليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەا­تى اتاعىنا يە بولدى. ال 2008 جىلى وعان «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسى­ڭىر­گەن قاي­رات­كەرى» قۇرمەتى اتاعى بەرىلدى. كوپ جىل­عى ءارى ماڭىزدى عىلىمي ەڭ­بەكتەرى ەسكەرىلىپ, ەرتاي قوجاحمەت ۇلى 2007 جى­لى رەسەي مەديتسينالىق-تەح­ني­كالىق عى­لىم اكا­دەمياسىنىڭ اكادەمي­گى بولىپ ساي­لان­دى جانە وسى اكادەميانىڭ چيجەۆسكي اتىنداعى التىن مەدالىمەن ما­راپات­تال­دى. ول سونداي-اق الماتى وب­لى­سى, پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. ەرتاي قوجاحمەت ۇلى – ۇلكەن قايى­رىمدىلىق شارالار كورسەتىپ جۇرگەن ازامات. ونىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋى­مەن جانە قارجىلىق جاردەمى ارقا­سىن­دا شەجىن اۋىلىندا مەشىت سالعانىن جوعارىدا ايتتىق. ول 2007 جىلى شەجىن مەكتەبىنىڭ ۇزدىك وقۋشىلارىنا ءشا­كىرتاقى تاعايىنداعان بولاتىن. بۇگىن­دە ونى ءوز قاراجاتىنان ۋاقتىلى بەرىپ كەلەدى. سول ستيپەندياتتاردىڭ ال­دى مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, وسى كۇنى ينستيتۋتتا ءبىلىم الۋدا. حالىق اراسىندا جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك جانە قايىرىم­دى­لىق جۇ­­­مىس­­تارى ەسكەرىلىپ, ول 2010 جىلى رەس­پۋبليكالىق «التىن جۇرەك» قوعامدىق قورىنىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي, الماتى.