تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىندا, قۇدايعا شۇكىر, ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرپاتى ايشىقتالدى. مادەني-رۋحاني سالادا دا كوپتەگەن بەدەرلى ىستەر جۇزەگە استى. باسقانى بىلاي قويعاندا, 2004 جىلى «مادەني مۇرا» جانە 2013 جىلى «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باعدارلامالارى كوپ تىرلىككە تىزگىن بولدى. قوعامىمىزدىڭ بارلىق سالاسىنداعى وڭ وزگەرىستەر – بۇگىنگى شىندىعىمىز.
ەندىگى اڭگىمە تاۋەلسىزدىكتىڭ ەكىنشى جيىرما بەس جىلىنا اياق باسقاندا رۋحاني سالادا دا اۋقىمدى جانە ىرگەلى جۇمىستار العا شىعىپ, بۇل باعىتقا تەرەڭىرەك نازار اۋدارۋدىڭ قاجەتتىگىندە بولىپ وتىر. ەلباسى اتاپ كورسەتكەن ء«بىرتۇتاس ۇلت بولۋ» يدەياسى – بيىك ماقساتتاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى. شىن مانىسىندە, «ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس. بۇل ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردى تولىقتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ وزەگىنە اينالادى» دەگەنگە بىردەڭە قوسۋ قيىن.
وسى ءبىر ومىرشەڭ باعدارلامالىق نۇسقانى قالاي ىسكە اسىرۋعا بولادى؟ راس, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كوپتەگەن قۇندى پىكىرلەر ايتىلدى, ءالى ايتىلادى. ءبىز دە وسى باعىتقا ءۇنىمىزدى قوسساق دەپ قولعا قالام الىپ وتىرمىز.
ەڭ ءبىرىنشى ايتارىمىز, وتكەنىمىزگە تاۋەلسىزدىك تالاپتارى تۇرعىسىنان قاراۋ ءالى جەتىسە بەرمەيدى. مىسالى, مەكتەپ نە جوعارى وقۋ ورىندارىندا العاشقى قازاق اعارتۋشىلارىن وقىعاندا ولاردىڭ تاماشا ساياسي ويلارىنا كوڭىل بولمەك تۇگىل, ەسكەرمەيمىز دە. شوقان ءۋاليحانوۆ 1864 جىلعى «سوت رەفورماسى جايىنداعى» ەڭبەگىندە «حالىقتىڭ قالىپتى تۇردە ءوسۋى ءۇشىن ول دامۋدىڭ قانداي دەڭگەيىندە تۇرسا دا, وزىندىك دامۋى, ءوزىن-ءوزى قورعاۋى, ءوزىن-ءوزى باسقارۋى جانە وزىندىك سوتى بولۋى قاجەت» دەپ جازعان ەدى. ال ىبىراي التىنسارين ءوز كەزىندەگى «ورىس سەلەندەرىن» اكەلىپ ورناتپاق بولعان رەسەي ساياساتى تۋرالى بىلاي دەدى: «بۇل پىكىر, مەنىڭشە, ەشبىر اقىلعا سىيمايتىن نارسە سياقتى. ەگەر ءىستى دۇرىس جۇرگىزە بىلمەسە, وندا ايتتىم دا قويدىم, قازاقتار – كەلەشەگى جاقسى دەپ ءۇمىت ەتىپ وتىرعان وسى حالىق, تەز قۇرىپ كەتەدى, سودان كەيىن بۇل ءىستى ەشقانداي تۇزەتە المايسىڭ». رەسەي ساياساتىنىڭ زاردابىن جەتكىلىكتى بىلگەن اباي ورىستىڭ سوتىمەن قازاقتى سوتتاۋعا بولمايدى دەپ, 74 باپتان تۇراتىن «بيلەر ەرەجەسىن» دايىنداسا, ورىسشا وقۋ كەرەكتىگىن, ونەر, عىلىمنىڭ ورىستا ەكەنىن ايتا وتىرىپ:
«زارارىنان قاشىق بولۋ, پايداسىنا ورتاق بولۋعا ءتىلىن, وقۋىن, عىلىمىن بىلمەك كەرەك» دەگەن بولاتىن.
بۇل جانە دە باسقا ويلار مەن تۇجىرىمدار قازىرگى تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ ەركىن ساناسىن قالىپتاستىرۋدىڭ, ساياسي سەرگەكتىكتىڭ, قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلۋدىڭ پارمەندى قۇرالدارى ەكەنىنە دە داۋ جوق جانە ءبىر ماڭىزدىسى, بۇل يدەيالار الاش قوزعالىسىنا دا رۋحاني نەگىز بولعان-تۇعىن.
