تۋعان ەل بەيبىت كۇنمەن تىنىستايدى
18 تامىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتى قۇرىلعان كۇن. شەكاراشىلاردىڭ ەرتەڭگى ءتول مەرەكەسى قارساڭىندا ۇقك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – شەكارا قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى گەنەرال-مايور نۇرجان مىرزاليەۆپەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز.
– نۇرجان كەرشايىز ۇلى, ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 19 جىل تولىپ وتىر. وي ەلەگىنەن وتكىزسەك, بۇل از مەرزىم ەمەس. ءوزىڭىز باسشىلىق جاساپ وتىرعان ۆەدومستۆونىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىنە توقتالا كەتسەڭىز.
– قازاقستاننىڭ بۇگىنگى شەكارا شەبى تاۋەلسىزدىگىمىزگە دەيىنگى كۇزەتىلگەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى شەكارادان بىرنەشە ەسەگە ۇلعايىپ, 15 مىڭنان استام شاقىرىمدى قۇرايدى. ەلىمىز بەس بىردەي مەملەكەتپەن – رەسەي فەدەراتسياسىمەن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن, وزبەكستانمەن, قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن جانە ءتۇركىمەنستانمەن كورشىلەس. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا ءدۇنيە جۇزىندەگى قۇرلىقتاعى ەڭ ۇزىن شەكارا ەندىگى بولىپ تابىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ شەكاراشىلارى وزدەرىنە جۇكتەلگەن ءمىندەتتەرىنە ادالدىعىمەن, قىزمەتتەگى ناقتى ناتيجەلەرىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سەنىمدى قورعانى بولا الاتىندارىن شىنايى تۇردە دالەلدەدى. ولاردىڭ قاجىرلى قىزمەتتەرىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتى لايىقتى تۇردە قامتاماسىز ەتىلدى. قازىرگى تاڭدا ءبىز قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزبەن تۇيىقتالىپ قالعان جوقپىز, شەكارا قىزمەتى دە ەلمەن بىرگە كوركەيىپ, دامىپ كەلەدى. وعان ەلباسى, ۇكىمەت جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى تاراپىنان ۇلكەن كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن شەكارا قىزمەتى ءۇشىن بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ۇلعايۋى دا ونىڭ دالەلى. ماسەلەن, 2010 جىلى بيۋدجەت قورىنان 34 ملرد. تەڭگە بولىنسە, ۇستىمىزدەگى جىلى بۇل قاراجات 37 ملرد. تەڭگەگە جەتتى.
سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك شەكارانى بەرىكتەندىرۋ بويىنشا اتقارىلعان شارالار اسكەري بولىمدەر مەن قۇرامالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ جاقسارۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ول ءوز كەزەگىندە شەكارا شەبىنىڭ سەنىمدى كۇزەتىلۋىنە مۇمكىندىك بەرۋدە. ناتيجەسىندە, ۇستىمىزدەگى جىلى شەكاراشىلار 18 مىڭنان استام قۇقىق بۇزۋشىنى قولعا ءتۇسىردى. 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا شەكاراشىلار ەسىرتكىنىڭ اسا اۋىر ءتۇرى – گەرويننىڭ 66 كەلىسىن تاركىلەدى. 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش – 34,7 كەلىنى قۇراپتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 29 ماۋسىمىندا پەتروپاۆل شەكارا وتريادىنا قاراستى «قاراقوعا» شەكارالىق باقىلاۋ بولىمشەسىنىڭ باقىلاۋشىلارى رەسەيگە جول تارتقان اۆتوكولىكتى تەكسەرۋ بارىسىندا مۇقيات جاسىرىلعان 21 كەلى گەرويندى تاۋىپ, اسقان قىراعىلىق تانىتتى.
