ەلىمىز ەقىۇ-نىڭ اسكەري-ساياسي باعىتىن باسقارادى

بىلتىرعى جىلى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇي­ىم­عا جەمىستى توراعالىق ەتتى. قازىر­گى كەزدە ەلىمىز ەقىۇ توراعالارىنىڭ ۇشتىگى اياسىندا قىزمەت جاساۋدا. وسىعان قوسا, 2011 جىلدىڭ قىركۇيەگى مەن جەلتوقسانى ارالى­عىن­دا قازاقستان ەقىۇ شەڭبەرىندە تاعى ءبىر جاۋاپتى ءارى ماڭىزدى ميسسيانى جۇزەگە اسىراتىن بولادى. ول – ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا (قىف) توراعالىق ەتۋ. تۇراقتى كەڭەسپەن قاتار, قىف ەقىۇ-نىڭ رەسمي شەشىمدەر قابىل­داي­تىن, دەربەس نۇسقاۋشى ورگانى بو­لىپ تابىلادى. فورۋم قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەردىڭ تۇراقتى وكىلدەرىنەن تۇ­را­دى جانە ەقىۇ ايماعىندا قاۋ­ىپ­سىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نى­عاي­تۋدا­عى اسكەري-ساياسي سالاداعى ناقتى شارالار جونىندە كەڭەستەر مەن كە­لىس­سوزدەر وتكىزۋ ماقساتىندا ۇيىم­نىڭ ۆەناداعى شتاب-پاتەرىندە اپتا­لىق جينالىستار ۇيىمداستىرادى. قارۋ-جا­راقتى باقى­لاۋ, قارۋسىزدانۋ مەن سەنىم شارالارى, قاقتىعىس­تار­دىڭ پاي­دا بولۋ قاۋپىن مەيلىنشە ازايتۋ جونىندەگى كەلىس­سوز­دەردى, قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا تۇراق­تى كەڭەستەردى, سەنىم شارالارى مەن قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ جۇزەگە اسۋىن باعالاۋ جونىندەگى جىلدىق جي­نالىستار, اسكەري دوكترينالار ءجو­نىن­دەگى سەمينارلار ۇيىمداستىرۋ قىۇ مىندەتىنە جاتادى. ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىن­دا­عى ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا ءتور­اعا­لىق ەتۋ ەقىۇ ۇشتىگىنە مۇشە­لىك­پەن تىكەلەي بايلانىسى جوق. قا­لىپتاسقان تاجىريبەگە سايكەس, بۇل ەقىۇ-عا ءمۇ­شە مەملەكەتتەر اراسى­نان فرانتسۋز ءالىپ­بيىنە سايكەس كەزەكپەن انىقتا­لا­دى. قاۋىپسىزدىك سالا­سىن­داعى ىنتى­ماق­تاستىق فورۋمىنا توراعالىق مەرزىمى – ءتورت اي. قاۋىپ­سىزدىك سالاسىن­داعى ىنتىماقتاستىق فورۋمىنىڭ بي­ىلعى توراعالارى يسلانديا (قاڭتار-ءساۋىر), يتاليا (ما­مىر-تامىز) جانە قازاقستان (قىر­كۇيەك-جەلتوقسان). وسى ماقالامىزبەن ءبىز وقىر­مان­دارىمىزعا الداعى قازاقستاننىڭ قىف-قا توراعالىق ەتۋ جايىنداعى جاريا­لانىمدار توپتاماسىن باستا­ماق­پىز. بۇگىنگى ماقالامىزدا قىف-تىڭ نەگىزى قىزمەتى تۋرالى, سونىڭ ىشىندە اسكەري-ساياسي ولشەمىندەگى ما­ڭىزدى ۆەنا قۇجاتى, جەڭىل جانە اتىس قارۋ-جاراق­تار جونىندەگى قۇجات, ءتارتىپ كودەكسى جايىندا, سونداي-اق ناقتى جوبالار توڭىرەگىندە اڭگى­مەلەيتىن بولامىز.   قىف نەمەن اينالىسادى؟ ەسكە سالا كەتەيىك, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ءجو­نىن­دەگى ۇيىم ۇنقاتىسۋ جۇرگىزۋگە ار­نالعان فورۋم رەتىندە قىزمەت ەتەدى جانە 56 قاتىسۋشى مەملەكەتتىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن تۇعىرناما ۇسىنادى. ەقىۇ-نى تەگىس قامتيتىن قاۋىپ­سىز­دىكتى نىعايتۋعا جاردەمدەسىپ, ونىڭ ءۇش «ولشەمى»: اسكەري-ساياسي, ەكونو­مي­كا­لىق-ەكولوگيالىق جانە ادامي ءول­شەمى اياسىندا قىزمەت ەتەدى. قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىق فورۋمى ەقىۇ-نىڭ تۇ­راق­تى تۇردە قىزمەت ەتەتىن نەگىزگى نۇس­قاۋشى ەكى ورگاندارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 1992 جىلى حەلسينكيدە ەقىۇ-نىڭ ءىزاشارى بولعان ەۋرو­پا­دا­عى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تى­ماقتاستىق جونىندەگى كەڭەستىڭ جوعا­رى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋىندە مەملەكەت باسشىلارى قاۋىپ­سىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىق فورۋمىن قۇردى. فو­رۋم ەقىك اۋماعىنداعى اسكەري قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق ماسە­لە­لەرى بويىنشا كە­لىس­سوزدەر مەن كونسۋلتاتسيالار ارقى­لى نازاردى قاۋىپ­سىزدىكتىڭ اسكەري-سايا­سي اسپەكتىلەرىنە اۋدارۋ ماقساتىندا ومىرگە كەلدى. فورۋم قاۋىپسىزدىكتىڭ اسكەري-سايا­سي ولشەمىمەن اينالىسادى. وعان 1975 جىلعى حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىندە ەڭ العاش رەت تۇجىرىم­دال­عان جانە كەيىن ەقىك پەن ەقىۇ ايا­سىندا دامۋىن تاپقان سەنىم مەن قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋ شارالارى قوسا كىرەدى. فورۋمنىڭ كومەگىمەن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى 56 مەملەكەت تەڭ قۇقىلى نەگىزدە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ءما­سە­لەلەردى تالقىلاۋ مۇمكىندىگىنە يە. فورۋم ماجىلىستەرى اپتا سايىن ۆەنادا وتكىزىلەدى. ماجىلىستەر كۇن ءتار­تىبىنە ۇنەمى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا ۇنقاتىسۋ كىرەدى. وندا قا­تىسۋشى مەملەكەتتەر قاۋىپسىزدىك سا­لاسىنداعى الاڭ­داۋشىلىق تۋعىزا­تىن ساۋالدار مەن ماسەلەلەردى كوتە­رىپ, ولاردى تال­قى­لايدى. مۇنداي تال­قىلاۋلاردىڭ ناتيجەسىندە قاۋىپ­سىز­دىكتىڭ اسكەري-ساياسي اسپەكتىلەرىن نى­عايتۋ بويىنشا باستامالار مەن شارالار ۇدايى تۇجى­رىمدالىپ وتىرادى. قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتى­ماقتاستىق فورۋمىنا توراعالىق ەتۋ قىزمەتىن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر كەزەك-كەزەكپەن ورىنداپ وتى­رادى. ءار مەملەكەت قىف-قا ءتورت اي توراعالىق جاسايدى. بۇرىنعى, قازىرگى جانە كەلەسى توراعالار كىرەتىن ۇشتىك فورۋم