شەشە

ماعان سىرتتاي قۋانىش سۇل­تا­نوۆ جاستايىنان جولى بولىپ قىز­مەت ساتىسىمەن ورلەي بەرگەن شىت­تاي تازا شەنەۋنىك سەكىلدى كو­رىنەتىن. جاقىندا «زامان جانە زامانداستار» اتتى جاڭا كىتابى قو­لىما ءتۇستى. وقۋ بارىسىندا كوزىم جەتكەنى, جوق, ولاي ەمەس ەكەن. يلانتقان تارتىمدى سىردىڭ ءتا­لىم­دى بايانى. ءتىپتى اق­جا­رىلا اڭگى­مەلەۋىنىڭ باۋراپ العانى سونداي, وقۋ ۇستىندە مەن ءوزىم ءبىر­تۇر­لى جان­كۇيەر بوپ وتىردىم. ويتكەنى, ونىڭ ءومىر كەشۋى سونداي قاراپاي­ىم بولا تۇرا سونداي سيتۋاتسيالى, سەزىمگە تولى سەرىپپەلى, وتكەلى مەن وكپەگى دە جەتەرلىك ءومىر جولى ەكەن. «بالا كۇنىمنەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ ءوستىم» دەپ اتالاتىن سۇح­بات­تىڭ ءبىر دەممەن وقىلۋىنىڭ سىرى دا وسىنىسىندا بولسا كەرەك. ءاپ دەگەننەن اكەدەن ەرتە ايى­رىلعان قۋا­نىشتىڭ شىدامدى­لى­عى, شىمىر­لى­عى باۋراسا, ال اناسى ءۇشىن جانىمەن شىرىلداپ ءومىر كەشكەنى تولقىتپاي قويمايدى. جاس ءوندىردىڭ ءار سوزىنەن اناسىنا دەگەن اڭسارى كورىنەدى. بوز­تورعاي كۇن­دە­رى, بوزالا تاڭدارى ەلەس­تەيدى. ءبىر تۇس­تا ول: «مەن نەگىزى شەشەمە تارت­قانمىن. شەشەم ءناز­ىك­­تەۋ ەدى. بىراق نازىك بولعانىمەن, وتە قايراتتى ادام بولاتىن». «... سودان اكەمىزدى جەرلەپ: جەتىسىن بەرىپ كەلگەننەن كەيىن, بۇرىنعىداي كوشەگە شىعىپ قاڭعىرۋدى, قىل­تىڭ-سىلتىڭ ءجۇرىس پەن ويىن-ساۋىقتى بىردەن توق­تاتتىم عوي, – قاتتى ويلانىپ, قال­عان ومىرىمدە تەك وسى ويمەن ءومىر ءسۇردىم», – دەيدى. شىن مانىندە دە بارلىق ءومىر جولىندا قۋانىشتىڭ اناسىنا دەگەن جان شۋاعى ءبىر استە ءالسى­رە­مەيدى, قاي­تا اناسىمەن قايراتتا­نىپ, انا­سى­مەن قاناتتانىپ وسكە­نىن كوز ال­دى­مىزعا جايىپ سالادى. «...شەشەم قاتتى جى­­لاپ وتىر. قار ءتۇسىپ, اياز باستالعان تۇس, قاراشا ايىنىڭ سوڭى بولسا كەرەك. تاڭ­ەرتەڭ تۇردىم دا, مەكتەپكە بارىپ, ساباعىمدى وقىپ بولدىم دا كەشكى ساعات التىدا شەشەممەن بىرگە پەدۋچيليششەگە كەتتىم. مەن بىرگە بار­ماق بولعاندا شەشەم: «قوي, نەمەنەگە باراسىڭ؟ ساباعىڭا دايىن­دال, ەر­تەڭ ساباققا باراسىڭ. مىنا بالا­لار­عا قارا!» دەدى. «جوق, مەندە بىرگە با­را­مىن سەنىمەن», دەپ سوڭىنان ىلەستىم». شىركىن, ءار بالا شەشەسىنە وسى­لاي جانى اشىسا عوي دەپ قوياسىڭ وقىپ وتىرعاندا... «ەدەندى جۋماس بۇرىن بۇكىل پەش­تىڭ ك ۇلىن شىعارۋ كەرەك, كومىر اكەلىپ سالۋ كەرەك. بارلىعىن داي­ىن­داپ, سودان كەيىن بارىپ ەدەن جۋادى ەكەن. الدىمەن سىپىرىپ, ەدەن جۋ­ىپ بولعاننان كەيىن ابدەن تۇنگى ساعات بىرگە تاقاعان ۋاقىتتا بارلىق پەشتەردى تۇتاندىرىپ وت جاعاسىڭ. ون جەتى پەش بار بولاتىن. وتىز ەكى كابينەت. سونىڭ ءبارىن تازالاپ, وت جاعىپ شىقتىق. ءسويتىپ, ۇيگە ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا, ساعات ەكىلەرگە تاياۋ بار­دىق... سودان شەشەمنىڭ كوڭىل-كۇيى كوتە­رىلىپ ۇيگە كەلدىك. كۇندە سول ادەت قايتالاناتىن بولدى», دەيدى. بۇل اۆتور اۋزىنان شىققان اقي­قات سىر, كوڭىلدى ءدىر ەتكىزەر قوڭىر مۇڭ. ءبىر جاعى سىپايىلىق, ءبىر جاعى شىنايىلىق. «ءيا, شەشەم ءوزى نامىسقوي ادام بولاتىن... «شەشەم وتكىر ادام ەدى, ءتىلى دە وتكىر ەدى. شەشەم­نىڭ سول ءبىر كەزى ەسىمنەن كەتپەيدى. «...