اسكەرىمىزدىڭ ايبىنىن اسىرىپ, ەل مەرەيىن ۇستەم ەتكەن پارادتا الاڭدا سالتاناتتى مارشپەن 26 جاياۋ اسكەر ەسەپتوپ قۇرامىنداعى 5 مىڭنان استام اسكەري قىزمەتشى ادىمداپ ءوتتى. 300-گە جۋىق بىرلىك اسكەري تەحنيكا مەن زاماناۋي قارۋ-جاراق ۇلگىلەرى ەل نازارىنا ۇسىنىلدى. وعان قوسا, اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ 70-تەن استام اۆياتسيالىق تەحنيكاسى وتاندىق اۆياتسيانىڭ قۋاتى مەن ۇشقىشتاردىڭ تاس-ءتۇيىن ازىرلىگىن كوك اسپاندا پاش ەتتى. الاڭعا كەلگەن قاراقۇرىم حالىق پەن پارادتى كوگىلدىر ەكران ارقىلى تىكەلەي ەفيردەن تاماشالاعاندار 2016-2017 جىلدارى اسكەرىمىزدىڭ ارسەنالىن تولىقتىرعان وتاندىق جانە شەتەلدىك سۋ جاڭا تەحنيكالاردى كورۋگە مۇمكىندىك الدى.
حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەل ابىرويىن اسقاقتاتقان شەرۋگە قۇرلىق اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى, گەنەرال-مايور مۇرات بەكتانوۆ باسشىلىق جاسادى. اسكەري بولىمدەردى ساپقا تۇرعىزعاننان كەيىن گەنەرال-مايور م.بەكتانوۆ مەملەكەتتىك تۋدى الاڭعا الىپ شىعۋعا بۇيرىق بەردى.
مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ تۋ ۇستاۋشىلار توبىن مايور ۇلان نۇرلانوۆ باستاپ شىقتى. كوك تۋدى اعا لەيتەنانت ازامات سۇلتانعازيەۆ ۇستاسا, ونىڭ كومەكشىلەرى قۇرلىق اسكەرى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ تۇلەكتەرى – اعا لەيتەنانتتار ميرحان قاھارمانوۆ پەن قايرات مولداباەۆ بولدى.
مەملەكەتتىك تۋ الاڭعا اكەلىنگەننەن كەيىن الاڭعا قورعانىس ءمينيسترى, گەنەرال-پولكوۆنيك ساكەن جاسۇزاقوۆ سالتاناتتى كولىكپەن شىقتى. گەنەرال-مايور م.بەكتانوۆ وعان اسكەردىڭ اسكەري پارادقا ساپقا تۇرعىزىلعانى تۋرالى بايانات جاسادى. قورعانىس ءمينيسترى مەن پاراد باسشىسى مىنگەن ەكى كولىك بىردەي جىلدامدىقپەن جىلجىپ وتىرىپ, سالتاناتتى ساپتىڭ وڭ قاپتالىنان باستاپ سول قاپتالىنا دەيىن ءجۇرىپ ءوتتى. ءسويتىپ, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جانە مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ پارادتىق ەسەپتوپتارىن شولىپ شىقتى. قورعانىس ءمينيسترى ساپتاعى ساربازدارمەن سالەمدەسۋ ءراسىمىن جاساپ, قارۋلى كۇشتەردىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتادى.
جالپى, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن وسىدان تۋرا شيرەك عاسىر بۇرىن 1992 جىلدىڭ 7 مامىرىندا ەل پرەزيدەنتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان بولاتىن. شيرەك عاسىر ىشىندە ەلىمىزدىڭ ارمياسى قالىپتاسىپ, دامۋدىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىنەن ءوتتى. وسى جىلدار ىشىندە اسكەردىڭ جاڭا بەينەسى قالىپتاستى. كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى, جيناقى ارميا زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن, جاڭا تەحنيكامەن جاراقتاندىرىلدى. بۇگىندە قۇرلىق اسكەرى, اۋە قورعانىسى كۇشتەرى, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى قۇرلىقتا, تەڭىزدە جانە اۋەدە ەل ىرگەسىنىڭ بەرىكتىگىن, حالىقتىڭ تىنىشتىعىن كۇزەتەدى. باستى ستراتەگيالىق باعىتتاردا «وڭتۇستىك», «شىعىس», «باتىس» جانە «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىقتارى قۇرىلعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا كورسەتىلگەندەي, ەل پرەزيدەنتى قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى بولىپ تابىلادى. ءار ازامات وتان قورعاۋشى ساناتىنا قوسىلعاندا قازاقستان حالقىنا جانە ونىڭ پرەزيدەنتىنە ادال بولۋعا انت بەرەدى. وسى ورايدا, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتى مەن قورعانىس سالاسىنا ءجىتى نازار اۋدارۋىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ورداسىنا اينالىپ, ارميانىڭ الەۋەتى جىل ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون.
ساپقا تىزىلگەن اسكەردى شولىپ شىققاننان كەيىن قورعانىس ءمينيسترى, گەنەرال-پولكوۆنيك ساكەن جاسۇزاقوۆ مىنبەردە تۇرعان مەملەكەت باسشىسى – جوعارعى باس قولباسشى ن.نازارباەۆقا اسكەرلەردىڭ قارۋلى كۇشتەردىڭ 25 جىلدىعىنا جانە ۇلى جەڭىس كۇنىنە ارنالعان پارادقا دايىن ەكەندىگىن باياندادى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ بارشا قازاقستاندىقتى جانە اسكەري شەرۋگە قاتىسۋشى ساردارلار مەن ساربازداردى مارتەبەلى مەرەيتويمەن قۇتتىقتادى.
«بيىل قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ 25 جىلدىق مەرەكەسىن اتاپ وتۋدەمىز. مەن شيرەك عاسىر بۇرىن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءتول ارمياسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا ءدال بۇگىنگى كۇنى قول قويدىم. سودان بەرى از عانا ۋاقىت وتسە دە, قارۋلى كۇشتەرىمىز بەس قارۋى ساي, زاماناۋي ۇلگىدەگى ايبىندى ارمياعا اينالدى.