جۇمىسىنىڭ ساباق­تاس­تىعىن قام­تاماسىز ەتەدى. فورۋم قۇ­جاتتارى مەن شەشىمدەرى كونسەنسۋسپەن قابىل­دا­نادى. ەقىۇ حاتشى­لى­عىنداعى قىف قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمى قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە فورۋم مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا جاردەم كور­سەتەدى. بۇل مىندەتتەمەلەر, ەقىۇ-نىڭ بارلىق مىندەتتەمەلەرى ءتارىزدى, مىندەتتى ساياسي كۇشكە يە. قاۋىپسىزدىك پەن سەنىمدى نىعايتۋعا جاردەمدەسۋ فورۋم جۇمىسى ەقىۇ-نىڭ 1975 جىلدان بەرى جاساپ شىعارعان سەنىم مەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ شارا­لا­رىن (سقش) تەگىس قامتيتىن جيىنتىق نەگىزىندە قۇرىلادى. مۇنداي شارالار اق­پارات الماسۋ, كەلىسىلگەن شا­را­لاردى ساقتاۋ, ولاردىڭ ورىندالۋىن تەكسەرەتىن امالدارىن, سونداي-اق اسكەري ىن­تىماقتاستىقتىڭ ءارتۇرلى فورمالارىن قامتيدى. ولار اسكەري جانجالدار قاۋ­پىن ازايتۋعا, ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىن­دا­عى سەنىمدى نى­عايتۋعا جانە اسكەري جوسپارلاۋ مەن اسكەري ءىس-شارالار سا­لاسىنداعى اشىق­تىق دەڭگەيىن ارت­تى­رۋعا جاردەمدەسۋگە باعىتتالعان. مەم­لەكەتتەر اراسىن­داعى ىنتى­ماق­تاس­تىققا نەگىزدەلگەن مۇنداي ءادىس­تەمە جاڭىلىستاردى جويۋ­عا, سونداي-اق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپ­سىزدىكتى نى­عايتۋعا جاردەمدەسەدى. سەنىم مەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ شارالا­رى, سون­داي-اق جانجالدى احۋالداردىڭ ەر­تەرەك الدىن الۋ ۇدەرىسىندەگى كور­سەتكىش بولىپ تابىلادى. ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر جاساپ شىعارعان سقش-نىڭ باستى شا­رالارىنىڭ ءبىرى – ۆەنا قۇجاتى. ول قا­تىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قارۋلى كۇشتەر, قارۋلار مەن اسكەري تەحنيكا, سونداي-اق قورعانىس سالالارىنداعى جوسپارلاۋ تۋرالى اقپارات الماسۋىن تالاپ ەتەدى. اقپارات الماسۋعا قا­تىستى مىندەتتەمەلەردەن باسقا, بۇل قۇجات قارۋلى كۇشتەرى بار كەز كەلگەن قاتىسۋشى مەملەكەت اۋماعىنا ينسپەكتسيا ۇيىمداستىرۋدى جانە باعا­لاۋ بويىنشا ساپار جاساۋ مۇمكىن­دى­گىن كوزدەيدى. ورتاشا العاندا, قا­تى­سۋشى مەملەكەتتەر جىل سايىن 90 ينسپەكتسيا جانە 45 باعالاۋ بويىنشا ساپار جا­سايدى. سونىمەن قاتار, ۆەنا قۇجا­تىندا شيەلەنىستەردى بولدىر­ماۋ نەمەسە ازاي­تۋعا, سونداي-اق شيەلەنىسكە اكەلۋى ءمۇم­كىن ويدا بولماعان اسكەري احۋالداردىڭ پايدا بولۋ قاۋ­پىن كەمىتۋگە ارنالعان تەتىكتەر كور­سەتىلگەن. قۇجاتتا سونداي-اق سۋباي­ماق­تىق جانە ەكىجاقتى دەڭگەيدە قابىلداناتىن سەنىمدى نىعايتۋ شا­را­لارى ىنتالان­دىرىلادى. جەڭىل جانە اتىس قارۋ-جاراقتارىنىڭ, سونداي-اق كادىمگى وق-دارىلەردىڭ زاڭسىز تارالۋىمەن كۇرەسۋ ترانسۇلتتىق سيپاتقا يە جاڭا قا­تەر­لەردىڭ پايدا بولۋىن ەسكەرە وتى­رىپ, فورۋم ءوز كۇن ءتارتىبىن ايتار­لىق­تاي كەڭەيتىپ وتىردى. 