قازاقستاننىڭ تەڭىز بايلىعىنىڭ قورعالۋى ماسەلەسىنە كەلسەك, رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىزبەن ىنتىماقتاسا اتقارىپ وتىرعان ءىس-شارالاردىڭ ارقاسىندا كاسپي ايلاعىندا زاڭعا قايشى ارەكەتتەردىڭ سانى ازايىپ كەلەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى قر ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ «جاعالاۋ كۇزەتى» وڭىرلىك باسقارماسى تاراپىنان جۇرگىزىلگەن ءجىتى قاداعالاۋ شارالارى بارىسىندا 165 براكونەر قولعا ءتۇسىپ, 65 ءجۇزۋ قۇرالى مەن ۇزىندىعى 300 شاقىرىمنان استام بالىق اۋلاۋ قۇرالدارى تاركىلەندى.
– مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ناقتى قانداي شارالار اتقارىلۋدا ؟
– بىزگە مەملەكەت باسشىسى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاراپىنان مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتى جۇيەسىن ارمەن قاراي جەتىلدىرۋ ءۇشىن بىرنەشە باسىمدى مىندەتتەر قويىلىپ وتىر. مەملەكەتتىك شەكارا شەپتەرىن نىعايتۋ جۇمىستارى ءار ءتۇرلى اۋماقتارداعى كۇزەتتىڭ سالىستىرمالى نەگىزدە ۇيىمداستىرىلۋىنا بايلانىستى اتقارىلۋدا. ويتكەنى, ءبىر ايماقتاردا شەكارا كۇزەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي كۇش-قۇرالدار قاجەت بولسا, ەندى بىرىندە جاڭا تەحنولوگيالارعا, باسقا دا جابدىقتاردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ماسەلەن, قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتىك شەكارا اۋماعىندا قىتايلىق ارىپتەستەرىمىزبەن ءوزارا ىقپالداسقان ءىس-شارالاردىڭ ارقاسىندا, ءارى ەكى جاقتان دا جاڭا ينجەنەرلىك قوندىرعىلار سالۋدىڭ ناتيجەسىندە شەكارا شەبى مەن ونىڭ رەجىمىن بۇزۋ وقيعالارى ازايۋدا. سونداي-اق, سوڭعى جىلدارى «وڭتۇستىك» وڭىرلىك باسقارماسىنا قاراستى شەكارا ايماقتارىندا ينجەنەرلىك قوندىرعىلار جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن ىرگەلى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە كونتراباندالىق وقيعالار سانى كۇرت تۇردە تومەندەدى. ال كاسپي ايلاعىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا تەڭىز شەكارا ديۆيزياسىنىڭ بازاسىندا «جاعالاۋ كۇزەتى» وڭىرلىك باسقارماسى جاساقتالىپ, ونىڭ قاراماعىنا «باتىس» ءوڭىرلىك باسقارماسىنا قاراستى تەڭىز جاعالاۋى كۇزەتىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇرلىقتاعى بىرنەشە اسكەري بولىمدەر بەرىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا شەكارا قىزمەتىنىڭ اۆياتسياسى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن قىراعى كۇزەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. سونداي-اق, ولاردىڭ تەحنيكا قۇرالدارىنىڭ تاسىمالى, شالعاي جاتقان ايماقتار مەن كليماتى قولايسىز وڭىرلەرگە جەكە قۇرام مەن جۇكتەردى جەتكىزۋدەگى ەڭبەكتەرى ولشەۋسىز. سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋعا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋ جايى ءبىرنەشە مارتە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسشىلىعىنىڭ القالى جيىندارىندا قارالدى. ۇستىمىزدەگى جىلى ماۋسىمدا وتكەن قر ۇقك القالى جيىنىندا باسشىلىق ءبىزدىڭ الدىمىزعا شەكارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا زامانعى جۇيەسىن قۇرۋ جونىندە تىڭ مىندەتتەمەلەر قويدى.
– تاپسىرىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن قانداي شارالار جۇزەگە اسىرىلماقشى, سوعان توقتالساڭىز.
– الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ شەكارانى كۇزەتۋ ىسىندەگى وزىق تاجىريبەلەرىن مۇقيات زەردەلەۋ ارقىلى ءبىز جۇيەنى جەتىلدىرۋدەگى باستى باسىمدىقتى شەكارا قىزمەتىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق كەزەڭىنە كوشۋ مەن باسقارۋ قۇرىلىمىنا ءتۇسىرىپ وتىرمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە باسقارۋ قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرىپ, ناقتى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتەدى. سونىمەن بىرگە, ۇقك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىمەن مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىنە قاتىستى ءوزارا ارىپتەستىكتى ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
– نۇرجان كەرشايىز ۇلى, كەدەندىك وداق قۇرىلۋىنا بايلانىستى شەكارا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ىقپالداستىق شارالارى ءجونىندە ايتساڭىز.
– مەملەكەتتىك شەكارانىڭ سەنىمدى كۇزەتىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى شارالاردىڭ ماڭىزدى جانە ءبىرتۇتاس بولىگى ول شەكارالىق ماسەلەلەر بويىنشا حالىقارالىق ارىپتەستىكتى دۇرىس جولعا قويۋ بولىپ تابىلادى. ۇقك شەكارا قىزمەتى ىقپالداستىق شارالارى مەملەكەتتىك شەكارا شەبىندە تۋىندايتىن ءتۇرلى جاعدايلار مەن مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەر ناقتى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسەپكە الا وتىرىپ كورشى ەلدەردىڭ شەكارالىق ۆەدومستۆولارىمەن ەكى نەمەسە كوپجاقتى ارىپتەستىك پەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا باعىتتالعان.
شەكارا قىزمەتى كورشى مەملەكەتتەردىڭ شەكارالىق ۆەدومستۆولارىمەن كوپجاقتى ارىپتەستىكتى تمد-عا مۇشە ەلدەردىڭ شەكارا اسكەرلەرى قولباسشىلارى كەڭەسىنىڭ, ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ شەكارا ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەسىنىڭ قىزمەتىنە, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنىڭ كەلىسىمدەرىنە ساي جۇرگىزۋدە.
وسى ورايدا ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ ەڭ ۇلكەن ناتيجەلى جەمىسىن رەسەي فەدەراتسياسى ارىپتەستەرىمىزبەن اراداعى قارىم-قاتىناستان بايقاۋعا بولادى. اتاپ وتسەك, وسى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا ەكى ەلدىڭ شەكارالىق ايماقتارىندا تۇراتىن تۇرعىندار ءۇشىن شەكارادان ءوتۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىبى ەنگىزىلىپ, قازاقستان-رەسەي شەكارالارىن بىرىگىپ باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمدەرى قاراستىرىلعان.
– وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ بىردە-ءبىر مارتە بۇزىلماۋىندا ەل شەبىن كۇزەتىپ جۇرگەن ءار شەكاراشىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ بارى ەكەنى راس.
– ەلىمىزدىڭ كەي شەكارا ەندىكتەرىندەگى مۇلگىگەن تىنىشتىق ۇزاق جىلدار بويى جالعاسىن تاۋىپ, شەكارا سىزىعىنا سىزات تۇسپەي كەلە جاتسا, ەندى ءبىر ايماقتارداعى جاعداي ساعات سايىن اۋىسىپ وتىراتىنى بار. وسىعان وراي شەكاراشىلارىمىزعا شەكارا شەبىن بۇزۋشىلاردى كۇن سايىن ۇستاۋلارىنا تۋرا كەلەدى. شەكارا شەبىندەگى تۇراقسىز جاعداي كوبىنە-كوپ ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە ورىن الىپ وتىر. ال سولتۇستىكتەگى شەكاراشىلارىمىز ينجەنەرلىك قوندىرعىلارمەن تولىقتاي جابدىقتالماعان ۇلانعايىر ولكەدەگى شەكارا شەپتەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ارينە, شەكاراشىلارىمىز مەملەكەتتىك اسا ماڭىزدى ءمۇددە – شەكارانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى بولعاندىقتان ونى بۇزۋشىلارمەن قاقتىعىسقا ءتۇسۋ وقيعالارى اراگىدىك بولسا دا كەزدەسەدى.
