اتومدى پايدالانۋدا اسقان ساقتىق قاجەت

قازىرگى ۋاقىتتا ادامزات تابيعات اپاتىنان قورعانا الماي وتىر. عىلىمى, تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسى دامى­عان امەريكا مەن جاپونيانىڭ ءوزى جەر سىلكىنىسى, توپان سۋ, تسۋنامي, تورنادو, ت.ب. تابيعي اپاتتاردىڭ الدىندا السىزدىك تانىتۋدا. تابيعاتتىڭ اللا جاراتقان قالپىن بۇزباي, شەكتەن شىق­پاي پايدالانسا عانا ول ادام بالاسىنا پايدا بەرمەك. بىراق, حح عاسىردا ادام بالاسى تا­بي­عاتقا وكتەمدىك جاساماق بولىپ, بەرمەسىن تارتىپ الۋعا تى­رىس­تى. عىلىمدى دامىتا وتىرىپ, جوعىن قولدان جاساۋدى ماقسات ەتتى. سونىڭ ءبىرى اتوم قۋاتىن پايدالانۋ ەدى. اتومنىڭ جوي­قىن كۇشىن كەيبىر ەل ءوز وك­تەم­دىگىن جۇرگىزۋ ءۇشىن سوعىس ماق­سا­تىندا پايدالانسا, كەيبىر ەل بەيبىت ومىرگە پايدالاندى. بەيبىت ءومىردىڭ وزىنە بايقاپ پايدالانباسا, ادامزاتقا ورنى تولماس قايعى-قاسىرەت اكەلەتىنىن ەندى عانا باعامداپ جاتىرمىز. 1986 جىلعى 26 ساۋىردەگى چەر­نو­بىل اتوم ەلەكتر ستانسا­سىن­داعى اپات بولعان كۇندى بۇۇ «رادياتسيالىق اپاتتار مەن جا­رى­لىستار قۇرباندارى» كۇنى دەپ اتادى. سوندا دا بۇل اپات ادام­زاتتى ونشا ويلاندىرا قوي­ماپ ەدى. بۇل تەحنوگەندىك اپات­تىڭ بولعانىنا 25 جىل تول­عاندا, بيىلعى, جاپونيا­داعى اەس-تەردىڭ اپاتى ادام بالاسىن مىق­تاپ ويلانۋعا ءماجبۇر ەتىپ وتىر. اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتقا قاۋىپسىز پايدالانۋدىڭ جولىن ىزدەگەن سامميت 2011 جىلدىڭ 19 ساۋىرىندە ۋكراينانىڭ است­ا­نا­سى كيەۆتە جاھاندىق تۇر­عى­دا ويلانۋعا باس قوستى. بۇل سامميتكە كوپتەگەن ەلدەرمەن بىرگە بۇۇ, ماگاتە باستاعان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار­دىڭ وكىلدەرى قاتىسقان, 60-تاي ەلدىڭ دەلەگاتسياسى جينالدى. وندا كەلەشەكتە اەس-تەر كەرەك پە, جوق پا دەگەن سۇراق تۇردى. 2011 جىلدىڭ 30 ناۋرى­زىن­دا قازاقستان مەن رەسەي ارا­سىندا اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتارعا پايدالانۋ تۋرالى ىنتىماقتاستىق بويىنشا باع­دار­لاماعا قول قويىلدى. بۇل كەزدەسۋدە اتوم ەنەرگياسىن باس­قا دا بەيبىت ماقساتتارعا پايدالانۋمەن بىرگە, قازاقستاندا اەس سالۋ دا ءسوز بولدى. وسى كەزدەسۋدە رەسەيدىڭ «روساتوم» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي كيريەنكو «...