2000 جىل­دان بەرى قىف كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ءما­سە­لەلەردىڭ ءبىرى زاڭسىز اينا­لىم­دا ءجۇر­گەن جەڭىل جانە اتىس قارۋ-جا­راق­تا­رىنان تۋىنداعان قاۋىپ بولدى. كۇن تارتىبىندەگى تاعى ءبىر ماسەلە كادىمگى وق-دارىلەردىڭ ارتىقتارى, سون­داي-اق قاجەتتى قاۋىپسىزدىگى قام­تا­ماسىز ەتىلمەگەن وق-دارىلەردەن تۋىن­داعان ماسە­لە بولدى. جەڭىل جانە اتىس قارۋ-جا­راقتارى سالاسىنداعى ەقىۇ-نىڭ قىز­مەتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ايا­سىنداعى كۇش-جىگەرلەردى تولىقتىرا­دى جانە ەقىۇ-عا قاتى­سۋ­شى مەم­لە­كەتتەردىڭ جەكە قاجەت­تىلىكتەرىن ەسكەرەدى. 2000 جىلى قابىلدانعان ەقىۇ-نىڭ جەڭىل جانە اتىس قارۋ-جاراق­تارى (جاق) جونىندەگى قۇجاتىندا قارۋ-جاراقتاردى جاساپ شىعارۋ, تا­سى­مالداۋ, ساقتاۋ, جيناۋ نەمەسە ءتار­كىلەۋ جانە جويۋعا قاتىستى نورمالار, پرينتسيپتەر مەن شارالاردىڭ كەڭ سپەكترى ايقىندالعان. وسى قۇجاتقا سايكەس قا­تى­سۋشى مەملەكەتتەر وزدە­رىنىڭ جىل­دىق جاق يمپورتى مەن ەكسپورتىنىڭ كولەمى, سونداي-اق ءتار­كىلەنگەن جانە جويىلعان قارۋ-جاراق­تار تۋرالى اق­پاراتتى كورسەتۋگە مىندەتتى. قۇجات قىف-تىڭ ارالاس ماسە­لەلەردى رەتتەيتىن شەشىمدەرىن, اتاپ ايتقاندا, جەڭىل جانە اتىس قارۋىنا قاتىستى ەكسپورت­تىق باقىلاۋ شارا­لارىن تولىق­تىرادى. كادىمگى وق-دارىلەر زاڭسىز رى­نوك­تارعا ءتۇسۋ مۇمكىندىگىمەن عانا ەمەس, جارىلىستىڭ جوعارى قاۋپىنە بايلا­نىس­تى دا الانداۋشىلىق تۋعىزادى. وسى سەبەپتى فورۋم كادىمگى وق-ءدا­رىلەر مەن جارىلعىش زاتتاردىڭ قاۋىپ­سىز ءارى بەرىك ساقتالۋى قامتاماسىز ەتىلۋى ءۇشىن شارالار قابىلدايدى. 2003 جىلى قابىلدانعان ەقىۇ-نىڭ كا­دىمگى وق-دارىلەردىڭ قورلارى تۋرالى قۇجاتىندا كادىمگى وق-دارىلەردىڭ, جارىلعىش زاتتاردىڭ جانە جاراتىن قوندىرعىلاردىڭ ارتىقتارىن انىق­تاۋ كريتەريلەرى قيسىنعا كەلتىرىلگەن. بۇل قۇجاتتا سونداي-اق قورلار­دىڭ ساقتالۋى مەن قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەت­تەردىڭ مىندەتى كورسەتىلەدى. قاۋىپسىزدىك سەكتورى ۇستىنەن دەموكراتيالىق باقىلاۋ ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر سونداي-اق قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى ءۇستى­نەن دەموكراتيالىق ازاماتتىق باقى­لاۋ­دىڭ وراسان ماڭىزدىلىعىن موي­ىن­دايدى. 1994 جىلى قاۋىپسىزدىك سا­لا­سىنداعى ىنتىماقتاستىق فورۋمى قاۋىپسىزدىكتىڭ اسكەري-ساياسي اسپەكتىلەرىنە قاتىستى ءتارتىپ كودەكسىن قا­بىل­دادى. بۇل كودەكسكە سايكەس, قاتى­سۋشى مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ قارۋلى, ىشكى, سوعىس ىسىنە بەيىمدەلگەن جانە بارلاۋ كۇشتەرى, سون­داي-اق پوليتسيا كۇشتەرى ۇستىنەن دەمو­كراتيالىق قاداعالاۋ ءجۇر­گىزۋگە مىندەتتى. ولار سونداي-اق قا­رۋلى كۇشتەرىنىڭ ساياسي بەيتاراپ­تىعىن ساقتاۋعا جانە قاۋىپ­سىزدىك كۇش­تەرىنىڭ جەكە قۇرامىنا قاتىستى ادام قۇقىقتارىنىڭ قور­عالۋىن قامتاما­سىز ەتۋگە مىندەتتى. بۇل كودەكستە سونىمەن قاتار قا­تىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قا­تى­ناستاردى رەتتەيتىن پرينتسيپتەر اي­قىندالعان جانە بارلىق قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە قارۋلارعا باقىلاۋ ور­ناتۋ تۋرالى بۇكىل كەلىسىمدەردىڭ ەرەجەلەرىن, كەلىسىلگەن سەنىم مەن قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋ شارالارىن ساق­تاۋ ۇندەلەدى. بۇدان باسقا, بۇل قۇجاتتا بارلىق قاتىسۋشى مەم­لەكەت­تەر جەكە نەمەسە ۇجىمدىق قورعانۋدى قامتا­ما­سىز ەتۋگە قاجەتتى عانا قارۋلى كۇش­تەر­دى ۇستاپ تۋرۋعا ءتيىستى ەكەنى ەسكەرتىلەدى. جىل سايىن قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىنە كودەكس ەرەجەلەرىنىڭ ۇلت­تىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلۋى تۋ­رالى باياندامالارىن ۇسىنادى. مۇن­داي اقپارات الماسۋ, كودەكستە كور­سەتىلگەندەي, سەنىم مەن قاۋىپسىز­دىك دەڭگەيىن ارتتىرادى. اشىقتىق­تى قام­تاماسىز ەتۋدىڭ قوسىمشا شاراسى رەتىندە مۇنداي باياندامالار ەقىۇ ۆەب-سايتىندا جاريالانىپ وتىرادى (www.osce.org/fsc/44574). جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ تارالۋىنا قارسى تۇرۋ ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ, سو­نىڭ ىشىندە يادرولىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قارۋلاردىڭ, سونداي-اق ولاردى تاسىمالدايتىن تەحنولوگيا­لار­دىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋعا مىندەتتى. وسى ماقساتتا ەقىۇ-عا قا­تىسۋشى مەملەكەتتەر ءتاجىري­بە­لەرى­مەن بولىسۋگە جانە وزدەرىنىڭ حالىق­ارالىق مىندەتتەمەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ ىستەرىمەن الماسۋعا ۋادەلەستى. 2011 جىلدىڭ باسىنان بەرى ەقىۇ حات­شىلىعى جانجالداردى بولدىر­ماۋ ور­تالىعىنىڭ فورۋم قىزمەتىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ءبولىمى ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 1540 قارا­رىن جۇزەگە اسىرۋعا بولىسۋ ماق­سا­تىندا ۇلتتىق ءىس-ارەكەتتەر جوس­پار­لارى مەن ىشكى زاڭنامانى جاساپ شىعارۋعا كومەگىن ۇسىنۋدا. تالعات جۇماعۇلوۆ,  «ەگەمەن قازاقستان» – ۆەنادان.