ماسەلەن, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ بەلگىلى مولشەرى كونتراباندالىق ءىس-ارەكەتتى ناپاقا تابۋدىڭ ءتيىمدى جولى دەپ سانايتىن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە شەكاراشىلارىمىز زاڭ اياسىندا ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋلارىنا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ادەيىلەپ كەدەرگى كەلتىرگەن جايتتەر دە كەزدەستى. مۇنداي كىشىگىرىم قاقتىعىستاردىڭ سوڭى وكىنىشكە قاراي قايعىلى جاعدايلارعا سوقتىرعان كەزدەرى دە بولدى. ماسەلەن, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «سارىاعاش» شەكارا وتريادىنا قاراستى «سارىاعاش» شەكارا زاستاۆاسى قاداعالايتىن اۋماقتاعى كەلەس وزەنىنەن وتپەك بولعان كونترابانداشىلار توبىن ۇستاۋ بارىسىندا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتىن وتەۋشى قاتارداعى جاۋىنگەر ەرلان نيازوۆ ەرلىكپەن كوز جۇمدى. شەكارا شەبى ورتالىقتان جۇزدەگەن شاقىرىم قاشىقتىقتا ءارى قۇمدى, شولەيتتى ايماقتارعا سوزىلعان «باتىس» وڭىرلىك باسقارماسىنىڭ قاداعالاۋىنا تيەسىلى اۋماقتاردا دا قىزمەت اتقارۋ وڭاي ەمەس. شەكارا ناريادتارى كليماتى قاتالداۋ وسى ولكەدە مىندەتتەرىن اتقارۋ بارىسىندا باعىتىنان جاڭىلىپ, بىرنەشە تاۋلىك بويى ءشول دالانى كەزىپ, اداسقان كەزدەرى دە بولدى.
وتكەن جىلى قىرعىز ەلىمەن اراداعى شەكارادا قارۋلى كونترابانداشىلاردى ۇستاۋ بارىسىندا كەلىسىم-شارت قىزمەتىنىڭ اسكەري قىزمەتشىسى مەحريشات اشماحۋنوۆقا قاراقشىلاردىڭ وعى ءتيىپ اۋىر جارالاندى. ۋاقتىلى ءارى ساپالى مەديتسينالىق كومەك كورسەتكەن اسكەري دارىگەرلەرىمىزدىڭ جانە جارالى جاۋىنگەردى وقيعا ورنىنان شۇعىل تۇردە اۋرۋحاناعا جەتكىزگەن ۇشقىشتارىمىزدىڭ وزىق تاجىريبەلەرىنىڭ ارقاسىندا عانا قايسار ۇلاننىڭ ءومىرى اجالدان اراشالاندى. م.اشماحۋنوۆ وسى وقيعادا كورسەتكەن جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن مەملەكەتتىك ناگرادامەن ماراپاتتالدى. وسىدان بىرەر اي بۇرىن «شىعىس» وڭىرلىك باسقارماسىنىڭ قاداعالاۋىنا قاراستى شەكارا شەبىندە قايعىلى وقيعا ورىن العان بولاتىن. وندا كونترابانداشىلاردى قۇرىقتاۋعا ارنالعان ارنايى وپەراتسيانى جۇرگىزۋ بارىسىندا «بوران» دەسانتتىق-شابۋىلداۋشى-مانەۆرلىك توبىنىڭ كەلىسىم-شارت قىزمەتىنىڭ سەرجانتى ارداق قازيەۆ قازا تاپتى. ونىڭ جارقىن بەينەسى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. جاقىندا ول قىزمەت اتقارعان اسكەري بولىمدە ونىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. قاستەرلى شەكارانىڭ كۇزەتى ءۇشىن جاندارىن پيدا ەتكەن بوزداقتاردىڭ ەسىمدەرى ارقاشان ارداقتالا بەرمەك. شەكارا قىزمەتىنىڭ باسشىلىعى قىزمەتتىك مىندەتىن اتقارۋ كەزىندە قازاعا ۇشىراعان ارداق قازيەۆتى مەملەكەتتىك ناگراداعا ۇسىندى.
اڭگىمەلەسكەن كەنجەبەك سەيىتمۇحاممەدوۆ, پودپولكوۆنيك, اسكەري جۋرناليست.