شەشەم ءبىر كۇنى جىلاپ كەلدى ۇيگە. نە بولعانىن سۇراسام, جى­لاپ وتىرىپ: «زاۆۋچ ما­عان: «با­لاڭ­نىڭ بىرەۋىن نە دەتدومعا, نە ينتەرناتقا تاپسىر!» دەپ ايتتى. مەن ودان نان سۇراعانداي, نەمەنەگە بۇلاي دەيدى؟ ەشقانداي بالام­دى ەشقايدا دا جىبەرمەيمىن. كو­زىم ءتىرى تۇرعاندا مەن ءبىر بالامدى دا جات قولعا بەرمەيمىن!» – دەيدى شەشەم». وسىنداي قايسارلىقتى كورىپ وسكەن بالانىڭ پەرزەنتتىك پارىزعا دەگەن ادالدىعىندا شەك بولۋى مۇمكىن بە؟ ارينە جوق! انا دەگەن قا­شاندا كورە­گەن. وي­­لايتىنى دا, قول­دايتىنى دا پەر­زەنتى. «ەندى سەن ەل ال­دىن­دا ءجۇر­گەن ازامات بول­دىڭ. بىراق, ەش­قا­شان ءبى­رەۋلەر ماق­تا­عان­دا مەن سونداي ەكەنمىن دەپ ولارعا سەنبە. سونداي ەكەنمىن دەپ ويلاما, ماق­تاي بەرسىن, بىراق ءوزىڭدى-ءوزىڭ با­قى­لاۋدان شى­عا­­­رىپ الما. وزىڭنەن وتكەن سوت جوق. ەگەر سەن ءبارىن مەن دۇرىس ىستەپ جا­تىر ەكەن­مىن دەسەڭ, وندا ءتۇبى سەن ءبىر­­دە­ڭە­گە ۇرى­ناسىڭ. جۇرت­تىڭ ماق­تا­عان­دا­رى­نا سەنىپ قال­ما», دەپتى انا. بى­­­­­لاي قا­راساڭ, جاي قام­قور ءسوز, ال وي­لاپ قاراساڭ, قا­تاڭ ساباق, ءتاۋ­بە­لى ءتالىم. «قىزمەت – قولدىڭ كىرى» دەيمىز. بىرەۋگە تۇسىنىكتى, بىرەۋگە جاي ءسوز سياقتى كورىنەدى. بىراق, ءومىر سۇرگەن سوڭ قىزمەت ەتۋ كەرەكتىگىن ءبارى بىلەدى. ەڭ باستىسى, قىزمەت ونى شىڭ­داي­دى. مۇنداي مەكتەپتەن قۋانىش سۇل­تانوۆ تا وتكەن. اۆتوردىڭ اناسى قىزمەتتىڭ دە قاۋىپ كىرىنەن ساقتان­دى­رادى. «شە­شەم­نىڭ تاعى ءبىر وقي­عاسىن ايتىپ بەرەيىن. 1986 جىلى مەنى شايتان ءتۇرتتى-اۋ دەيمىن, قازان ايىندا ما, تىلىمنەن بالە تاپتىم. شەشەم كۇندە تاڭەرتەڭ مەن ۇيدەن شىعىپ بارا جاتقان كەزدە ەسىكتىڭ تۋرا تۇبىنە بارىپ, ورىندىعى بار ءوزى­نىڭ, سوعان وتىرىپ: «جورىتقاندا جو­لىڭ بولسىن! اللا تاعالا بالە-جا­لا­دان ساقتاسىن!» دەيتىن. ول ەسىكتىڭ ىشىندە قالادى, مەن سىرتقا شىعىپ كەتەمىن. ءسويتىپ, اق تىلەكپەن شىعا­رىپ سالادى مەنى. ءبىر كۇنى مەن: «وي, تاتە, ىلعي دا وسى «بالە-جالادان ساقتاسىن» دەپ اي­تاسىڭ. نە قىلعان بالە-جالا ول؟! مەن بىرەۋدىڭ بىردەڭەسىن الماسام, بىرەۋگە قيانات جاساماسام, ەشتەڭە ۇرلاماسام, بالە-جا­لا ماعان ءوزى­نەن-ءوزى جولاي ما؟» – دەسەم. ول: «ءاي, ساندالما!» دەدى. «جا­راي­­­دى», دەدىم دە كەتىپ قالدىم. سودان ول كۇنى ەمەس, باسقا كۇنى: «ولاي ءسوي­لە­مە, بالە-جالا دەگەن اياق استى­نان جا­بىسادى. اناۋ وتىز جەتىنشى جىلى نە بولدى, بىلەسىڭ بە؟» دەدى. سودان ارادا سول اڭگىمە