ەگەر قازاقستان ۇكىمەتى اەس سالۋ جونىندە شەشىم قابىل­داي­تىن بولسا, رەسەي تاراپىنان بۇل جوبانى ناقتى جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتىلەتىن بولادى» دەدى. بۇل جايدان-جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. سەبەبى, سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا اەس سالۋ تۋرالى وي وقتىن-وق­تىن كوتە­رىلىپ ءجۇر. بۇرىنعى جىل­دا­رى «بالقاشتان سالۋ كەرەك» دەپ ەدى. سول كەزدە, قازاق­ستانعا اەس سالۋعا قۇلشىنىپ جۇرگەن «قازاتومونەركاسىپ» ۇلت­تىق كوم­پانياسىنىڭ ءتور­اعا­سى ۆلاديمير شكولنيك وڭ­تۇستىك وب­لىستاردا ەلەكتر ەنەر­گيا­سى جەتىسپەيتىنىن سىلتاۋرا­تىپ, «اەس سالساق قىرعىزدار­دىڭ توقتاعۇل گەس-ىنە تاۋەلدى بولماس ەدىك» دەگەن ءۋاج ايتقان بولاتىن. بىراق بالقاشتاعى اەس سالۋعا ءتيىستى جەردەن تاياۋ ماڭدا جەر­استى جارىعى بار ەكەنى بەلگىلى بولىپ, بۇدان باس تارتىلدى. سەبەبى, ەگەر جەر سىلكىنىسى بولا قالسا, بۇل جەردە اپات كۇشتىرەك بولادى. ال جەر سىلكىنىسى اەس-تەرگە قانداي زارداپ اكەلەتىنىن قازىرگى جاپونيا جاعدايى كور­سەتىپ وتىر. بال­قاش ماڭى اەس سالۋعا جارام­سىز بولعاننان كەيىن, ەندى اقتاۋ جاققا كوز تىگە باستادى. بۇندا دا ۆ.شكولنيك مىرزا بەلسەندىلىك تانىتۋدا. قازىر ءبىزدىڭ سولتۇستىك وبلىس­تار رەسەيگە ەنەرگيا ساتىپ وتىر. ونى وڭتۇستىككە تارتۋدى ويلامايدى دا. بۇل اەس سالۋدان الدەقايدا ارزان ءارى قاۋىپسىز بولار ەدى. اەس-ءتى سالۋ بار دا, ونى تابيعات قۇبىلىسىنان قورعاۋ بار. اەس-ءى كوپ ەلدىڭ بىرەۋى – فرانتسيا. وتكەن ءبىر جىلدارى فرانتسيادا اۋا رايى 40-45 گرادۋس ىستىق بولعاندا فرانتسۋزدار اەس-تەردىڭ سىرتىنا سۋ­ىق سۋ قۇيىپ, اپاتتان ارەڭ ال­ىپ قالدى. ال 40-45 گرادۋستىق ىستىق اقتاۋ ءوڭى­رىندە ەكى جىل­دىڭ بىرىندە بو­لا­دى. مۇنداي ىستىقتان اەس-ءتى قور­عاپ قالا الامىز با؟ قازىرگى ۋاقىتتا تەح­نيكاسى مەن تەحنو­لو­گياسى دامىعان جاپونيانىڭ ءوزى اەس-تەرىن تابيعي اپاتتاردان قورعاي الماي وتىر. جەر سىلكىنىسى مەن تسۋنامي زاردابى ءبىر ساتتە وتە شىعادى. ال اەس جارىلىسىنىڭ رادياتسيالىق زاردابى جۇزدەگەن جىلدارعا سوزىلىپ, جەتى ۇرپا­عىمىزعا دەيىن كەتەدى. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا ۇرپاقتى جويىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. چەرنوبىل اپا­تى­نا قازاقستاننان 32 مىڭ ادام قاتىسسا, قازىر سونىڭ 4,5 مىڭى عانا امان ءجۇر. ۇرپاق اكەلەتىن جاس­تاعى قانشاما ۇلانىمىزدان ايىرىلدىق. ءبىز رەسەيدىڭ ەسكى تەح­نو­لوگياسىمەن اەس سالساق, چەر­نو­بىلدىڭ اياعىن قۇشۋىمىز داۋ تۋدىرا قويمايدى. چەرنو­بىلدەگى اپاتتان 5 ميلليونعا جۋىق ادام زارداپ شەگىپ, تەك قانا ۋكراي­نانىڭ وزىنەن 10 ميلليارد دوللار شىعىن شىقتى. اەس-تەر ماڭگىلىك جۇمىس ىستەمەيدى. ونى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن جويۋ (دەمونتاج) كەرەك. اەس سالۋعا ميللياردتاعان دوللار كەرەك بولسا, ونى جويۋعا دا سول شامالاس قارجى, ءارى ۋاقىت كەرەك. مىسالى, جاپونياداعى «فۋكۋسيما» اەس-ءىن مۇلدە