تاعى دا ءبىر ماڭىزدىراق ماسەلە الاش جەتەكشىلەرىنىڭ ازاتتىققا شولىركەپ جۇرگەندەگى مول وي-يدەيالارىن بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان جونىندەگى ەلباسىمىزدىڭ وي-تۇجىرىمدارىمەن ساباقتاستىرىپ ناسيحاتتاۋ جەتىسپەيدى. بۇل ءبىزدىڭ جالپى يدەولوگيالىق تاربيە جۇمىسىمىزدىڭ دەڭگەيىن ساپالى ساتىعا كوتەرىپ, رۋحاني تۇلەۋىمىزدى جاڭا مازمۇندارمەن بايىتا تۇسەر ەدى.
ءبىز ەۋرازيا قۇرلىعىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. ال بىراق ءبىز كەيىنگى كەزدە باتىسشىل بولىپ بارامىز. بۇل باعىتتا ەكى جاعدايدى ەسكەرگەن ءجون. ءبىرى بۇرىنعى ەمشىلىك سالادا, قازىرگى مەديتسينادا «مولشەر» (دوزا) دەگەن ۇعىم بولعان ەدى, ءالى دە بار. ەمدى ارتىق قابىلداۋ ادام ورگانيزمىنە زيان كەلتىرەدى. سونداياق كەزىندە الاش جەتەكشىلەرى ءبىز باتىستىق بۋرجۋازيالىق جولدى تاڭدايمىز, بىراق ءوزىمىزدىڭ تاريحي, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ دەگەن بولاتىن.
وسى ساتتە ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ حاكىم ابايدىڭ ءۇش رۋحاني بۇلاعى تۋرالى ويى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. «مۇنىڭ ءبىرىنشىسى – قازاق حالقىنىڭ ەستە جوق ەسكى زاماننان جيىپ, ءوسىرىپ كەلگەن ءوز دانالىعى, اۋىزشا ادەبيەت قورى... ەكىنشى ءبىر قول ارتقان قازىناسى – اراب, پارسى, تۇرىك تىلىندەگى شىعىستىڭ كوركەم كلاسسيك پوەزياسى. ءۇشىنشىسى – ۇلكەن ونەر, مول ازىق العان زور سالاسى – ورىس حالقىنىڭ مادەنيەتى جانە سول ارقىلى ەۋروپا مادەنيەتى». شىنىنا كەلگەندە, ۇلتتىق شىنايى بولمىس جۇرەگى, شىعىس پەن باتىس قوس قاناتى بولعان اباي الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن بولاتىن.
كەز كەلگەن ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ نەگىزى – ۇلتتىق ءتىل. سوندىقتان, حالقىمىزدىڭ تاعىلىمى مول تاريحى مەن ەجەلدەن كەلە جاتقان, ءتىنى ەش ۇزىلمەگەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى, ونىڭ ىشىندە ءسوزسىز انا ءتىلىنسىز رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جۇزەگە اسپايتىنى بەلگىلى. الايدا, سوناۋ پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتى, سونىڭ ساياسي جالعاسىنداي بولعان كەڭەستىك كەزەڭ ۇلتتىق دامۋدىڭ عاسىرلار ساراپتالعان جولىنان تايدىرىپ, ورىستىڭ تىلىمەن بىرگە كەيدە قايشىلىقتى تاربيەسى دە ەرىكسىز تاڭىلىپ, ءتىلىمىزدى ازدىردى, ءدىنىمىزدى شەتتەتتى, ءدىلىمىزدى لايلادى. مىنە, سول كەزدەردەن ابدەن تەپەرىش كورگەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما بەس جىلىندا دا ايدارىنان جەل ەسە قويماعان قازىرگى قازاق تىلدىك كەڭىستىكتە قيىنشىلىقتار كوبەيە تۇسپەسە, ازاياتىن ەمەس.
ەلباسىمىز ءۇش ءتىلدى ءبىلۋ تۋرالى كوپتەن ايتىپ كەلەدى. بۇل – ومىرشەڭ يدەيا. ونداعى وي – ەگەر ءبىزدىڭ ۇرپاعىمىز ءۇش ءتىلدى ءبىلىپ عانا قويماي, سول ءتىل يەلەرىنىڭ تاريحىن, بىلىمعىلىمىن ءبىلىپ جاتساق, وركەنيەتتىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلەر ەدىك دەگەندىك. الايدا, وسى ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋدى ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» دەگەنمەن شاتاستىرۋ دا كوپ كەدەرگىلەرگە ۇرىندىرىپ وتىر. ءتىلدىڭ جالعىز عانا تۇعىرى بارىن كوپتەگەن شالا ساۋاتتىلار مويىنداعىسى كەلمەيدى. ول تۇعىر – ۇلتتىق ءتىل. جانە وسى تۇعىر مىقتى بولعان كەزدە عانا وزگە تىلدەردىڭ قۇدىرەتىن دە ءتىل يەسى ايقىنىراق سەزىنەدى.