ءبىتتى. ارادا ءبىر اي ءوتتى. ون التىنشى جەل­توقسان كۇنى قوناەۆ كەتتى, ال ون جەتىسى كۇنى كوتەرىلىس بول­دى. سو­سىن كولبيننىڭ بالە-جالاسى ماعان جابىستى», دەيدى اۆتور. انا قۇدىرەتىنە وسى جەردە قالاي باس يمەيسىڭ. نامىس دەمەكشى, اۆتوردىڭ نا­مىس تۋراسىنداعى پايىمى مەن ءتۇي­­سىگى دە اناسىنىڭ تىلىمەن ءسو­ي­لەيدى, اناسى­نىڭ پايىمىمەن اي­تى­­لادى. «اتا-بابامىز بۇدان قي­ىن زاماندا دا اشتان ءولىپ, كوشتەن قالماعان, كەيىن جىگىت بولعاندا قاي­دا جۇرسەڭ دە نا­مىسىڭدى ساق­تا دەيتىن. 9-سى­نىپتا وقىپ جۇرگە­نىمدە, مەكتەپ باس­شى­لى­عى كوپ با­لا­لى جالعىز­باس­تى انانىڭ وتباسى دەپ ماعان كومەك رەتىندە اياق كيىم – باتىڭكە بەرەتىن بول­دى. شەشەمە ايتىپ بارعانىم مۇڭ ەكەن, دەرەۋ مەك­تەپكە كەلىپ, كلاسس جەتەكشىم مەن وقۋ ءىسىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسىنە: «مەن سەندەردەن كومەك سۇرادىم با؟ بەس با­لاسىن اسىراي الماي ءجۇر دەدىڭ­دەر مە؟ بەرىڭدەر, اناۋ شەشەسى جوق شىن جەتىمدەرگە», دەپ وتكىر-وتكىر ءسوز ايت­تى. مەنىڭ ۇس­تاز­دارىم وسى مى­سالدى ءومىر بويى ايتىپ, انام­دى سىيلاپ ءوتتى», دەيدى قانشا قي­نال­سا دا ءتاۋ­بەسىنەن جاڭىلماعان شە­شەسى تۋرالى قۋا­نىش زامانداسىمىز. وسىلاي اڭگىمە-سۇحباتتىڭ ءون بوي­ىندا ءومىرىنىڭ وزەگى – انا مەن بالا بوپ الدىمىزدان شىعا بە­رۋىنىڭ ءوزى قايران قالدىرادى. «سودان, 1991 جىلى, شەشەم قاي­­تىس بولعاننان كەيىن ءبىر جۇما­دان سوڭ امەريكاعا ۇشاتىن بول­دىم. سون­دا ۇيدەن شىعىپ كەتىپ بارا جاتقاندا ءبىر ءتۇرلى رۋحاني قۇ­لازۋعا ۇشى­را­دىم. ۇيدەن شى­عىپ بارا جاتقان كەزىمدە, وتباسىم – ايەلىم, ءبارى شى­عا­رىپ سالىپ جاتىر عوي. بىراق بىرەۋى كوزىمە كو­رىنبەيدى. شەشەم جوق, شە­شەمنىڭ ايتاتىن ءسوزى جوق, انامنىڭ ورنى قاتتى ءبىلىندى. اۋەجايعا جەتكەنگە شەيىن ماشينانىڭ ارتقى جا­عىندا وتىرىپ جىلاپ بارىپپىن. رۋحاني جالعىزدىق دەگەن سول ەكەن. ول كەزدە مەن قىرىق التى جاستامىن. سون­دا مەن كۇن كورە المايمىن دەپ جىلاپ وتىرعان جوقپىن. شە­شەم­نىڭ رۋحاني سەرىكتىگى مەن ءبىر اۋىز ءسوزىن اڭسادىم», دەيدى. انا­نىڭ قادىرى تۋرالى بۇدان ارتىق قانداي ءسوز كەرەك! قانداي سىر كەرەك! اق ادال پەرزەنتىنىڭ قۇداي اۋ­زى­نا سالعان ءسوزى وسىنداي-اق بولار. قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ بار ارقا سۇيەرى دە, قۋاتتى تىرەگى دە انا­سى­نىڭ اق تىلەگى ەكەن! ەندى ويلان دا, كوز الدىڭا ەلەستەتە بەر. كوز الدى­مىز­دا قيىندىقتان الىپ شىق­قان انا تۇر, قيىندىقپەن بىرگە شىققان بالا تۇر! ودان ءارى 17 پەش, 32 كابينەت, قيىن­شىلىقتىڭ قارا كۇرەڭ كۇندەرى ەلەستەيدى, بوزالا تاڭدارى بۇلدىرايدى... سول بۇلدىراي تۇسكەن كۇندەر­دىڭ سىرى ويدى دا, بويدى دا شىم ەتكىزەدى. ارينە, جايدان-جاي ەمەس. جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ, قالامگەر-جۋرناليست.