ورىس جيhانكەزى, سۋرەتشى, فيلوسوف, جازۋشى, قوعام قايراتكەرى نيكولاي كونستانتينوۆيچ رەريح (1874 – 1947 ج.ج.) الەمدىك ءمادەنيەت تاريحىندا وزىندىك ورنى بار ءىرى تۇلعا. اسىرەسە, ونىڭ سۋرەتشى رەتىندەگى شىعارماشىلىق ەڭبەگىن الەمگە ايگىلى البەرت ەينشتەين, توماس مانن, رومەن روللان, رابيندرانات تاگور سەكىلدى تۇلعالار جوعارى باعالاعان. ال عارىشقا العاش ۇشقان تۇڭعىش عارىشكەر يۋري گاگارين: «لۋچي پروسۆەچيۆالي چەرەز زەمنۋيۋ اتموسفەرۋ, گوريزونت ستال ياركو – ورانجەۆىم, پوستەپەننو پەرەحوياششيم ۆو ۆسە سۆەتا رادۋگي: ك گولۋبومۋ, سينەمۋ, فيولەتوۆومۋ, چەرنومۋ. نەوپيسۋەمايا تسۆەتوۆايا گامما. كاك نا پولوتناح حۋدوجنيكا نيكولايا رەريحا», – دەپ جازىپتى. ول ارتىنا اسا باي ادەبي, كوركەم جانە عىلىمي مۇرا: 7000 كوركەمسۋرەت, 30-دان استام عىلىمي-فيلوسوفيالىق ەڭبەك قالدىردى. ونىڭ ونەر مەن عىلىم سالاسىنداعى جانكەشتى ەڭبەگى, قوعامدىق قىزمەتى 1935 جىلى 21 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىن ادامزاتتىڭ مادەني قۇندىلىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق شارتقا قول قويۋعا ىقپال ەتىپ, ول قۇجات «رەريح پاكتىسى» دەگەن اتپەن تاريحقا ەندى جانە كەيىن 1954 جىلى قابىلدانعان ادامزاتتىڭ مادەني قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ ءجونىندەگى گااگا كونۆەنتسياسىنا نەگىز بولىپ الىندى.
ول اتاقتى سۋرەتشى ا. ي. كۋيندجيدىڭ ءشاكىرتى بولعان اسا تالانتتى قىلقالام شەبەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مادەنيەت سالاسىنىڭ, اسىرەسە, شىعىس ونەرىنىڭ ۇلكەن بىلگىرى جانە ەرجۇرەك ساياحاتشى بولدى. سونىڭ ىشىندە رەريحتار وتباسىنىڭ 1923-1928 جىلدار ارالىعىندا 25 مىڭنان استام شاقىرىم جەردى ارتقا تاستاپ, ورتالىق ازياعا جاساعان ەكسپەديتسياسى ەرەكشە. ونىڭ بالاسى يۋري رەريحتىڭ جازۋىنا قاراعاندا ەكسپەديتسيانىڭ باستى ماقساتى – ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن حالىقتارىنىڭ كوركەمسۋرەت تۇرعىسىنداعى شەجىرەسىن جاساۋ بولىپتى. سونىمەن قاتار, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ, ورتالىق ازيانى مەكەندەيتىن حالىقتاردىڭ ەتنوگرافياسى مەن تىلىنە بايلانىستى ماتەريالدار جيناۋ, بولاشاق ەكسپەديتسيالارعا جول سالۋ سياقتى ماقساتتاردى دا كوزدەپتى.
سول جولعى سوۆەت وداعىنىڭ ازيالىق ءسىبىر بولىگى مەن ءۇندىستان, قىتاي, تيبەت, موڭعوليا سەكىلدى ەلدەرگە ساياحاتىنىڭ بارىسى تۋرالى ن. رەريح «التاي – گيمالاي» اتتى كىتاپ جازىپ, باسپادان شىعاردى (1929). بۇل ەڭبەك سول ەلدەردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى ءجونىندەگى باعالى دەرەكتەر كوزى عانا ەمەس, مۇندا گەوگرافيا, ەتنوگرافيا, لينگۆيستيكا, ونەرگە بايلانىستى ماتەريالدار دا مولىنان بەرىلگەن.