توعىز ءجۇزدىڭ ۇستىندەگى ەڭبەكتەرىن ون تىلدە جازعان, شەت ەلدە جۇرگەنىنە ون بەس جىلدان اسقاندا, ياعني 1936 جىلى تۇركىستان جاستارىنىڭ الدىندا مۇستافا شوقايدىڭ راديودان سويلەگەن ءسوزىنىڭ قۇدىرەتتى كۇشىنە تاڭعالماۋ مۇمكىن ەمەس. سوزىنەن وت-جالىن شاشادى.
الاش ارداقتىلارىنىڭ بىرنەشە ءتىل بىلگەنىنەن حاباردار قازاق ءوز بالاسىنىڭ اعىلشىن ءتىلىن بىلگەنىنە استە قارسى بولا قويمايدى. الايدا, كوپ ءتىل بارىمىزگە قاجەت پە نەمەسە ول تىلدەردى قاشان, قالاي وقىپ ۇيرەنۋ كەرەك دەگەن ماسەلە دە جوق ەمەس. جاقىندا مىنانداي مالىمەتتەرمەن تانىستىم: 2 ءتىل 1-سىنىپتا 4 ەلدە, 2-سىنىپتا 5 ەلدە, 4 – 6-سىنىپتاردا 13 ەلدە وقىتىلادى ەكەن («ەگەمەن قازاقستان», 15 ءساۋىر, 2017 جىل). ال ءبىز بالاباقشالاردا, كوبىسى ءالى ءوز انا تىلىندە سويلەي المايتىن الەۋمەتتىك ورتادا 4-5 جاسار ۇل-قىزدارىمىزعا ءۇش ءتىلدى قاتار وقىتىپ جاتىرمىز. ەندى ولاردىڭ كوبىسى نە قازاقشا, نە ورىسشا, بولماسا اعىلشىنشا سويلەي المايدى. وزدەرى ءار تىلدەن ەستىگەن سوزدەرىن پايدالانادى. كوبىنە سوزدەردى تۇسىنبەي جاتتاپ الادى. ەڭ نەگىزگىسى, ۇل-قىزدارىمىزدىڭ ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەلەرى بۇزىلۋدا. بۇل – اسا قاۋىپتى.
ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, «جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى». تالاي تاعدىردان سۇرىنبەي كەلە جاتقان وزىق ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ ىشىندە ۇلتتىق سانا مەن ۇلتتىق رۋحتىڭ ورىندارى بولەك. ۇلتتىق سانا تىكەلەي ۇلتتىق بولمىستىڭ وزەگى, مازمۇنى بولسا, ۇلتتىق رۋح ونىڭ العا ۇستار تۋى, جەڭىسكە جەتەلەر قۋاتتى قۇرالى. كەزىندە الاش الىپتارىنىڭ ءبىرى مۇستافا شوقاي: «ۇلتتىق رۋحسىز ۇلت تاۋەلسىزدىگى بولۋى مۇمكىن بە؟ تاريح وندايدى كورگەن جوق تا, بىلمەيدى دە. ۇلت ازاتتىعى – ۇلتتىق رۋحتىڭ ناتيجەسى. ال ۇلتتىق رۋحتىڭ ءوزى ۇلت ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى اياسىندا ءوسىپ داميدى, جەمىس بەرەدى», دەگەن بولاتىن. شىنىندا دا, ۇلتتىق رۋح تاماشا قاسيەتتەرگە يە ەتۋمەن بىرگە ءوز ۇلتىڭدى شىنايى تانۋعا, ءوز حالقىڭنىڭ الدىنداعى ءوز بورىشىڭدى جوعارى دا تەرەڭ سەزىنە تۇسۋگە كومەكتەسەدى.
جيناقتاي ايتقاندا, ۇلتتىق ءھام تاريحي سانا, ساياسي سەرگەكتىك, ۇلتتىق رۋح سياقتى حالقىمىزدىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىن قۇرايتىن رۋحاني كودىمىزدى جەتىلدىرە تۇسپەي, ەشقانداي جاڭعىرۋ دا, العا ساپالى جىلجۋ دا بولمايدى. مۇنى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرلى بولۋى دا, ماڭگىلىك ەل قۇرۋىمىز دا تالاپ ەتىپ وتىر.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
