كۋرچاتوۆ: كەشە, بۇگىن جانە ەرتەڭ

ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك, رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ق.ك.قادىرجانوۆپەن اڭگىمە – قايرات كامال­ ۇلى, ەڭ الدىمەن كۋر­چاتوۆ قالاسى­نىڭ وتكەن تاريحىنا شولۋ جاساي كەتسەك... ال ول – سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ تاري­حى دەگەن دە ءسوز. ءبۇ­گىندە ونى ءبارىمىز بىلەمىز دەگەنمەن, بەيبىت زاماندا سايىن سارىارقا توسىندەگى قا­لىڭ ەلدى قىرىق جىل قىرعىنعا ۇشى­را­ت­قان زۇلماتتىڭ تۇپكى سەبەبى مەن سالدارى تۋرالى تاراتىڭقىراپ ايتساڭىز... – قالاي دەسەك تە, يادرولىق سىناقتاردىڭ ەڭ الدىمەن قازاق جەرىنە, قازاقستان حالقىنا ور­نى تولماس قاسىرەت اكەلگەنى شىندىق. ال ودان كەيىنگى جەردە سەمەي اتوم پوليگونىندا جا­سال­عان يادرولىق سىناقتاردىڭ قورشاعان ور­تا­نى ءبۇلدىرىپ, الەمگە قاتەر توندىرگەنى دە راس. وسى ورايدا تاريحقا كوز جىبەرەتىن بولساق, كەشەگى كەڭەس وداعىندا يادرولىق قارۋدى جاساپ, ونى سەمەي پوليگونىندا سىناقتاردان ءوت­كىزۋ اقش مەملەكەتىنىڭ الەمدىك باسىمدىققا ۇمتىلىسىن شەكتەۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىن­دا­عا­نىن ايتپاسقا بولمايدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ اتالعان مەملەكەتتىڭ جاپو­نيا­نىڭ بەيبىت تۇرعىندارىنا قارسى يادرولىق قارۋدى پايدالانعانى بەلگىلى. ال اقش-تىڭ ودان ارعى جەردە كەڭەس وداعىنىڭ باستاپقىدا ونداعان, سوڭىنان جۇزدەگەن قالالارىنا اتوم بومباسىن تاستاۋ جونىندەگى جوسپارى بولعانى جاسىرىن ەمەس. كەڭەس وداعىنىڭ دا قۋاتتى قارۋعا يە بولۋى بۇعان توسقاۋىل جاسادى. وكىنىشكە قاراي, وسى ماقسات جولىندا تاڭ­داۋ قازاق جەرىنە ءتۇستى. ءبىر تۇپكىردە جاسالىپ جاتقان سىناقتاردى ەشكىم بىلمەۋى ءتيىس ەدى. ال ءبىر جىل, ياكي بىرەر جىل ەمەس, باقانداي قىرىق جىلعا سوزىلعان سىناقتاردىڭ ەلىمىز بەن جەرىمىزگە قانشالىقتى قاسىرەت اكەلگەنى تۋرالى از ايتىلىپ, از جازىلىپ جۇرگەن جوق. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تۋعان جەردەن اۋا كوشكەنى ءبىر قاسىرەت بولسا, بەيبىت زامانداعى قىرىق جىلعا سوزىلعان قىرعىننىڭ تالاي ءومىردى تالكەك ەتىپ قانا قويماي, جالماپ كەتكەنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. جانتالاسا قارۋلانۋدىڭ اقىرى نەگە اكەلىپ سوققانى بۇگىندە ەش جاسىرىن سىر ەمەس. وسى ورايدا بىرەر عانا مىسال كەلتىرسەك, كەزىندە تورتكۇل دۇنيەنى ابىگەرگە تۇسىرگەن چەرنوبىل اپاتى كەزىندە سىرتقا تاراپ كەتكەن يادرولىق زاريادتىڭ مولشەرى 100 حيروسيمالىق بومباعا تەڭ بولسا, ال سەمەي جەرىندە جاسالعان جارى­لىستاردىڭ جالپى كۇش-قۋاتى حيروسيمالىق ەكى جارىم مىڭ بومباعا تەڭ ەكەن. ياعني, قىرىق جىل ىشىندە 18 مىڭ شارشى اۋماقتا 470 يادرو­لىق جانە تەرمويادرولىق جارىلىستار جاسال­دى. سونىڭ سالدارىنان بۇل وڭىردە ءتۇرلى اۋرۋعا شالدىقپاعان ادام جوق دەسە دە بولادى. سىناق جا­سا­لاتىن كۇنى جەلدىڭ با­عى­تى ەسەپكە الىنىپ, ۋلى گازدىڭ اسكەريلەر قالاشىعىنا قاراي تاراپ كەتپەۋى ەس­كەرىلگەن. كەرىسىنشە, وسى ايماقتاعى ميل­ليون­داعان ادامنىڭ تاعدىرى ەسەپكە الىن­با­عان. مۇنى ەندى قىلمىس ەمەس دەپ كىم ايتادى؟ ابىروي بولعاندا ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنىڭ وزىندە ەلباسى ەرلىگىمەن اجال اجداھاسىنىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلدى. ول كەزدە كەشەگى الىپ يمپەريا ءالى تاراپ ۇلگەرمەگەن-ءدى. مۇنى ءبىر دەسەڭىز, ەكىنشىدەن, كەلەر جىلى – اياعىمىزدان نىق تۇرماي جاتىپ, يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەندەرگە ناقتىلى كومەك كورسەتۋ ماقساتىمەن ارنايى زاڭ قابىلداندى. سولايشا ەگەمەن ەل اتانعان العاشقى جىلداردىڭ وزىندە اسا ماڭىزدى شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتتى. – سونىمەن, ماڭگىلىك مىزعىماستاي كورىنگەن الىپ يمپەريانىڭ جۇلدىزى ءسونىپ, وعان كەرىسىنشە, اسپان كوگىندە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ كۇنى جارقىراپ شىعا كەلگەندە مۇنداعى جاعداي قانداي ەدى؟ قاس-قاعىم ساتتەي وتە شىققان 20 جىل اتومشىلار قالاسىنا قانداي وزگەرىس-جاڭالىقتار الا كەلگەنىن ايتىپ بەرسەڭىز... – 1989 جىلى سەمەي اتوم پوليگونىندا يادرولىق سىناقتاردى وتكىزۋگە موراتوري جاريالانعاننان كەيىن مۇنداعىلار قان­شا­لىق­تى قاسارىسىپ باققانمەن, ەندى ويلانا باس­تادى. سوندىقتان ەندىگى جەردە اتومدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. الەمدەگى يادرولىق سىناقتارعا باقىلاۋ ورناتۋ ماقساتىمەن تىڭ جۇمىستار قولعا الىندى. اسكەريلەر چەرنوبىل اپاتىن زالالسىز­دان­دىرۋ ىسىنە اتسالىسسا, عالىمدار لابوراتوريالار ارقىلى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستادى. كەشەگى پوليگوندا اتومدى ەندى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ جوسپارلاندى. بىراق وداقتىڭ كۇيرەپ, شاڭىراعىنىڭ ورتاسىنا ءتۇسۋى وعان مۇمكىنشىلىك قالدىر­ما­دى. سودان كەيىن-اق مۇنداعى اسكەريلەر تەزدەتىپ اۋا كوشە باستادى. سول تۇستا ولار تاعىلىق ارەكەتتەرگە دەيىن بارعانىن بۇگىندە نەسىنە جاسىرامىز. ءيا, ولار ءتىپتى تۇرعان ۇيلەرىن دە ءبۇلدىرىپ كەتىپ جاتتى. مىنە, وسى تۇستا كەشەگى اتومشىلار قالاشىعى ەلباسىمىزدىڭ كورە­گەن­دىك ساياساتى ارقاسىندا امان ساقتالىپ قالدى. ناقتىلاپ ايتساق, 1992 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن مۇندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرىلدى. بۇل ەندى ەلىمىزدە اتوم ەنەرگە­تيكا­سىن دامىتۋ ماقساتىمەن عىلىمي-تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق جانە كادر بازاسىن جاساۋ, بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونى اسكەري-ونەر­كاسىپ كەشەنىن بۇعاۋلاپ, ونىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق كۇشىن ەگەمەن ەلدىڭ مۇددەسىنە پايدالانۋ, الەمدە ءالى دە جۇمىس ىستەپ تۇرعان پوليگوندارداعى يادرولىق سىناقتاردى باقى­لاپ, قاداعالاۋ ماقساتىمەن ەلباسى تاراپىنان قابىلدانعان تىڭ شەشىم ەدى. ال 1998 جىلى ەلباسى تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتى كۋرچاتوۆتا رەاكتور-توكاماك قۇرىلىسىن سالۋ جونىندە قاۋلى قابىل­دا­دى. بۇل حالىقارالىق تەرمويادرولىق رەاكتور قۇرۋ جوباسىنان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە سىرت قال­ماۋ ماقساتىنان تۋىنداعان يگى شەشىم بولا­تىن. ال ودان كەيىنگى جەردە مۇندا ەلباسى جار­لىعىمەن يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى اشىلعانى بەلگىلى. ياعني, ءبىزدىڭ ورتالىق عى­لىممەن اينالىسسا, تەحنوپارك سونى ءىس جۇزىنە اسىرىپ, وندىرىسكە ەنگىزۋدە. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, كەشەگى اتوم پوليگونىنىڭ كۇش-قۋاتىن بۇگىندە بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ كەلەدى. – ەندى كۋرچاتوۆتىڭ كەمەل بولاشاعى تۋ­رالى ءسوز قوزعاساق. ءسىز باسشى عالىم رەتىندە اتومشىلار قالاسىنىڭ بولاشاعىن كوز الدىڭىزعا قالاي ەلەستەتكەن بولار ەدىڭىز؟ – ءبىر كەزدە كۋرچاتوۆ قالاسى تۇرعىندارى­نىڭ سانى 50 مىڭنىڭ ۇستىندە بولاتىن. سودان انا ءبىر جىلدارداعى قيىنشىلىق كەزىندە مۇنداعى تۇرعىندار سانى 8 مىڭعا دەيىن ازاي­ىپ كەتكەنى دە راس. قازىردە قالالىقتار ءبىر­تىندەپ كوبەيىپ كەلەدى. اتومشىلار قالاشى­عى­نا ورالمان قانداستارىمىزدىڭ كوپتەپ كەلىپ ورنىعا باستاعانى دا ءوز الدىنا ءبىر قۋانىش. قالامىزدا قازاق مەكتەبى, مەشىت جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبارى – ۋاقىت تالابى, زامان وزگەرىسى. بولماسا, كۇنى كەشە وسىلار مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن. الەمدە دۋبنا, وبنينسك, وكسفورد سەكىلدى شاعىن بولعانمەن الەمدىك عىلىمي ورتالىققا اينالعان قالالار بار. ءتۇبى كۋرچاتوۆ سونداي قالاعا اينالىپ جاتسا, نەسى بار؟ تاۋبە دەيىك, وعان قازىردە ەلىمىزدە مۇمكىندىك مول. سول مۇمكىنشىلىكتەردى پايدالانا بىلەيىك دەيمىن. – مەرەكە الدىندا سىزگە ەلدىڭ كوڭىلىندە جۇرگەن كولدەنەڭ سۇراقتاردى قويۋعا ىڭعاي­سىز­دانىپ تا وتىرمىز. بىراق ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى دەيدى عوي حالقىمىز. سون­دىقتان ءسوز سوڭىندا قازىردە ارا-تۇرا كوتە­رىلىپ قالىپ جاتقان سىناق ايماعىنداعى جەردى پايدالانۋ تۋرالى سان الۋان پىكىرگە ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىزدى بىلسەك دەپ ەدىك. – ءوز باسىم بۇل سۇراقتى قيسىنسىز دەپ ەسەپ­تەمەيمىن. قانداي شارۋانى بولسىن قا­شان­دا بايسالدىلىقپەن قوزعاعانعا نە جەتسىن! ەڭ الدى­مەن ەلدى بوسقا دۇرلىكتىرۋدىڭ ءجونى جوق. نە ايتساق تا ءبىلىپ ايتقان ءجون. 2008-2009 جىل­دارى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ ما­مان­دارى پوليگون ايماعىندا كەشەندى تۇردە راديوەكولوگيا­لىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. وعان بىزدەگى يادرولىق فيزيكا, گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر, رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك پەن ەكولوگيا ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىسىپ, تابيعي ورتاداعى راديونۋكليدتەردىڭ ساقتالۋ جايىن مۇقيات زەرتتەدى. مىنە, ءبىز سول زەرتتەۋلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, بوس الاڭداۋعا نەگىز جوق دەپ ەسەپتەيمىز. ءيا, ورىنسىز قورقىنىشتىڭ زياننان باسقا پايداسى جوق. سوندىقتان قازىرگى جالپى جاعدايدان حاباردار بولعانعا نە جەتسىن! ماسەلەن, ءوز باسىم «ۇلتتىق قاسىرەتتەن – ۇلتتىق ماقتانىشقا» ۇرانىن ۇستانامىن. باسقانى دا سوعان شاقىرامىن! – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن داۋلەت سەيسەن ۇلى, كۋرچاتوۆ.