ال ءبىز ءۇشىن, بۇل كىتاپتىڭ قۇندىلىعى – وندا قازاق جەرىنە, حالقىمىزعا, ونىڭ ىشىندە شىعىس قازاقستانعا بايلانىستى قىزىقتى ماتەريالدار كەزدەسەدى. ويتكەنى, ەكسپەديتسيا 1926 جىلى قازاق جەرىنە قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىنەن زايسان ارقىلى كىرىپ, سۋ جولىمەن بىرنەشە كۇن ەرتىستى بويلاپ وسكەمەن, سەمەي, كەرەكۋدى باسىپ سىبىرگە بەت الادى. وسى ارالىقتاعى جازبالارىن كىتاپتان (1974 جىلعى ماسكەۋدەن شىققان نۇسقاسى – ءو.س.) وقىپ وتىرىپ, ن.رەريحتىڭ ساياحاتشى, زەرتتەۋشى, سۋرەتشى رەتىندەگى بايقامپازدىعىنا تاڭداناسىڭ. اسىرەسە ونىڭ بەيتانىس جەردەگى كوزگە تۇسكەن ءارتۇرلى جايتتەردى كۇندەلىكتى ءتۇرتىپ قويىپ, قىسقا عانا ءوز ويىن ءدال ءبىلدىرىپ وتىرۋى عاجاپ. مىسالى, سونداي ءبىر كورىنىستى كىتاپتىڭ سوڭىندا بەرىلگەن تۇسىنىكتەمەدە اكادەميك ا.پ.وكلادنيكوۆ سيپاتتاپ جازىپتى. ونىڭ ىقشامدالعان ماعىناسى تومەندەگىدەي. 1926 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ سوڭىندا رەريح كەرۋەنى قازاق جەرىنە ەنىپ, جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ولاردى كۇزەتكە العان كەزدەگى ءبىر وقيعا بارىسىنا, ياعني ءبىزدىڭ قانداستارىمىز جولدا كەزدەسكەن قاسقىرلاردى قۋا جونەلگەندە: «تە جە سكيفى, تە جە شاپكي, ي پولۋكافتانيا كاك نا كۋلوبسكوي ۆازە» (1830 جىلى ارحەولوگ ي.ا.ستەمپكوۆسكي قىرىمداعى كەرچ تۇبىنەن كۇلوبا قورعانىن اشقاندا جەرلەنگەن سكيفتەردىڭ كوسەمىنىڭ قاسىنان تابىلعان التىن قۇمىراداعى كورىنىستەردى ايتادى – ءو.س.) دەپ باعزى زامانداعى سكيفتەردىڭ بەينەسىمەن سالىستىرا سۋرەتتەۋى ونىڭ وي-ءورىسىنىڭ سونشالىقتى كەڭ ەكەندىگىنە, شىندىققا ساي كەلەتىنىنە ءتانتى بولاسىڭ. ات ۇستىندەگى قازاقتاردىڭ كيىمدەرى دە ولاردىڭ سوناۋ تۇركى قاعاناتى كەزىندەگى الىس اتالارىنان, دالا كوشپەندىلەرىنەن اۋمايدى. سونىمەن بىرگە سۋرەتشى – جيhانكەز قىتايدىڭ جوڭعار ولكەسىمەن قازاق التايىنىڭ شەكاراسىندا قانداستارىمىزدىڭ اڭ اۋلاۋى ءبىزدىڭ ەرامىزدىڭ ءبىرىنشى مىڭجىلدىعىندا بەينەلەنگەن اڭشىلىقپەن وتە ۇقساس ەكەنىن بايقايدى. ال ولاردىڭ باسىنداعى تۇلكى تەرىسىنەن تىگىلگەن مالاقاي تۋرا گەرودوتتىڭ سكيفتەرىنە وتە ۇقسايدى دەيدى.
رەريحتىڭ قازاق جەرىندەگى اۋا رايىنا بايلانىستى جازباسى دا قىزىق. سەمەيگە كەلە جاتىپ ماۋسىم ايىنىڭ باسى بولسا دا كۇندىز سالقىن, ال تۇندە سۋىق ەكەنىن, اۋا رايىنىڭ وزگەرگەنىنە ءۇش جىل بولىپ, جازدا قاتتى ىستىق, قىستا قاتتى اياز بولماي تۇرعانىن ەستىگەنىن ايتادى.
ال پاروحودتىڭ ۇستىندە ءوزى اڭگىمەلەسكەن ءبىر ورىس بالاسىنىڭ وسى وڭىردە تۇراتىن كەرجاقتاردىڭ (ەسكى ءدىندى ۇستانۋشى ىشكى رەسەيدەن قاشقان كەلىمسەكتەر, كەيبىر دەرەكتەردە سىبىرگە جەر اۋدارىلعاندار – ءو.س.) «ەگەر قازاقتارمەن بىرگە وتىرىپ, تاماق ىشكەنىڭدى ەستىسە ولار داستارقانعا مۇلدەم جىبەرمەيدى. قايتا-قايتا شوقىنۋعا ءماجبۇرلەيدى», دەگەن ءسوزىن كەلتىرە وتىرىپ: «ستەپنايا پوسلوۆيتسا: ەسلي توۆاريشش تۆوي كريۆوي, ستارايسيا پودجيمات گلاز, چتوبى بىت ەمۋ پارۋ», – دەپتى. بۇل ەندى حالقىمىزدىڭ: «جولداسىڭ سوقىر بولسا, وعان سەرىك بولۋ ءۇشىن ءبىر كوزىڭدى قىسىپ ءجۇر», دەگەن ءتول ماقالى ەكەنى بەلگىلى. قازاق جەرىندە قىسقا مەرزىم عانا بولعان كەزدە ن.رەريحتىڭ وسى ماقالدى كىمنەن ەستىپ, جادىنا قالاي ساقتاپ العانىنا تاڭداناسىڭ.
بۇدان باسقا ن.رەريحتىڭ بارىمتا تۋرالى پىكىرى دە وزگەشە ءبىر قىرىمەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ول «... بارانتاچەستۆو – ستەپنوە ۆوروۆستۆو – ۋدالستۆو. ي كومانچ, ي زۋني ۆ اريزونە توجە ۋگونيت كونيا. دا سۆويح لي كونەي سترەنوجيلي سكيفى نا ۆازە كۋل – وبا؟» – دەپ جازادى. ونىڭ پىكىرىنشە بارىمتا تەك ۇرلىق ەمەس, ءبىر جاعىنان باتىلدىق, ەرجۇرەكتىلىك, سابازدىقتىڭ دا كورىنىسى. بۇنداي جىلقىنى ايداپ كەتەتىن جاعداي امەريكانىڭ ۇندىستەرىندە دە بار دەيدى. ءتىپتى كۇلوبا قۇمىراسىنداعى سكيفتەردىڭ شىدەرلەگەن اتتارى دا وزدەرىنىكى مە دەپ كۇماندانادى. ول ارى قاراي بارىمتا تۋرالى ورتالىققا حابارلاناتىنىن جانە تاياۋدا ءبىر باي قاراقشىنى, ياعني بارىمتاشىنى ۇستاپ, كامچاتكاعا جەر اۋدارماقشى بولعاندا ونىڭ تۋىستارى كەلىپ ونى شىعارىپ الۋ ءۇشىن بۇكىل دۇنيە م ۇلىكتەرىن ۇسىنعاندارىن جازىپتى. دەگەنمەن بارىمتا تۋرالى وسى كىتاپتىڭ ءتۇسىندىرمەسىندە جاڭساق پىكىر ايتىلىپتى. وندا «بارانتاچەستۆو – رازبوي, ۋگون بارانيح ستاد – بارانت», دەگەن انىقتاما بەرىلىپتى. بۇنىڭ قانشالىقتى دۇرىس – بۇرىستىعىن زەردەلى وقىرمان ءوزى-اق باعامداي بەرەر.