سايىپقىران ساربازدارىمىز بۇگىندە ۇلى دالانىڭ سەنىمدى قورعانى, ازاماتتىعىمىزدىڭ الماس الداسپانى. ءبىز قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي كەلەتىن الەۋەتتى اسكەرىمىزدى جاساقتادىق. ەل قاۋىپسىزدىگىنىڭ باستى باعىتتارى ايقىندالدى. اسكەري دوكترينامىز قابىلداندى. ەكونوميكامىز قارقىندى دامىعان سايىن ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى دە جەتىلىپ, نىعايا ءتۇستى. جاۋىنگەرلەرىمىز الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە بىتىمگەرلىك ميسسيالاردى ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. ءبىزدىڭ اسكەرىمىز تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە الدىڭعى قاتارلى اسكەر رەتىندە تانىلدى.
قىمباتتى وتانداستار! ەل جۇرتىمىز ارقاشان بەيبىت ءومىردى باياندى باقىتقا بالاعان. ءبىزدىڭ تاريحىمىز وشپەس ەرلىكتىڭ جىلناماسى, جەڭىمپازدىقتىڭ شەجىرەسى ەكەنىن بىلەمىز. ءباھادۇر بابالارىمىزدىڭ ءىزباسارلارى قازىر تاۋەلسىز ەل اسكەرىنىڭ ساپىندا تۇر. باتىر بابامىز باۋىرجان مومىش ۇلى «جاۋىنگەرلىك تاربيە اسكەري كيىممەن ەمەس, جورگەكتەن باستالادى» دەگەن بولاتىن. جەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن, ەلىنىڭ تىنىشتىعىن قورعاۋ ءار ازاماتتىڭ قاسيەتتى پارىزى, ابىرويلى مىندەتى بولىپ سانالادى», – دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىل ەل تاۋەلسىزدىگى تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى پاراد وتكىزىلىپ وتىرعانىن, سونداي-اق, قازاقستان ارمياسى قالىپتاسۋدىڭ لايىقتى جولىنان وتكەنىن جانە ونىڭ بەدەلى جوعارى ەكەنىن ايتتى.
«پارادقا 5 مىڭنان استام ادام جانە 400 اسكەري تەحنيكا قاتىسۋدا. بۇل ايبىندى ارميامىزدىڭ داڭقى اسقاق جانە ماقتان تۇتۋعا تۇرارلىق ەكەنىن كورسەتەدى. وسى جىلداردا مەملەكەت اسكەريلەرگە جان-جاقتى قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەدى. العاشقى اسكەري قۇرىلىمداردان باستاپ قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋعا دەيىنگى اۋقىمدى جولدان وتتىك. مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە قازاقستان ارمياسى ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. قارۋلى كۇشتەرىمىز ەل ىشىندە جانە شەت ەلدەردە جوعارى بەدەلگە يە بولدى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى ارميانى جاڭعىرتۋدىڭ باسىمدىعى بار باعىتتارىنا توقتالىپ, ونى ءارى قاراي دامىتۋ مىندەتتەرىن انىقتاپ بەردى.
«بۇگىن قارۋلى كۇشتەر ەلىمىزبەن بىرگە جاڭعىرۋدىڭ تاريحي كەزەڭىن باستان وتكەرۋدە. تەرروريزممەن كۇرەس بارلىق كۇش قۇرىلىمدارى قىزمەتىنىڭ مۇلدە جاڭا باعىتى بولىپ تابىلادى. قازاقستان ارمياسى ساقاداي ساي بولىپ, كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەرگە دايىن تۇرۋعا ءتيىس.
تاعى ءبىر نەگىزگى مىندەت – جەكە قۇرامدى نىعايتۋ. ءبىز اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جاڭا بۋىنىن تاربيەلەۋدەمىز. اسكەري كيىم كيگەن ادامدار ءمىنسىز ابىروي مەن ادىلدىكتىڭ ەتالونى, بولاشاق ۇرپاقتار ءۇشىن ۇلگى بولۋعا ءتيىس. مەرەكەلىك پارادقا قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ رەزەرۆى بولىپ سانالاتىن «جاس ۇلان» اسكەري مەكتەپتەرى كۋرسانتتارىنىڭ تۇڭعىش رەت قاتىسىپ وتىرعانى كەزدەيسوق ەمەس. بۇل – ارميا ءداستۇرى مەن قۇندىلىقتار ساباقتاستىعىنىڭ جارقىن بەلگىسى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى بۇگىنگىدەي بەيبىت ءومىر سىيلاپ, تاۋەلسىز ءارى مىقتى مەملەكەت قۇرۋعا جول اشقانى ءۇشىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە العىس ايتتى.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, وتانىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن تەك ارميا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى دا ويلاۋعا ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىز بارلىق كورشىمىزبەن دوسپىز جانە «بەيبىت ءبىر عانا كەلىسىم ءجۇز جەڭىستەن ارتىق» دەگەن ونەگەلى وسيەتتى ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, باستى قۇندىلىقتارىمىز – بەيبىتشىلىك, كەلىسىم جانە بىرلىك ءداستۇرىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرىپ كەلەمىز. قارۋلى كۇشتەر ارقاشاندا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى تىرەگى بولىپ قالا بەرەدى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قاسيەتتى پارىزىن ەسكە سالىپ, ولاردى كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, اسكەري ىنتىماق پەن بىرلىكتى نىعايتۋعا شاقىرعان ەلباسى ءوز ءسوزىن:
«قۇرمەتتى ساربازدار, ءباھادۇر بابالارىمىزدىڭ ەرلىك جولىن بەيبىت كۇننىڭ باتىرلارى جالعاي بەرسىن. جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ شەبەرلىگى تەك جاتتىعۋدا عانا شىڭدالسىن. ۇلى دالامىزدى انالاردىڭ ءالديى مەن سابيلەردىڭ كۇلكىسى عانا تەربەسىن, مەرەكە قۇتتى بولسىن!» – دەپ تۇيىندەدى.
وسىدان كەيىن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى شىرقالدى. پاراد باسشىسى, گەنەرال-مايور مۇرات بەكتانوۆ شەرۋدى باستاۋعا بۇيرىق بەردى.
پارادتاعى جاياۋ تىزبەكتەر شەرۋىن «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق مەكتەپتەرىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىنەن قۇرالعان بارابانشىلار روتاسى اشتى. العاش رەت بيىلعى جىلى بارابانشىلاردىڭ ساپىندا استانا, الماتى, قاراعاندى, شىمكەنت قالالارىنداعى بارلىق رەسپۋبليكالىق «جاس ۇلان» اسكەري مەكتەپتەرىنىڭ ۇزدىك وكىلدەرى قاتىستى. قۇراما روتانىڭ دەنىن ءومىر جولى مەن قاجىرلى ەڭبەگى بارلىق وتان قورعاۋشىعا ۇلگى بولعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى, ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعانبەتوۆ اتىنداعى استانالىق مەكتەپتىڭ ۇلاندارى قۇرايدى. 2016 جىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى بارلىق رەسپۋبليكالىق اسكەري مەكتەپ-ينتەرناتتارى تۇتاستاي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرىلگەنى بەلگىلى.
بارابانشىلار روتاسىن الاڭعا ماسكەۋ اسكەري كونسەرۆاتورياسىنىڭ تۇلەگى, اعا لەيتەنانت دانيار بولتىرىكوۆ باستاپ شىقتى.
ودان كەيىن الاڭدى قورعانىس مينيسترلىگى وفيتسەرلەرىنىڭ توبى بەتكە الدى. پارادتىق ەسەپتوپ باسىندا باس شتاب باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, گەنەرال-مايور ءامىر حالىقوۆ بولدى. ايتا كەتەيىك, ول «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى اتانعان. سونداي-اق, ونىڭ سوڭىن الا اسكەر لەگىنە قۇرلىق اسكەرىنىڭ وفيتسەرلىك قۇرامى دا ساپ تۇزەپ شىقتى. قۇرلىق اسكەرى – ءبىزدىڭ اسكەري الەۋەتىمىزدىڭ نەگىزگى كۇشتىك قۇرىلىمى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, بۇل قۇرام موتواتقىشتار مەن تانك, دەسانتتىق-شابۋىلداۋ, ارتيللەريالىق اسكەري سالالار جانە تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرىنىڭ جيىنتىعىنا نەگىزدەلگەن. الاڭعا اتويلاپ شىققان بۇل توپتىڭ باسىندا ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى, قۇرلىق اسكەرلەرى باس قولباسشىسىنىڭ اسكەري دايىندىق جونىندەگى ورىنباسارى, گەنەرال-مايور تالعات قويباقوۆ بولدى.
سالتاناتتى شارانىڭ اشىلۋ ساتىندە ۇشقىشتار استانانىڭ كوك اسپانىندا «25» دەگەن مەرەكەلىك داتانى كوكتە قالىقتاتقان بولاتىن. مىنە, زەڭگىر كوكتە سونداي كورىنىستى بەينەلەگەن اسكەريلەردىڭ ارىپتەستەرى الاڭعا پارادتىق ەسەپتوپ رەتىندە دە بوي كورسەتتى. بۇگىنگى تاڭدا اۋە قورعانىسى كۇشتەرى زاماناۋي قارۋ-جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ولاردىڭ قاتارى تاكتيكالىق وقۋ-جاتتىعۋلار مەن تاجىريبەلىك ساباقتاردا ۇنەمى اسقان شەبەرلىك كورسەتىپ جۇرگەن ساپالى دايىندالعان ماماندارمەن تولىقتىرىلعان. پارادتى توپقا اۋە قورعانىسى كۇشتەرى باس قولباسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, گەنەرال-مايور نۇرجان مۇقانوۆ جەتەكشىلىك ەتتى. ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ زاماناۋي ۇشۋ اپپاراتتارىن باسقارعان قازاقستاندىق ۇشقىشتاردىڭ شەبەرلىگىن جوعارى باعالادى.
الاڭعا جينالعان حالىق وسى كۇنى ەلىمىزدەگى اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ الەۋەتىن كورىپ, ولاردىڭ ساپ تۇزەپ وتكەنىنە زور قوشەمەت كورسەتتى. سەبەبى, بۇل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرىندا ءوز كۇشىمىزبەن قۇرىلعان تۇڭعىش ءارى جاڭا اسكەري سالانىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىدان 24 جىل بۇرىن, ياعني 1993 جىلدىڭ 2 ساۋىرىندە مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويعان بولاتىن. مىنە, سودان بەرى تاۋەلسىز قازاقستان اسكەري تەڭىزشىلەرىنىڭ تاريحى باستالدى. 24 جىل ىشىندە قازاقستاندىق فلوتتىڭ سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنيكامەن جابدىقتالعان وتاندىق ءوندىرىستىڭ سۋ جاڭا زىمىران-ارتيللەريالىق كورابلدەرىمەن ساپالى جابدىقتالۋى, جەكە قۇراممەن جاساقتالۋى جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وقۋى مەن جاۋىنگەرلىك دايارلىعىن جەتىلدىرۋدەن باستاپ, كورابلدەردىڭ ورنالاسۋىنىڭ العاشقى جەكەمەنشىك پۋنكتىنىڭ قۇرىلىسى مەن اشىلۋىنا دەيىنگى قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى.
بۇگىندە قازاقستاننىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى – بۇل كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا ماڭىزدى ستراتەگيالىق تاپسىرمالاردى ورىندايتىن ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تولىققاندى جەكەلەگەن اسكەر ءتۇرى. اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ وقۋ-جاۋىنگەرلىك قىزمەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەتىن سوڭعى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بولىپ تابىلادى. وتكەن جىل بويىنشا جاۋىنگەرلىك دايارلىقتىڭ قارقىندىلىعى 25,5 پايىزعا جانە اسكەري كورابلدەردىڭ ءجۇزىپ ءوتۋى 35,4 پايىزعا ۇلعايدى. ءسويتىپ, شامامەن 3 600 كورابلدىك وقۋ-جاتتىعۋ وتكىزىلىپ, اسكەري تەڭىزشىلەر تەڭىزدە شامامەن 5 800 ساعات بولدى. وسىنداي الەۋەت پەن تاجىريبەگە باي اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ پارادتىق توبىن الاڭعا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى, ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى جانداربەك جانۇزاقوۆ باستاپ شىقتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى تاپسىرماسى نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ اسكەري سالاسىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ايتۋلى وزگەرىستەر ورىن العانى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ەلەۋلىسى وڭىرلىك قولباسشىلىقتاردىڭ قۇرىلىپ, قىزمەتكە كىرىسۋى ەدى. ەلىمىزدە العاش رەت كەڭ اۋقىمدا ۇيىمداستىرىلعان اسكەري شەرۋدىڭ ەندىگى لەگىن وسى وڭىرلىك قولباسشىلىقتاردىڭ قاتارىنداعى ەڭ ۇلكەن اسكەري بىرلەستىك – «وڭتۇستىك» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ قۇرامى جالعاستىردى. «وڭتۇستىك» وڭىرلىك اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-مايور مارات قۇسايىنوۆ باستاعان بۇل قۇرام وڭتۇستىك ستراتەگيالىق باعىتتاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ولار كەز كەلگەن جاعدايدا تاۋلى جانە ءشولدى ايماقتاردا ارەكەت ەتۋگە ماشىقتانعان. الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا اكىمشىلىك تۇرعىدا شەكارالاندىرىلعان شتاب قولباسشىلىعى تاراز قالاسىندا ورنالاسقان. وڭىرلىك قولباسشىلىق قۇرامىنا ورتالىق باعىنىشتاعى جانە اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ بولىمدەرىنەن باسقا شەكارالىق شەپتەگى اسكەري بولىمدەر دە كىرەدى. «وڭتۇستىك» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ باستى مىندەتى وڭتۇستىك-شىعىس ايماعىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
ودان كەيىن الاڭنان «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ قۇرامى ساپ تۇزەپ ءوتتى. شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ اكىمشىلىك شەكارالارىندا ورنالاسقان قولباسشىلىقتىڭ شتابى سەمەي قالاسىندا ورىن تەپكەن. باستى مىندەتى – مەملەكەتتىڭ شىعىس شەبىندەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن وڭىرلىك قولباسشىلىق قۇرامىنا ورتالىق باعىنىشتاعى جانە اۋە قورعانىس كۇشتەرىنىڭ بولىمدەرىنەن باسقا شەكارالىق شەپتەگى اسكەري بولىمدەرى كىرەدى. نەگىزىنەن مەحانيكالاندىرىلعان ماشينالار مەن تانكتىك ارتيللەرياعا باسىمدىق بەرىلگەن بۇل قۇرىلىمدىق كۇش توبىنىڭ جەتەكشىلىگىندە «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعى اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى, ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىنىڭ يەگەرى, گەنەرال-مايور نۇرلان قاشاعانوۆ بولدى.
سالتاناتتى شەرۋدى «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ پارادتىق توبى جالعاستىردى. بۇل بىرلەستىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەلىمىزدىڭ ورتالىق جانە سولتۇستىك ايماقتارىنىڭ قورعانىسىن قامتيدى. «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىعى – ەلىمىزدەگى ەڭ اۋقىمدى «ايبىن» اسكەري-پاتريوتتىق جوباسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى. ساپ باسىندا «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىعى اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-مايور قايدار قاراقۇلوۆ تۇردى. ورتالىق شتابى قاراعاندى قالاسىندا ورنالاسقان بۇل قۇرىلىمدىق كۇش قىزمەتكەرلەرى بۇگىندە اقمولا, قاراعاندى, قوستاناي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى اكىمشىلىك شەكارالارىن ءجىتى باقىلاۋدا ۇستايدى. وڭىرلىك قولباسشىلىق قۇرامىنا ورتالىق باعىنىشتاعى جانە اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ بولىمدەرىنەن باسقا شەكارالىق شەكتەگى اسكەري بولىمدەر كىرەدى. سونىمەن قاتار, «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىعى قارۋلى كۇشتەر جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ رەزەرۆى ەكەندىگىن دە ايتا كەتەيىك.
2003 جىلدان بەرى بەيبىت ءومىرىمىزدىڭ تىنىشتىعىن كۇزەتىپ كەلە جاتقان «باتىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ ساربازدارى دا بۇل شەرۋدە ساپ تۇزەدى. قىزمەت كورسەتۋ اۋماعى باتىس قازاقستان, اقتوبە, اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ اكىمشىلىك شەكارالارىمەن شەكتەسكەن بۇل قولباسشىلىقتىڭ شتابى اتىراۋ قالاسىندا ورنالاسقان. وڭىرلىك قولباسشىلىق قۇرامىنا ورتالىق باعىنىشتاعى جانە اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ بولىمدەرىنەن باسقا شەكارالىق شەپتەگى اسكەري بولىمدەر كىرەتىن وڭىرلىك قولباسشىلىقتىڭ باستى مىندەتى – مەملەكەتتىك شەكارانىڭ قاۋىپسىزدىگىن, شەكارانىڭ تۇتاستىعىن, ەگەمەندىگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ جانە كاسپي تەڭىزى سەكتورىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن قورعاۋ. اقتاۋ تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرىنىڭ بريگاداسىن ەل الدىنا شىعارعان بۇل توپقا «باتىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-مايور داۋلەت وسپانوۆ جەتەكشىلىك ەتتى.
كورەرمەن نازارى اۋعان ورتالىق الاڭمەن داڭقتى دەسانتتىق-شابۋىلداۋشى اسكەرلەرىنىڭ دەسانتشىلارى ءجۇرىپ ءوتتى. بۇلار – جوعارعى باس قولباسشىنىڭ رەزەرۆ اسكەرلەرى. دەسانتشى جاۋىنگەرلەر – زاماناۋي ۇرىستار كەزىندە كۇردەلى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا ساقاداي ساي اسكەرلەر. ايبىندى دەسانتشىلاردى باستاپ كەلگەن دەسانتتىق-شابۋىلداۋشى اسكەرلەرىنىڭ باس قولباسشىسى, ءىى دارەجەلى «داڭق» جانە «ايبىن» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, گەنەرال-مايور الماس جۇماكەەۆ بولدى. سونىمەن قاتار, ونىڭ سوڭىن الا جاۋىنگەرلىك جاراقتارىن اسىنعان ارنايى وپەراتسيالار كۇشتەرىنىڭ بولىمشەلەرى دە بوي تۇزەدى. تاجىريبەلەر كورسەتكەندەي, قازىرگى كەزدە قۇرامى جاعىنان از, بىراق جيناقى جانە وڭتايلى بولىمشەلەر ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وپەراتسيا جەتىستىگى نەگىزىنەن ولاردىڭ ۋاقتىلى ءارى مىعىم ارەكەتتەرىنە بايلانىستى بولادى. پارادتىق ەسەپتوپتى جاساق كومانديرى, پودپولكوۆنيك ەرلان وتەۋوۆ باستاپ شىقتى.
شەرۋ قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري پوليتسياسىنان قۇرالعان قۇراما روتاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قادام باسۋىمەن جالعاسىن تاپتى. سوڭعى 20 جىلدان بەرى بۇل قۇرىلىم قارۋلى كۇشتەرىمىزدەگى زاڭ جانە قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. قۇرامىندا توتەنشە جاعدايلاردا قولدانىلاتىن جەدەل ارەكەت ەتۋ جاۋىنگەرلىك بولىمشەلەرىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى بار توپتى اسكەري پوليتسيا باس باسقارماسىنىڭ باستىعى, ادىلەت پولكوۆنيگى تىلەۋحان باسقوجاەۆ باستادى.
مىنبەر الدىنان ساپ تۇزەپ وتكەن ساربازداردىڭ قولىنداعى كوك تۋىمىز سامال جەلمەن جەلبىرەي ءتۇستى. تۋىمىزدى تىك ۇستاعانداردىڭ قاتارىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت اتىنداعى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وفيتسەرلەرى دە بوي كورسەتتى. بۇل – ستراتەگيالىق جانە جەدەل باسقارۋ سالاسىنىڭ وفيتسەرلەرىن دايىندايتىن ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى اسكەري وقۋ ورنى. بۇل توپقا ۋنيۆەرسيتەت باستىعى, ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى, گەنەرال-مايور اسحات رىسپاەۆ جەتەكشىلىك ەتتى.
سونداي-اق, اسكەري-اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى, بايلانىس جانە اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى ماماندارىن دايىندايتىن ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى جالعىز وقۋ ورنى – راديو-ەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري ينستيتۋتىنىڭ كۋرسانتتارى مەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كادەت كورپۋسىنىڭ جانە ت.بيگەلدينوۆ اتىنداعى اسكەري-اۋە ينستيتۋتىنىڭ ساربازدارى ساپ تۇزەدى. وعان قوسا, «قازبات» بىتىمگەرشىلىك روتاسى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ شەكارا قىزمەتى «بوران» ارنايى روتاسىنىڭ جانە ۇلتتىق ۇلان اسكەري ينستيتۋتىنىڭ تۇلەكتەرى قاتىسقان جاياۋ اسكەر لەگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ روتاسى تۇيىندەدى.
ارميانى جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىندە وتاندىق قورعانىس ونەركاسىبىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. وسى ماقساتتا سالتاناتتى شەرۋ اياسىندا «قازاقستان ينجينيرينگ» اق» ۇلتتىق كومپانياسى مەن وزگە دە كاسىپورىنداردىڭ زاۋىتتارىندا قولدا بار اسكەري تەحنيكالاردى جاڭارتۋ, جوندەۋ جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانى ءمالىم. بۇگىندە اسكەرلەر ءۇشىن جاڭا قارۋ-جاراق تۇرلەرى, وق-دارىلەر مەن ارنايى قۇرالداردى جاساپ شىعارۋ تولىق جولعا قويىلعانى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ اسكەري تەحنيكالارىنىڭ الەۋەتى سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنولوگيامەن جاراقتاندىرىلعان وزىق اسكەري ماشينالارمەن دە تولىقتىرىلۋدا. سالتاناتتى شەرۋدى مەحانيكالاندىرىلعان اسكەري تەحنيكالار لەگىنىڭ جالعاستىرۋى وسى ءسوزىمىزدى ناقتىلاي تۇسەدى.
قاتار تىزىلگەن تەحنيكالاردىڭ باسىندا قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەر تۇرلەرى – قۇرلىق اسكەرلەرى, اۋە قورعانىسى كۇشتەرى جانە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ توبى مەن «لەند روۆەر» جول تالعامايتىن كولىكتەرى ءجۇرىپ ءوتتى.
سونداي-اق, وسى كۇنى كوپشىلىكتىڭ نازارىنا بمپت جاۋىنگەرلىك ماشينالارى كورسەتىلدى. «قازاقستان ينجينيرينگ» كومپانياسىنىڭ كاسىپورنىندا قايتا جاڭعىرتۋدان وتكىزىلگەن ت70-2ب تانكىسى دە الەمدە بالاماسى از اسكەري تەحنيكالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل تەحنيكالار تانكىلەرگە دەمەۋ بىلدىرەتىن جاۋىنگەرلىك اتىس كولىكتەرى ساناتىنا جاتاتىندىقتان, ءبىر جاۋىنگەرلىك كولىكتىڭ اتىس قۋاتى ەكى موتواتقىشتار ۆزۆودىنىڭ قۋاتىنان اسىپ تۇسەدى دەپ ەسەپتەلەدى. سول سياقتى بۇل كۇنى «سولنتسەپەك» اوج-1 وقشاشار جۇيەلەرى – ءبىر اتىسپەن شامامەن 40 000 شارشى مەتر اۋماقتى تالقانداي الاتىن جاۋىنگەرلىك كولىكتى دە جۇرتشىلىق تاماشالاي الدى.
بتر-80ا ساۋىتتى كولىكتەرىندەگى دەسانتتىق-شابۋىلداۋشى اسكەرلەرىنىڭ روتالىق-تاكتيكالىق توبى مينااتقىش ۆزۆودىمەن جانە «يگلا» تاسىمالدى زەنيتتى-راكەتالى كەشەنى ۆزۆودىمەن كۇشەيتىلگەن. بۇل جيناقتىڭ سوڭىنان بتر-82ا ساۋىتتى كولىگى الاڭدى بەتكە الدى. قۋاتتى اتىس پەن قوزعالىستىڭ جوعارى جىلدامدىعىنا يەلىك ەتەتىن اتالعان تەحنيكا تەڭىز جاياۋ اسكەرى بولىمشەلەرى ءۇشىن تاپتىرماس تەحنيكا ەدى.
سالتاناتتى شەرۋدى ارتيللەريا جانە راكەتا اسكەرلەرىنىڭ قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكالار لەگى جالعاستىردى. ءسويتىپ, الاڭنان ءجۇرىپ وتكەن دوڭعالاقتى اسكەري ماشينالاردىڭ قاتارى د-30 سۇيرەتپەلى زەڭبىرەگىمەن تولىقتى. قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ تانك, دەسانتتىق-شابۋىلداۋشى اسكەرلەرى مەن مەحانيكالاندىرىلعان بريگادالارى قولداناتىن ۇڭعىسى 122 ميلليمەتر بولاتىن د-30 زەڭبىرەگى 15 شاقىرىمنان استام قاشىقتىققا مينۋتىنا 8 اتىس جاساۋعا قابىلەتتى. ال ارتيللەريالىق زەڭبىرەكتى سۇيرەپ تاسىمالداۋ كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «كاماز» ينجينيرينگ» اق زاۋىتىندا جاسالعان «كاماز» اۆتوكولىكتەرى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. سونداي-اق, «گياتسينت» زەڭبىرەكتەر باتارەياسى – قۇرلىق اسكەرلەرى ارتيللەريالىق بريگادالارى قولداناتىن قارۋ. زەڭبىرەگىنىڭ ۇڭعىسى 152 ميلليمەتر بولاتىن بۇل قارۋ وزىنە ۇقساس بارلىق قارۋلاردان ۇزاعىراق, ياعني 33 شاقىرىم قاشىقتىقتان اتىس جۇرگىزە الادى.
كورەرمەندەر كوزايىمىنا اينالعان اسكەري تەحنيكالاردىڭ ءبىرى – «پريما» دۇركىندەتىپ اتۋ رەاكتيۆتى جۇيەسى جاۋىنگەرلىك كولىكتەرى بولدى. «قازاقستان ينجيرينگ» كاسىپورنىندا جاڭارتىلىپ, جەتىلدىرىلگەن «كاماز» بازاسىنداعى «قازگراد» دۇركىندەتىپ اتۋ رەاكتيۆتى جۇيەسى اتى اڭىزعا اينالعان «كاتيۋشا» قارۋىنا ۇقساس رەاكتيۆتى قارۋ 20 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى جاۋدىڭ نىساندارى مەن اسكەري تەحنيكاسىن تالقانداۋعا قابىلەتتى. ال «سمەرچ» دۇركىندەتىپ اتۋ رەاكتيۆتى جۇيەلەرى ءبىر قوندىرعىدا زىمىراندارعا ارنالعان 12 باعىتتاۋىشى بار جانە وق اتۋ قۋاتىنا يەلىك ەتەدى. اتىلعان وقتى 90 شاقىرىم قاشىقتىققا دەيىن جەتكىزەتىن ءبىر زىمىراننىڭ سالماعى 800 كيلو تارتادى. سول سياقتى «سمەرچ» ءبىر عانا وق اتۋ ارقىلى 280 گەكتار بولاتىن اۋماقتى تالقانداي الادى. وسىلايشا, سالتاناتتى شارا اياسىندا شەرۋگە شىعارىلعان ارتيللەريا جانە راكەتا اسكەرلەرىنىڭ قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكالار لەگىن «توچكا-ۋ» تاكتيكالىق راكەتالار كەشەنى اياقتادى.
وزىمىزدە جاسالعان وتاندىق «ارلان» بروندى ماشينالارى – «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» كاسىپورنىندا قۇراستىرىلعان ميناعا قارسى قورعانۋ دەڭگەيى اسا جوعارى كولىك. سول سياقتى, «كوبرا» جاۋىنگەرلىك بارلاۋ كولىگى دە اسكەرلەرىمىز ءۇشىن ۇرىس جاعدايلارىندا تاپسىرمالاردى تولىق ورىنداۋعا اسا قابىلەتتى. «كوبرا» 12/7 ميلليمەتر ۇڭعىلى پۋلەمەتپەن جاراقتالعان.
اسكەري تەحنيكالار قاتارىنان كورىنگەن «حاممەر» مەن جوعارىدا اتاپ وتكەن «لەند روۆەر» اۆتوكولىكتەرى – تەڭىز بەن باسقا دا سۋلى ايماقتاردا ارنايى وپەراتسيالاردى ورىنداۋ كەزىندە جاۋىنگەرلىك جۇزگىش بولىمشەلەرگە ارنالعان قايىقتار مەن گيدروتسيكلدەردى تاسىمالداۋدى ىسكە اسىرادى.
شەرۋدەگى مەحانيكالاندىرىلعان قوزعالىستىڭ لەگىن «سكايلارك» جانە «بۋسەل» ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى جالعاستىردى. بۇلار – 40 شاقىرىمعا دەيىنگى قاشىقتىقتا وپەراتور ارقىلى جەردەن باسقارىلاتىن جەڭىل سالماقتى ۇشۋ اپپاراتتارى. سونىمەن قاتار, ءبىر مىڭ مەتر بيىكتىكتە ون شارشى شاقىرىم كولەمدەگى اۋماققا ەركىن باقىلاۋ جۇرگىزە الادى. «تسيكادا», «امەتيست», «رۋبين» راديوەلەكتروندى كولىكتەرى, «ناتيسك» راديوەلەكتروندى بارلاۋ جۇيەسىنىڭ جاۋىنگەرلىك كولىگى – مالىمەتتەردى قاعىپ الىپ, بارلىق زاماناۋي, سونىڭ ىشىندە ۇيالى جانە سپۋتنيكتىك بايلانىس تۇرلەرىن باسەڭدەتۋ مۇمكىندىگى بار كولىكتەر.
بۇگىندە ۇلتتىق گۆارديا قاراماعىنداعى «تيگر» ارنايى پوليتسيا اۆتوكولىگى – ارنايى نەمەسە جاۋىنگەرلىك وپەراتسيالاردى ورىنداۋ بارىسىندا جەكە قۇرامدى قورعاۋعا, پاترۋلدەۋگە جانە وق اتۋمەن دەمەۋ كورسەتۋگە ارنالعان وزىق ماشينالاردىڭ ءبىرى. سول سياقتى, «فەدەرال» ارنايى بروندالعان اۆتوكولىگى دە جەكە قۇرامدى جولسىز جەرلەردە تاسىمالداۋدا قولدانىلادى جانە اتىس قارۋىنىڭ وعىنان, جارىلعىش زاتتاردان قورعانۋدىڭ قاجەتتى دەڭگەيىنە يە.