توقتاتۋ ءۇشىن 12 ميلليارد دوللار قارجى, 30 جىل ۋاقىت كەرەك دەپ جاتىر. ماڭعىستاۋ ءوڭىرى مۇناي ءون­دى­رۋدەن, ونىڭ ىلەسپە گازىن اۋادا جاعۋدان ەكولوگياسى ناشارلاپ تۇر, ەندى اەس سالساق ءتىپتى نا­شار­لاتىپ جىبەرەمىز. قازاقستاندا ونسىز دا ەكولوگياسى لاستانعان اي­ماقتار جەتكىلىكتى. ناۋرىز اي­ىن­داعى «الماتى اقشامى» گازەتىندە تاۋمان تورەحانوۆ تۋرالى ماقالادا, قازاقستاندا سۋتەگى بوم­باسىن سىناۋ كەزىندەگى حالىق­قا تيگىزگەن زارداپتاردى بىلاي كەلتىرەدى: «شالقار اۋدانىندا اقتوعاي دەگەن سوۆحوز بولاتىن. ونىڭ ىرگەسىنەن داۋىل دەگەن وزەن اعادى. وسى وزەننىڭ جاعالاۋىنان سوۆحوز مالىنا جىل سايىن ءشوپ دايىندالادى. وزەننىڭ باس جا­عىن­دا «ەمبى-5» دەپ اتالاتىن جا­بىق اسكەري قالاشىق بار. سول قا­لاشىقتا تاجال بومباسىن جاساي­تىن لابوراتوريا جانە راكەتا ۇشى­راتىن پوليگون ورنالاسقان. قا­لاشىقتىڭ قاسىندا جەر استى­نا 20 مەتر تەرەڭدىكتە راكەتالار ورناتىلعان. راكەتا ۇشاتىن كەزدە اسكەريلەر ىقتى-جارعا قاراماي, شوپشىلەردى مالشا قۋىپ سالادى. 1973 جىلى وسى شابىندىقتان 90 مىڭ بۋىلعان ءشوپ دايىن­دا­لادى. ونى جەگەن كەڭشار مالى تۇگەلگە جۋىق قىرىلىپ قالادى. امان قالعانىنان التى اياقتى بۇزاۋ, ەكى باستى قوزىلار تۋدى. ەڭ جان تۇرشىگەرلىگى سول – ءبىزدىڭ كورشى ايەل اياق-قولى, جىنىس مۇشەسى جوق بالا تۋدى. مۇنداي سۇمدىقتى بۇرىن كىم كورگەن. ەل جاعاسىن ۇستاپ, شوشىندى. ...سول جىلدارى ءجۇنى جوق بوتا, بۇزاۋ, قوزى-لاق تۋدى. قۇر­باقا, جىلان سياقتى جىپ-جىلتىر قۇبىجىقتار. كورگەن ادامنىڭ جانى تۇرشىگەدى. مالدىڭ قاسىنا بارۋعا قورقاتىنبىز. بۇل كورىنىس ومىرىمدە ەسىمنەن كەتپەيدى», – دەپتى («الماتى اقشامى», №38, 26.03.2011 ج.). وسى جولداردىڭ اۆتورى 1962-1967 جىلدارى سەمەي پوليگونىنىڭ تۇبىندەگى سا­­رىجال اۋىلىندا تۇرعان. سون­دا مۇنداي سۇمدىقتىڭ تا­لاي­ىن ءوز كوزىمەن كورگەن ەدى. قازىرگى ۋا­قىت­تا, سەمەي پوليگونىندا 456 رەت جارىلىس جاسالعانى بەلگىلى بو­لىپ وتىر. بۇل دەگەن 116 چەرنو­بى­ل اپاتىنىڭ زار­دا­بىنا تەڭ ەكەنىن كيەۆ سامميتىندە پرەزيدەنتىمىز ايتىپ ءوتتى. سەمەي پولي­گونىنىڭ اۋما­عىندا ورنالاسقان كۋرچاتوۆ قالاسىن­دا 60-شى جىلدارى ورناتىلعان يادرولىق رەاكتور بار. ەسكى تەحنولوگيامەن سالىنعان, 50 جىل­دان اسىپ بارا جاتقان بۇل رەاكتور دا اپات­­تى جاعدايدا. ول دا حا­لىق­قا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. قازاق­ستاندا بۇدان باسقا دا ارال اپاتىنان, بايقوڭىر ءوڭى­رىندەگى زىمىران ۇشىرۋدان, تاي­سوي­عان پوليگونىنان زارداپ شەگىپ جات­قان قازاقتىڭ ءوزىن دە, ما­لىن دا قۇرتىپ جاتىر. وسى­نىڭ ءبارىن بىلە تۇرا قازاقستان اتوم ونەركاسىبىنىڭ باسشىلارى