ەرتىسپەن ءجۇزىپ كەلە جاتىپ, بۇگىنگى اقسۋ قالاسىنىڭ تۇسىنا كەلگەندە اساۋ وزەننىڭ ارناسى سونداي كەڭەيىپ, اعىسى ءتىپتى دولدانا بۋىرقانىپ, اق تولقىندار تۋلاعان شاقتا: «راسىندا, بۇل جەردە ەرماكتىڭ باتىپ كەتكەنىنە سەنەسىڭ», دەپ تولعانادى. الايدا ەرماكتىڭ كىم بولعانى جايىندا جاق اشپايدى.
جولدا ايالداعان سەمەي قالاسى تۋرالى: «زاحوديم ۆ كنيجنىي سكلاد – ۋديۆيتەلنو: ني ودنوي پوشلوي كنيگي. ماسسا يزداني پو سپەتسيالنوستيام. ي ەتو ۆسە ۆ پوگرانيچنوم زاحولۋستە, ۆ ۋەدينەننوم سەميپالاتينسكە! ستويات ي بەلوكامەننىە دوما, ي سەرىە دەرەۆياشكي – كاك بۋدتو ۆسە تو جە ساموە, نو جيزن ينايا ناپولنيلا ەتي وستوۆى», – دەپ جازعانىنا ريزا بولاسىڭ. ول كەزدەگى مادەني ومىردە كىتاپتىڭ ماڭىزى ۇلكەن بولعانى بەلگىلى. سوندىقتان قالادا وعان اسا ءمان بەرىپ, ءار ءتۇرلى ماماندىقتار بويىنشا تاڭداپ كىتاپتار جيناعانىن بايقايمىز, كىتاپ ساۋداسىمەن اينالىسقاندار ءاربىر كىتاپتىڭ قۇنىن بىلگەن عوي, ويتكەنى وقىرماندار تاراپىنان سۇرانىس تۋماسا مۇنداي جاعداي بولماس تا ەدى. سول كەزدەگى سەمەيدەگى كىتاپتىڭ قادىر-قاسيەتىنە جەتۋ – ءمادەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى, وعان ەرتەدەن بەيىمدەلۋدىڭ ارقاسى, ءارى مۇنى قالانىڭ قازاق جەرىندەگى مادەني-رۋحاني ورتالىق بولعانىنىڭ ءبىر كۋاسى دەپ قابىلداعان ءجون بولار. ءسوز بولىپ وتىرعان كەزەڭ قازاقتىڭ نەبىر زيالى, ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ سەمەيدە ءبىلىم الىپ, قىزمەت جاساعان شاقتارى ەكەنىن ەسكە ءتۇسىرسەك, ن.رەريح بايقاعان جاعداي دا ولاردىڭ كەلەشەكتە جەتىلىپ, بيىكتەرگە قۇلاش ۇرۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنىنە سەنىمدىمىز.
ن.رەريحتىڭ التايعا بايلانىستى ايتقان پىكىرلەرى دە قىزىقتى. ەرەكشە نازار اۋداراتىن جاعداي, ونىڭ ويىنشا ازيانىڭ كىندىگى – التاي. كۇندەلىگىندە شامبالا, بەلۋحا (مۇزتاۋ), بەلوۆودە تۋرالى ەستىگەن اڭىز-اڭگىمەلەردى بەرۋمەن قاتار, ءوز پىكىرىن دە بىلدىرەدى. ول ەسكى اڭىزدار مەن ولەڭ-جىرلاردان فولكلورلىق وتكىر الەۋمەتتىك جانە ساياسي سەبەپتەردىڭ ءيىسى اڭقيدى. اڭىزداردان باقىت تۋرالى ماڭگىلىك جانە مۇڭدى ارمان سەزىلەدى: ول قاراپايىم ادامداردان ىلعي دا قول جەتپەس قۇستاي ۇشىپ كەتەدى. سوندىقتان دا بولار, پاتشالىق ەزگىدەن قاشىپ, سىبىرلىك ەسكى ءدىندى ۇستانعان, بولەكتەنگەن شارۋالاردىڭ التاي مەن الىستاعى جوڭعاريادان فەودالدىق قاناۋشىلىق جوق, ەركىن جەر «بەلوۆودەنى» (جەرۇيىقتى) جاتپاي-تۇرماي ىزدەۋى كەزدەيسوق ەمەس دەگەن وي ايتادى. كىتاپتىڭ ءتۇسىندىرمەسىندە: «بەلوۆودە – ۋ رۋسسكيح ستاروۆەروۆ, ناچينايا س حVII – XVIII ۆۆ., سترانا وبەتوۆاننايا, س بوگاتىمي زەمليامي ي پريرودوي, گدە جيۆۋت پراۆەدنيكي ي نەت بويار ي «گونيتەلەي ۆەرى»; ۆ پويسكاح بەلوۆوديا ستاروۆەرى ۋحوديلي ۆ ۋرالسكيە ي سيبيرسكيە لەسا ي گورى. پو منەنيۋ ن. ك. رەريحا, نا التاە لەگەندا و بەلوۆودە پرينيالا نەكوتورىە چەرتى لەگەندى و شامبالە», دەپ جازىپتى. ال «سوۆەتسكي ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار» (1985) باسىلىمى: «بەلوۆودە, لەگەندارنايا سترانا سۆوبودى ۆ رۋس. نار. پرەدانياح 17 – 19 ۆۆ. پو منەنيۋ ستارووبريادتسەۆ ونا ناحوديلاس گدە-تو نا ۆ.- ۆ ياپوني, يندي. رەالنىي پرووبراز – بۋحتارمينسكي كراي نا التاە», دەگەن انىقتاما بەرىلىپتى. مىنە, ەلگە اڭىز, داقپىرت بولعان بەلوۆودەنىڭ اينالىپ كەلگەندە ءتۇپتامىرى التاي ەكەن. الايدا, ن.رەريح ونى ورىستار ءوز كورشىلەرى قالماقتار مەن التايلىقتاردان ەستىگەن. سول ءۇشىن ەلدەن قاشىپ, باقىتتى جۇماق جەردى قانشا ىزدەگەنمەن تابا الماعان دەيدى.
ەندى بەلۋحا (مۇزتاۋ) تۋرالى ول: «نا التاە گورۋ بەلۋحۋ نازىۆايۋت ۋچ – سيۋرە. ۋچ – وريون. سيۋرە – جيليششە بوگوۆ, سووتۆەتستۆۋەت مونگولسكي سۋمەر ي ينديسكوي سۋمەرۋ», – دەگەن پىكىر بىلدىرەدى. ال, كىتاپتىڭ ءتۇسىندىرمەسىندە: «ۋچ – سيۋرە, ۋچ – وريون – ۋچ پو – تيۋركسكي «تري», – سلەدوۆاتەلنو, پو تولكوۆانيۋ ن. ك. رەريحا, «تري جيليششا بوگوۆ», يلي «جيليششە ترەح بوگوۆ»; نازۆانيە ۋچ – وريون سۆيازانو س ترەميا زۆەزدامي «پوياسا» وريونا», دەگەن پىكىر بەرىلگەن.
بۇل تاقىرىپتى التايلىق قازاق جازۋشىلارى دا اينالىپ وتپەگەنى بەلگىلى. اتاقتى جازۋشى و. بوكەي كوركەم تۋىندىلارىندا, «مۇزتاۋ» كىتابىندا, قارىمدى قالامگەر ءا. اسقاروۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «كوككول», «مۇزتاۋ» دەرەكتى حيكاياتتارىندا التايدى الەمگە ايگىلەگەن, ءوزىنىڭ جۇمباق بولمىسىمەن تالايلاردى تاڭىرقاتقان عاجايىپ شىڭ, ونىڭ تىلسىم سىر بۇككەن ايماعى شىعارماشىلىقتارىنىڭ شىرايىن اشقان تاقىرىپ بولدى. مىنە, سول «كوككولدەن» ءۇزىندى كەلتىرەيىك: «شامبالانىڭ ماعىناسى «بەلوۆودە», ياعني جەر جانناتى دەگەن ۇعىمدى بەرەدى ەكەن. جەر ۇستىندەگى شامبالا – كوكاراي مايسالى مامىراجاي مەكەن, ۇيرەك ۇشىپ, قاز قونعان سۋلى دا نۋلى جەر. ال جەر استىنداعى شامبالا – حوش ءيىستى گۇلدەرمەن كومكەرىلىپ, قىمبات تاستارمەن اشەكەيلەنگەن, التىن زەرلى جارقىراعان قالا. بۇل تاڭعاجايىپ قالاعا كىرەر ەكى ەسىك بار. ونىڭ وڭتۇستىكتەگى ەسىگى گيمالاي تاۋلارىنىڭ گۇلجازيرالى ءبىر اڭعارىندا, براحماپۋترا وزەنىنىڭ باستاۋىندا. سولتۇستىك ەسىگى التاي تاۋلارىندا, مۇزتاۋدىڭ ماڭايىندا دەسەدى». اۆتور ودان ارى ءبىر بىلگىشتىڭ ءسوزىن كەلتىرەدى:
– كوسموستىق ەنەرگيانىڭ ءبارى وسى مۇزتاۋدا توعىسادى. العاش بۇل قۇبىلىستى ورىستىڭ ايگىلى فيلوسوف-سۋرەتشىسى نيكولاي رەريح اشقان بولاتىن, كەيىن بۇل قۇبىلىس عىلىم الەمىندە ناقتى دالەلدەنگەن...
مۇزتاۋ ايماعىنان ءوسىپ-وربىگەن كونە ءتۇركىلەرگە دە مەملەكەت قۇراتىنداي الاپات كۇش-قۋات وسى قاسيەتتى تاۋ, كيەلى ورىننان بەرىلگەن دەگەن دە تۇجىرىم قالىپتاسقان ەكەن. ءبىر عاجابى, عىلىمي پايىمداۋلارعا قاراعاندا, مۇزتاۋ تۇسىندا اتموسفەرا قاباتى اسا جۇقا ەكەن. سودان دا بولار بۇل وڭىرگە عارىش ساۋلەلەرى ءۇزىلمەي, شاشىراماي, سول قالپىندا تازا جەتىپ تارالادى. ءسويتىپ, جەر مەن عارىش اراسىن بايلانىستىراتىن تىلسىم قۋات پايدا بولادى دەسەدى.
رەريحتىڭ كۇندەلىگىنەن ونىڭ التايداعى تۇركى جەر اتاۋلارىنىڭ قىر-سىرىنا دا قىزىعۋشىلىق تانىتقانىن بايقاۋعا بولادى. ول «كاتۋن پو تيۋركسكي «جەنششينا»... ەلەن – چادار, كاراگاي, اك – كام, چەگان, ۋرۋل, كۋراگان, جارحاش, ەلومان, تۋرگۋندا, ارگۋت, ارچات, جالدۋر, چينگيس – تاي, اك – ۋلگۋن, حامسار. ەتي يمەنا رەچەك, ۋروچيشش ي گوروديشش – كاك ناپەۆنىي لاد, كاك سوزۆۋچنىي زۆون», – دەپ شىعارماشىلىق شابىتپەن سۋرەتتەيدى.
مىنە, بۇل ءبىزدىڭ ن. ك. رەريحتىڭ قازاق جەرىن باسىپ وتكەندەگى ساپارىنان ورەمىز جەتكەنشە زەردەلەپ تۇيگەنىمىز. جالپى, ونىڭ ەڭبەكتەرى قازاق عالىمدارى مەن زەرتتەۋشىلەرىنىڭ, كوزى قاراقتى وقىرمانداردىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەردە قىزىعۋشىلىق تۋدىرارىنا سەنىم مول. سوندىقتان دا بۇل تاقىرىپتى ءالى دە ءار قىرىنان زەرتتەي بەرگەننىڭ ارتىعى بولماس دەگەن ويدامىز.
ومىرزاق سۇلتانوۆ, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى.
سەمەي.
