ورتا بيزنەستىڭ قازانى ورتايمايدى

مەملەكەتتىك ساياسات شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالىپ وتىر. ەل ەكونومي­كا­سىنىڭ باسىم بولىگىن ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ يەلەنۋىنە دە وڭتايلى جاعداي جاسالىپ جاتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىندا وسى سالاعا ايرىقشا نازار اۋداردى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ قالالاردا عانا ەمەس, اۋدان ورتالىقتارىندا دا ىسكە اسۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ارنالعان باستاما ەكەنى ايدان انىق. وسى ورايدا وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپاسى مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا باسى وڭىرلەردە, اياعى استانادا ءتۇرلى بايقاۋلار وتەدى. مۇنداي يگى شارالار ەل ەكونوميكاسىندا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم­دەردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىت­تالعان. سونداي بايقاۋدىڭ ءبىرى قىزىلوردا قالاسىندا ءوتتى. بيىلعى كونكۋرس ءۇش نوميناتسيا بويىنشا وتكەن. وعان بارلىعى 70-كە جۋىق ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن ەدى. دەگەنمەن, قاتاڭ تاڭداۋدىڭ ارقا­سىن­دا ونىڭ 48-ءى عانا بايقاۋعا قاتىسۋعا جولداما الدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اتالمىش كورمەگە قاتىسۋشىلاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. سونداي-اق, كورمەگە قاتىسۋعا نيەتتى ادام­داردىڭ دا قاراسى تىم كوپ. بۇل ەلدىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىسۋىنا ىڭعايلى بولعانىن, كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعانىن بىلدىرسە كەرەك. كورمەگە قويىلعان زاتتار كەرمەدەگى تۇلپار­لار سەكىلدى. ءبىرى-بىرىنەن وتەدى. وندىرىلگەن ءونىم­دەر كوزدىڭ جاۋىن الادى. وبلىس باسشىسى ءاربىر كاسىپ­ورىننىڭ شىعاراتىن نەمەسە وندىرەتىن ءونىم­دەرىمەن ءجىتى تانىستى. ماسەلەن, «جەر انا گرۋپپ» سەرىكتەستىگى كۇرىش ۇنتاعىنان كەسپە ونىمدەرىن شىعارادى ەكەن. بۇگىندە تاۋارلارىن ەلىمىزدىڭ الماتى, پاۆلودار, تاعى باسقا وڭىرلە­رىنە وتكىزىپ, بولاشاقتا شەتەلگە دە ەكسپورتتاۋ­دى كوزدەپ وتىر. ال «تەمىرحان» جشس ەت جانە جارتىلاي فابريكات ونىمدەرىن اكەلسە, «جان» شارۋا قوجالىعى كونسەرۆى, تومات سەكىلدى تاۋارلارىن كوپشىلىككە ۇسىندى. سونىمەن بىرگە, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار قاتارىندا ەرەكشە كوزگە تۇسكەنى جەكە كاسىپكەر قارلىعاش ءىلياسوۆانىڭ تىگىن بۇيىمدارى بولدى. ول بەس جىل بۇرىن قىرعىزستاننان كوشىپ كەلگەن ەكەن. قولونەردى اجەسىنەن ۇيرەنگەن كورىنەدى. قۇراق كورپە, كورپەشە, جاستىق, ورامال, جۇك­جاپ­قىش­تاردىڭ نەشە اتاسىن جاسايدى. ونى تاپ­سىرىس بويىنشا تىگىپ, وتكىزەدى. باعاسى دا شەبەر­دىڭ ەڭبەگىنە قاراي ءارتۇرلى. وسىنداي قولونەر شەبەرلىگىمەن اينالىساتىن ارالدىق قۇدايبەرگەن كۇلمامبەتوۆ زەرگەرلىك بۇيىمدارىن كورمەگە اكەلدى. ونىڭ زەرگەرلىك بۇيىم جاساۋدى ۇيرەنۋى دە قىزىق. اكەسى كاسىپ ەتكەن ەكەن كەزىندە. ول اكەسىنەن ۇرلانا ءجۇرىپ اتامۇرا ونەردى ۇيرەن­گەن. كەيىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ اتا-بابا مۇرا­سىن حالىققا ۇسىنىپ, ساتا باستايدى. ول تەك زەرگەرلىك بۇيىمداردى عانا ەمەس, اعاش, تەرى, سۇيەك, تەمىر زاتتارىنان دا ءتۇرلى تۇتىناتىن تاۋارلار جاسايدى. جاقىندا عانا رەسپۋبليكا­لىق «شەبەر-2011» قولونەرشىلەر كونكۋرسى وتكەن بولا­تىن. سول كونكۋرستا توپ جارعان جەتى ازاماتتىڭ ءبىرى وسى قۇدايبەرگەن كۇلمامبەتوۆ. ال بيىلعى جەلتوقساندا مالايزياعا بارماق. وندا شەتەلدىك زەرگەرلەرمەن تاجىريبە الماسىپ قايتپاقشى. بۇگىندە ەسىمى كوپكە تانىس بولىپ قالعان جەكە كاسىپكەر ىبىرايحان مۇساباەۆ ءوزىنىڭ تۇر­مىستىق قالدىقتاردان وڭدەلگەن ونىمدەرىن كورمە قوناقتارىنا تانىستىرىپ ءوتتى. پولي­ەتيلەننەن شىعارىلعان تۇرمىستىق زاتتار ءدال قازىرگى قاجەتتىلىكتەرگە جاراپ تۇرعانى انىق. كورمەگە قويىلعان تاۋارلارمەن تانىسقان وب­لىس باسشىسى بولاتبەك قۋاندىقوۆ ايماق­تا­عى شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا توقتالدى. – بيىلعى كورمەدە تاۋارلاردىڭ, ازىق-ت ۇلىك جانە ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ, قىزمەت تۇرلەرىنىڭ, بارلىعىنىڭ دا ساپاسى, كولەمى, ءتۇرى ايتارلىق­تاي كوپ. مۇنداي باسەكەگە توتەپ بەرەتىن ءونىم­دەر قاتارىنىڭ كوبەيە باستاعانى وبلىسى­مىزدا كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ دامىپ كەلە جاتقا­نى­نىڭ كورىنىسى. ەلباسىنىڭ قازاقستان­دىق تاۋار­لاردىڭ مازمۇنىن ۇلعايتۋ باعدارلا­ماسىن جۇزەگە اسىرۋ مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ وتاندىق ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىسىن قاناعات­تان­دىرۋدى ماقسات تۇتقان وسىنداي كورمە-كونكۋرستاردىڭ ءجيى وتكىزىلۋى ونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسىن جىلدان-جىلعا ارتتىرا بەرەتىنى ءسوز­سىز. يندۋستريا­لاندىرۋ باعدارلاماسىنا ءساي­كەس وبلىسىمىزدا قۇنى 260 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 125 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسى­رىلۋدا. ونىڭ ىشىنەن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا قۇنى 87 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 22 جوبا ەنگىزىلدى, – دەدى وبلىس اكىمى. سونىمەن قاتار, وتكەن جىلى جۇزەگە اسىرىلعان 11 جوبانى اتاپ كورسەتتى. ولاردىڭ ىشىندە 660 باس ءىرى قاراعا ار­نالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى, قۋاتتىلىعى ارقايسىسى 25 مۆت-نى قۇرايتىن 2 گازتۋربي­نالى ەلەكتر ستانساسى, گازدى وڭدەيتىن قوندىر­عىنىڭ ەكىنشى كەزەگى, نان زاۋىتى, بيتۋم زاۋىتى بار. ۇستىمىزدەگى جىلى قۇنى 1 ميلليارد اقش دوللارىنان اساتىن 50-دەن استام جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەسى 16 جوبانى ماقۇلداسا, ونىڭ التاۋى بويىنشا ءۇش جاقتى كەلىسىم جاسالىپ, 7 جوبا ءتيىستى مينيسترلىك قاراۋىندا. يندۋس­تريا­لاندىرۋ جانە بيزنەستىڭ دامۋى وبلىستىڭ ماكرو-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىن ەداۋىر جوعارىلاتتى. اتاپ ايتساق, بيىلعى جارتىجىل­دىقتا