ءبىر كەزدە «دۇنيە ءجۇزىنىڭ راديواكتيۆتى قالدىعىن قازاقستان­دا كومىپ, پايدا تابا قويايىق» دەپ جەلپىندى. ارينە, ول باس­شى­لاردىڭ قالتالارىنا تۇسە­تىن پايدا بار شىعار, بىراق حالىققا ونىڭ بەس تيىندىق پايداسى بولمايدى. ال زيانى شاش-ەتەكتەن بولارى داۋسىز. قازىرگى كەزدە الەمدە 445 اەس بار دەپ ەسەپتەلەدى. تاعى دا 135 اەس سالۋ جوسپاردا بار. ولاردىڭ راديواكتيۆتى قالدى­عىن جويۋدىڭ وزىنە قىرۋار قار­جى كەتەدى. جاپونياداعى 1977 جىلى سالىنعان, قازىرگى اپات­قا ۇشىراعان «فۋكۋسيما-1» اەس-ءىنىڭ راديواكتيۆتى قال­دىعى 11,5 مىڭ تونناعا جە­تىپ, ونى قايتا وڭدەۋدەن ءوت­كىزبەگەن. قايتا ءوڭ­دەۋدەن وتكىزسە, ول جاپوندارعا 50 ملرد. ەۋروعا تۇسەدى ەكەن. دە­مەك, جاپوندار قايتا وڭدەۋ ءۇشىن جىلىنا 1,5 ملرد. ەۋرو شىعىندالۋى كەرەك بولاتىن. جاپوندار كوتەرە الماعان شى­عىندى ءبىز كوتەرە الامىز با؟ «فۋكۋسيمادان» راديۋسى 30 شاقىرىم ايماقتا ورنالاسقان ەلگە جاپون مەملەكەتى ءار ادام­عا 12 مىڭ دوللاردان وتەماقى تولەمەك. ال, وسى اەس-تەن 100 شاقىرىمدىق راديۋستى «را­ديا­تسيا­لىق قاۋپى بار» ايماق دەپ وتىر. امەريكالىقتار نەۆادا پوليگونىنىڭ زاردابى 300 جىلعا دەيىن سوزىلادى دەپ ەلدى پوليگون اۋماعىنا قونىس­تان­دىرماي وتىر. ال, بىزدەر «سەمەي پوليگونىنىڭ ءبىر بولىگى زيان­سىز» دەپ ەلدى قونىس­تان­دىرۋعا ارەكەت ەتۋدەمىز. بۇل حالىقتىڭ بولاشاعىنا بالتا شابۋ بولادى. قازىرگى كەزدە ەۋروپا ەلى اەس سالۋعا قارسىلىق كورسەتىپ شەرۋگە شىعىپ جاتىر. نوبەل سىيلىعىنىڭ 9 يەگەرى دە اەس سالۋعا قارسى, 31 ەلدىڭ باسشى­لارىنا ۇندەۋ جاريالادى. كەيبىر ەۋروپا ەلى ەسكى اەس-تەرىن جابا باستادى. فرانتسيا فاسەنەم قالاسىنداعى اەس-ءتى جاپ­تى. گەرمانيا بارلىق اەس-تەر­دى جابۋدى ويلاستىرۋدا. وركە­نيەتتى ەۋروپا اەس-تەردەن باس تارتا باستاعاندا, ءبىزدىڭ بۇل ىسكە قۇلشىنا كىرىسكەنىمىز جاق­سىلىققا اپارمايدى. ويلا­نايىق, اعايىن! كەيبىر مامانداردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندا اەس سالۋ­دىڭ ەشقانداي ەكونوميكالىق تا, الەۋمەتتىك تە قاجەتتىلىگى جوق. ول حالىقتىڭ پسي­حو­لوگياسىنا, بولاشاققا دەگەن سەنىمىنە زيان كەلتىرەدى. اەس-ءتىڭ نەگىزگى شيكىزاتى – ۋران. مۇناي مەن گاز سياقتى ۋران دا تاۋسىلاتىن قازبا باي­لىق. ال, بارلىق ەل, تاۋسىل­ماي­تىن ەنەر­گيا كوزى – جەل مەن كۇندى پايدا­لانۋعا ارەكەت ەتۋدە. قازاقستاندا جەل مەن كۇن جەتكىلىكتى. اەس-كە جۇمسايتىن ميل­لياردتاعان قار­جى­نى جەل مەن كۇن ارقىلى ەنەر­گيا الاتىن وندىرىسكە جۇمساعان دۇرىس. بۇل – حالىقتىڭ قازىرگى دە, كەلەشەكتەگى دە دەنساۋلىعىنا زيانسىز. ۇرپا­عىمىزدى ويلاساق, اەس سالۋعا ساق بولايىق. نازراحمەت قالي, الماتى.