كوپشىلىگىمىزگە ەتەنە تانىس «ۋرال-4320» جول تالعامايتىن بورتتىق اۆتوكولىگى بولسا, ول جولدىڭ بارلىق تۇرىندە جانە بارلىق جەردە ادامدار مەن جۇكتى تاسىمالداۋعا ارنالعانى بەلگىلى. ال «سەند كەت» ساۋىتتى جول تالعامايتىن اۆتوكولىكتەرى – جوعارى دەڭگەيلى قورعانىسقا يە جانە ساعاتىنا 160 شاقىرىمعا دەيىن جىلدامدىقتا جۇيتكي الۋىن بۇگىندە جوعارى باعالاۋعا لايىق. قازىرگى كەزدە «سەند كەت» جانە «ارلان» جول تالعامايتىن اۆتوكولىكتەرىن مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتى قولدانىپ كەلەدى.
سالتاناتتى شەرۋ بارىسىندا جەردەگى اسكەري تەحنيكالاردىڭ سوڭىنان اسكەري ماقساتتا قولدانىلاتىن اۋە كۇشتەرىنىڭ الەۋەتى كورەرمەندەر نازارىنا ۇسىنىلدى. ارينە, مۇنىڭ الدىندا تاسىمالدانۋ بارىسىندا قولدانىلاتىن مەحانيكالاندىرىلعان قۇرىلعىلار قۇرامى سىزىق بويىمەن ءجۇرىپ وتكەن بولاتىن. ايتالىق, زۋ-23-2 زەنيتتى قوندىرعىسى – پەتروپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا قۇراستىرىلعان, قوسىمشا زىمىراندىق ۇشىرۋ مودۋلىمەن جانە تەپلوۆيزورمەن جابدىقتالعاندىقتان, تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن بولىگىندە 6 شاقىرىمعا دەيىنگى اۋە نىساندارىن اتىپ تۇسىرە الادى. ال س-300 كوپ ارنالى زەنيتتى زىمىراندى كەشەنى بولسا 300 شاقىرىمعا دەيىنگى قاشىقتىقتاعى اۋە نىسانالارىن جويۋ مۇمكىندىگىنە يەلىك ەتەدى. ءبىر كەشەن ءبىر ۋاقىتتا 6 نىساناعا باقىلاۋ جۇرگىزىپ, ولارعا 12 باسقارىلاتىن راكەتا جىبەرە الادى. «ۆين لونگ» دەپ اتالاتىن باسقارىلاتىن ۇشۋ اپپاراتى بارلاۋ جۇرگىزۋ مەن نۇكتەلىك سوققى بەرۋگە ارنالعان. سالماعى 1100 كيلونى قۇرايتىن «ۆين لونگ» 5 مىڭ مەتردەن استام بيىكتىككە جانە 1 مىڭ شاقىرىم قاشىقتىققا ۇشا الادى.
سودان كەيىن كوكتە قالىقتاعان الىپ اسكەري ماشينالاردىڭ باسىندا مي-35م اسكەري تىكۇشاقتارى ۇشىپ ءوتتى. ولار ۇرىس دالاسىندا قۇرلىق اسكەرلەرىنە اتىسپەن دەمەۋ كورسەتۋگە ارنالعان. ونىڭ قارۋ-جاراق قۇرامىندا «شتۋرم-م» تانكىگە قارسى باسقارمالى راكەتالار مەن «اۋە-جەر» كلاستى باسقارۋسىز زىمىراندارى بار. تاۋلىك بويى 35م جاۋىنگەرلىك قولدانىستا بولۋ ءۇشىن مي-زاماناۋي ناۆيگاتسيالىق كەشەنمەن جانە نىسانالاردى ەلەكتروندى انىقتاۋ قۇرالدارىمەن جابدىقتالعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
ال مي-17 شاعىن كوپ سالالى تىكۇشاعى – امبەباپتىعىمەن جانە جوعارى تەحنيكالىق-ۇشۋ سيپاتتامالارىمەن الەمدەگى ەڭ كوپ تارالعان تانىمال تىكۇشاقتىڭ ءبىرى. ول قۇرلىق اسكەرلەرى بولىمدەرىنىڭ جيناقىلىعىن ارتتىرۋعا, اسكەرلەردى تولىق قارۋ-جاراقتارىمەن دەسانتتاۋعا, سونداي-اق قارسىلاستىڭ نىساندارىن جويۋعا ارنالعان جانە بيىك تاۋلى ءارى جوعارى تەمپەراتۋرالى ايماقتاردا جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا بارىنشا بەيىمدەلگەن. سول سياقتى, مي-8 جاۋىنگەرلىك-كولىكتىك تىكۇشاعى بولسا, بىرقاتار الەم ەلدەرىنىڭ اسكەري ارسەنالدارىندا وتە ءتيىمدى جاۋىنگەرلىك قۇرال بولىپ ەسەپتەلەدى. ونى جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردا عانا ەمەس, ىزدەۋ-قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, ءورت ءسوندىرۋ جانە اسپان ارقىلى جۇك تاسىمالداۋعا دا كەڭىنەن قولدانۋعا بولادى.
مي-171ش تىكۇشاعى – قۇرلىق اسكەرلەرىنە قولداۋ كورسەتە وتىرىپ, قارسىلاستىڭ جاۋىنگەرلىك تەحنيكالارىن جويۋعا, دەسانتتى اتىسپەن دەمەۋگە, پاترۋل, ىزدەۋ-قۇتقارۋ جانە بارلاۋ قىزمەتتەرىن اتقارۋعا ارنالعان.
ەس-145 تىكۇشاعى – قازاقستاندا جاسالعان كوپ سالالى, قولدانىستاعى تيىمدىلىگى جاعىنان پايدالى جەڭىل تىكۇشاق. «ەۆروكوپتەر» تىكۇشاقتارى ارنايى وپەراتسيالار كۇشتەرىنىڭ ارەكەتتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. دىبىستىق شۋىنىڭ تومەندىگى مەن سەنىمدىلىگى جانە جانارماي شىعىنى ازدىعىنىڭ ارقاسىندا ەس-145 تىكۇشاقتارى 700 شاقىرىمعا دەيىنگى قاشىقتىققا ەركىن ۇشا الادى. ك-32 جانە ەس-145 تىكۇشاقتارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن – ىزدەۋ جانە اپاتتىق-قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, تۇرعىندار مەن م ۇلىكتەردى ەۆاكۋاتسيالاۋ, جەكە قۇرام مەن جۇكتەردى جەتكىزۋ جۇمىستارىن اتقارادى. سونىمەن قاتار, ك-32 تىكۇشاعىن اسپالى سۋ توگۋ قۇرالىنىڭ كومەگىمەن ءورت ءسوندىرۋ ىسىنە دە پايدالانۋعا بولادى.
تۋ-154 ۇشاعى – اۋە كوماندالىق پۋنكتى رەتىندە قولدانىلادى جانە ونى سۋ-27 جويعىش ۇشاقتار توبى ەرە ءجۇرىپ قورعايدى. ويتكەنى, سۋ-27 ۇشاعى – جوعارى جاۋىنگەرلىك مۇمكىندىكتەرگە يە ءارى اۋە ماشيناسىنىڭ بۇل ءتۇرى اۋە كەڭىستىگى قاۋىپسىزدىگىن كەڭ اۋقىمدا قامتاماسىز ەتۋگە زور مۇمكىندىك بەرەدى. ان-72 ۇشاعى – تاكتيكالىق, بىتىمگەرشىلىك جانە گۋمانيتارلىق ميسسيالاردى ورىنداۋ ءۇشىن ارنايى قۇراستىرىلعان. اەروديناميكالىق ەرەكشەلىگىنىڭ ارقاسىندا ۇشاق جىلدام ۇشىپ-قونا الادى. ال ان-26 اسكەري-كولىك ۇشاعى بولسا, ءوزىنىڭ سەنىمدىلىگىن دالەلدەگەن ۇنەمدى كولىك كەمەسى. ول اسكەرلەردى اسكەري تەحنيكاسىمەن جانە قارۋ-جاراعىمەن بىرگە, سونداي-اق تەز ارادا وق-دارىلەر مەن ماتەريالدىق زاتتاردى, جارالىلار مەن سىرقاتتاردى تاسىمالداۋعا ارنالعان. ان-26 ۇشاعى تاۋلى اۋە ايلاعىنا كۇردەلى ادىستەرمەن كىرۋ كەزىندە جوعارى مانەۆرلى مۇمكىندىككە دە يە.
س-295 اسكەري-كولىك ۇشاعى – يسپاندىق «ەيرباسس ميليتاري» كاسىپورنىندا جاسالعان جانە زاماناۋي ناۆيگاتسيا جۇيەسىمەن جابدىقتالعان ۇشاق. ول 9 تونناعا دەيىن جۇكتى جەتكىزىپ, 70 اسكەري قىزمەتشىنى تولىق قارۋ-جاراعىمەن تاسىمالداي الادى جانە قوسىمشا جانارماي قۇيماي 5 مىڭ شاقىرىمعا دەيىن ۇشۋعا قابىلەتتى. ال سۋ-25 جويعىش ۇشاقتارى – دىبىستىق ساۋىتتى ۇشاقتار, جاۋىنگەرلىك ساپاسىنا قاراي «ۇشاتىن تانك» دەپ اتالادى. بۇل ۇشاق ءتۇرى تىكەلەي قۇرلىق اسكەرلەرىنە اتىسپەن دەمەۋ كورسەتۋ ءۇشىن جاسالعان.
ميگ-31 توسقاۋىلشى-جويعىش ۇشاقتارى – ەلىمىزدىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى. ولار ءارتۇرلى نىسانالاردى, سونىڭ ىشىندە قاناتتى زىمىرانداردى دا جويۋعا قابىلەتتى. سونىمەن قاتار, سۋ-30 سم جويعىش ۇشاقتارى – بازادان الىس ايماقتا, تاۋلىك بويى جانە قارسىلاستىڭ قارقىندى قارسىلىق كورسەتۋى جاعدايلارىندا كەڭ اۋقىمدى جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا قابىلەتتى اسا وڭتايلى كوپ سالالى جويعىش ۇشاقتار بۋىنى. ۇزاق ۋاقىت قونباي ۇشۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن ۇشاق اۋەدە جانارماي قۇيۋ قوندىرعىسىمەن جانە قارۋ-جاراقتىڭ بىرنەشە تۇرىمەن جابدىقتالعان. سۋ-30سم ەكيپاجى ەكى ۇشقىشتان تۇرادى. بۇل ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا اتقارىلاتىن جاۋىنگەرلىك قىزمەتتى ءبولىپ, وسىعان وراي ءتيىمدى اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ايتا كەتەيىك, پارادقا قاتىسقان اسكەري تەحنيكالاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى قازاقستاندا شىعارىلعان. اسىرەسە, ەس-145 تىكۇشاقتارى, «ارلان» بروندى تەحنيكاسى, «قاز گراد» رەاكتيۆتى جۇيەلەرى, «دجيگيت» زەڭبىرەك قوندىرعىلارى جانە نەگىزگى كولىك بولىپ سانالاتىن «كاماز»-دار وتاندىق قورعانىس ونەركاسىپ ورىندارىندا شىعارىلعان.
اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك ۇشۋ اپپاراتتارى استانا اسپانىندا ءوز شەبەرلىكتەرىن كورسەتتى. ال «رومب» جاۋىنگەرلىك تارتىبىندە ساپ تۇزەگەن «جەتىسۋ» ۇشۋ توبى سۋ-27 اۋىر جويعىش ۇشاقتارىمەن استانا اسپانىندا «بايتەرەك» اتتى جوعارى ۇشۋ فيگۋراسىن جاسادى.
سالتاناتتى شەرۋدى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق ۇلان جانە مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ مۋزىكانتتارىنان قۇرالعان اسكەري قۇراما وركەسترى اياقتادى.
ءسويتىپ, 7 مامىر ەلىمىزدىڭ ايبىنىن اسىرعان كۇن بولدى.
ارنۇر اسقار,
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەر
پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز
قىزمەتىنەن الىندى