تىركەلگەن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەر­لىكپەن اينالىساتىندار بىلتىرعىمەن سالىس­تىر­عاندا 31,7 پايىزعا ارتىپ وتىر. بۇل رەسپۋبليكاداعى بەسىنشى كورسەتكىش. وسى سالا بويىنشا 124,4 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بيۋدجەتكە تۇسكەن كىرىس كولەمى 13,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. سونىمەن قاتار, ايماق باسشىسى وتكىزىلىپ وتىرعان كورمە-كونكۋرسقا قاتىسۋشىلاردىڭ كۇندەلىكتى جاساعان ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن حا­لىققا كورسەتۋگە مول مۇمكىندىك جاسايتىنىن ايتتى. ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋعا, ەل رىنوگىن باسەكەگە قابىلەتتى ونىممەن تولتىرۋعا ىق­پالى زور ەكەندىگىن دە العا تارتتى. وبلىستىڭ كاسىپكەرلىك سا­لاسىن دامىتۋعا قوسقان ەڭ­بەكتەرىنە العىس بىلدىرە كەلە, كورمە جەڭىم­پازدارىن ديپلوم­دار­مەن جانە ەسكەرتكىش سىي­لىقتارمەن مارا­پاتتادى. اتالمىش كورمە-كونكۋرس اياسىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانك فيليالدارى, «دامۋ» كاسىپكەر­لىكتى دامىتۋ قورى» اق فيليالى جانە باسقا دا قارجى ورتالىقتارى قاتىسىپ, اقپاراتتىق ماتەريالدار تاراتتى. وسى ورايدا «دامۋ» قورىنىڭ جۇمىسىن باسا ايتىپ كەتكەن ابزال. بۇل قور وڭىردەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋدا اۋقىمدى شارالاردى اتقارىپ كەلەدى. مىسالى, 2010 جىلى «جاڭا بيزنەس باستامالاردى قولداۋ», «كاسىپكەرلىك سەكتوردى ساۋىقتىرۋ», «ەكسپورتقا باعىتتالعان ءوندىرىستى قولداۋ» باعىتتارىندا ءبىرشاما ىرگەلى جۇ­مىستار اتقارىلعان. ال بيىلدان باستاپ جوعا­رىداعى جوبالارعا «كاسىپكەرلىك الەۋەتتى كۇ­شەيتۋ» باعىتى ەنگىزىلگەن. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە دە كوپتەگەن ءىستىڭ باسى قايىرىلعانى بايقا­لادى. ماسەلەن, قور ارقىلى 15 جوبا ماقۇلدانعان. ونىڭ ىشىندە 4 جوبا بويىنشا ۇشجاقتى كەلىسىم جاسالعان. سونداي-اق, ءدال قازىر 6 جوباعا جالپى قۇنى 1,01 ميلليارد تەنگە بولاتىن سۋبسيديالاۋ كەلىسىم-شارتى جاسالىپ جاتىر. كورمە سوڭىنا قاراي وبلىس باسشىسى ۇزدىك تاۋارلاردى ماراپاتتادى. «ۇزدىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى» اتالىمى بويىنشا «رزا» اق ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. ال ودان كەيىنگى ۇزدىك­تەردىڭ شەرۋىن «جەر انا گرۋپپ» جشس مەن «اكۆالاين» جشس جالعاستىردى. «حالىق تۇتىناتىن ۇزدىك تاۋارلار» اتالىمىندا ار­نايى كيىم تىگەتىن «وزىق» جشس العا وزدى. پەردە جانە توسەنىش بۇيىمدارىن وندىرەتىن «سۇلتان-سۇيرىك» جشس ەكىنشى ورىندى, كۇيدى­رىلگەن كىرپىش شىعاراتىن «اسار-قۇرى­لىس» جشس ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. «ءون­دىرىستىك ماقساتتاعى ۇزدىك تاۋارلار» اتالىمى بويىنشا «مير-2001» جشس توپ باستادى. ول تابانجول پليتالارىن شىعارۋمەن اينالىسادى. تەمىر-بەتون وندىرىسىمەن اينالىساتىن «مو-1»جشس ەكىنشى ورىن الدى. ال قامىس جاڭقاسىنان تاقتا شىعاراتىن «التىن بالا-08» جشس ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا.