بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 2011 جىلدى حالىقارالىق ورمان جىلى دەپ جاريالاپ وتىر
ادامزات جاراتىلىسى, ونىڭ ءوسىپ-ءونۋىنىڭ عاجايىپ قىر-سىرى ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمى تابىلا قويماعان كۇردەلى جۇمباق. ونىڭ ارعى باسى قانشا قايىرىلىپ ۇڭىلسەڭ دە كوز كورىپ, وي جەتپەيتىن تۇڭعيىققا, ميعا سىيماس مىڭجىلدىقتار كەزىندەگى تاعىلىق پەن مەڭىرەۋلىككە, مىلقاۋ حايۋاناتتار اراسىنا اپارىپ تىرەيدى. سول دۇلەي دۇنيە ورتاسىن جەكە-دارا جارىپ شىعۋ, تىك جۇرۋگە كوشىپ, قولىن بوساتىپ الۋ, ەستى ىستەردى باستاپ, ەتەگىن جابۋ, سەزىم مەن ويعا ەرىك بەرۋ, ءوزى جۇرگەن ورتادا ۇستەمدىككە جەتىپ, ونى وزگەرتە باستاۋ, سانالى ادىمدارىن الىسقا باعىتتاپ, باسقا پلانەتالارعا قۇلاش سەرمەۋ جالعىز عانا ادام ەنشىسىنە ءتيۋى ناعىز قايران قالدىرار قۇبىلىس.
كەزىندە قازىر كوپ ەسكە الىنا بەرمەيتىن ف.ەنگەلس ادامزاتتىڭ وسىناۋ دامۋ ءۇردىسىن ءبىر عانا سويلەمگە سىيعىزىپ, «مەدلەننو ناچيناەت يستوريا سۆوي بەگ وت نەۆيديموي توچكي ۆيالو سوۆەرشايا ۆوكرۋگ نەە سۆوي وبوروتى; نو كرۋگي ەە ۆسە راستۋت, ۆسە بىسترەە ي جيۆەە ستانوۆيتسيا پولەت, ناكونەتس, ونا مچيتسيا پودوبنو پىلايۋششەي كومەتە, وت زۆەزدى ك زۆەزدە» دەمەپ پە ەدى.
قوعام باسىنان وتكىزگەن بۇل وزگەرىستەر زامانىن تاپتىق كوزقاراستان تىس زەرتتەگەن عالىمدار ونى ادامنىڭ تابيعاتقا تابىنۋ ءداۋىرى, ونىڭ تابيعاتقا تاۋەلدىلىكتەن شىعۋ ءداۋىرى جانە تابيعاتتى وزىنە تاۋەلدى ەتۋ ءداۋىرى دەپ ءۇش كەزەڭگە بولەدى. بۇل جىكتەۋ شارتتى تۇردە بولسا دا, ادام مەن قورشاعان ورتانىڭ كىندىكتەس ەكەنىن دالەلدەيدى. تەرەڭىرەك ۇڭىلگەن ادامعا ونىڭ ءتورتىنشى كەزەڭى دە دامۋ كوكجيەگىنەن كورىنىپ تۇر. ول – ەكونوميكا مەن ەكولوگيانى تەپە-تەڭدىك جاعدايعا جەتكىزۋ ءداۋىرى. بىراق بۇل باعىتتاعى الەمي تالپىنىستاردى ءوز دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ءۇشىن كوپ العىشارتتار ورىندالىپ, تالاي ونجىلدىقتار ارتتا قالۋى ءتيىس.
وسى كەزەڭدەر قوعام مەن ورماننىڭ دا بايلانىسى مەن ساباقتاستىعىن, ءوزارا اسەرلەستىگى مەن تاۋەلدىلىگىن تولىق سيپاتتاي الادى. ءويتكەنى, ورمان قورشاعان ورتانىڭ اق بوساعاسى, التىن دىڭگەگى, تابيعي بايلىقتاردىڭ كۇردەلى كوزى. ونىڭ الۋان ءتۇرلى ونىمدەرى مەن پايدالى قاسيەتتەرىنسىز ادام بالاسىنىڭ قازىرگە دەيىنگى ءوسىپ-ءونۋ جولىن كوز الدىڭا ەلەستەتە المايسىڭ. ادامزات ءىزىنىڭ ىقىلىم زاماننان امان-ەسەن وسى كۇنگە دەيىن جەتۋى تۇپتەپ كەلگەندە جىلى, سۋلى, نۋلى ورماندى جەرلەرگە بايلانىستى ەكەنىنە ەشكىم شەك كەلتىرمەيدى.
ارينە, قوعام مەن ورماننىڭ قاتار دامۋى قاشاندا بىركەلكى بولدى دەۋگە بولمايدى. مىسالى, ادامنىڭ دارمەنسىز (قارۋسىز, وتسىز) كەزىندەگى اسا زيانسىز ورمان پايدالانۋى كەيىن اعاش دايىنداۋ, ءورت سالۋ سياقتى ارەكەتتەرمەن الماسىپ, قايشىلىقتار كوبەيدى, ورماندار جىلدام ازايا باستادى. بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمى تاريحي ءمالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, دۇنيە جۇزىندە 8 ملرد. گەكتار ورمان بولعانىن, ولاردىڭ وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنا قاراي 3,6 ملرد. گەكتارى, ال قازىرگى كەزەڭدە تەك 3,2 ملرد. گەكتارى عانا قالعانىن انىقتاعان. اسىرەسە, سوڭعى ەكى عاسىردا ورمان ءورتىنىڭ جانە ونى جاپپاي كەسۋدىڭ سالدارىنان جەر ءجۇزى ورماندارىنىڭ 40%-ى جوق بولىپ كەتكەن. بۇرىن ادام اياعى باسپاعان تروپيكالىق ورمانداردىڭ سوڭعى 35 جىل ىشىندە بەستەن ءبىرى جويىلعان. ال قازىر ءدۇنيە جۇزىندەگى ورمان قورى جىلىنا شامامەن 17 ملن. گەكتارعا ازايىپ وتىراتىنى اششى شىندىق.
دەگەنمەن, بۇل مالىمەتتەردەن جەر بەتىندەگى ورمان قورىنىڭ جاناشىرلارى مەن قورعاۋشىلارى بولمادى دەگەن وي تۋماۋى كەرەك. شىنىنا كەلگەندە دۇنيە جۇزىندە ورمان قورعاۋ مەن ورمان شارۋاشىلىعى ەرتەدەن ۇيىمداستىرىلعان ىستەردىڭ ءبىرى. كەيبىر مەملەكەتتەردە ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ جۇيەسى بۇدان 4-5 عاسىر بۇرىن قالىپتاسا باستاعان. مىسالى, فرانتسيا, گەرمانيا, اۆستريا جانە سكانديناۆيا ەلدەرىندە ورمان شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ نەگىزدەرى 15-16 عاسىرلارعا بارىپ تىرەلەدى. كەيىن ول مەملەكەتتەردەگى جۇيەلى ورمان ءىسى رەسەيگە تاراپ, وندا كلاسسيكالىق ورىس ورمانشىلىعى قالىپتاستى. وعان بۇدان 13 جىل بۇرىن رەسەي فەدەراتسياسى بويىنشا ءبىرىنشى رەت ورمان دەپارتامەنتىنىڭ (1798 ج.) قۇرىلعانىنا 200 جىل تولۋى كەڭىنەن اتالىپ وتكەنى ايعاق.
ارينە, ورماننىڭ پايداسىن جەتە ءتۇسىنۋ جانە ورمان شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ ءار ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيىنە, ورماننىڭ حالىق ءومىرىندە, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندە الاتىن ورنى مەن ەرەكشەلىگىنە تىعىز بايلانىستى. جالپى, ءبىلىمى مەن عىلىمى, ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتى جوعارى ءارى ورمان قورى كوپ مەملەكەتتەردە ورمان شارۋاشىلىعى اناعۇرلىم ەرتە دامي باستادى دا, كەشەۋىل قالعان ەلدەر كەيىنگى ۋاقىتقا دەيىن ورمان شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ ادىستەرىن ويلاستىرعان جوق.
ونىڭ سىرتىندا جەكە مەملەكەتتەردىڭ ورمان شارۋاشىلىعى عاسىرلار بويى ولاردىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرىنە عانا بايلانىستى دامىدى. كوپكە دەيىن ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ جۇيەسىن زەرتتەمەدى. سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىنە ەشقانداي اسەر ەتپەي كەلدى. تەك سوڭعى عاسىردا عانا كەيبىر مەملەكەتتەر باسقا ەلدەردىڭ ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ جۇيەسىنە كوڭىل اۋدارىپ, ولاردىڭ جاقسى جاقتارىن ءوز ورمان شارۋاشىلىعىندا پايداعا اسىرا باستادى.
قازاقستان جەرىندە ورمان باسقارۋ ءىسى رەسەي ۇلگىسىمەن ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە باستالدى. ول الدىمەن جاقىن ورنالاسۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىنا, ودان سوڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىنە تاراپ, كەيىن جان-جاقتى دامىعان ورمان شارۋاشىلىعىنا اينالدى.
رەسپۋبليكامىز بيىل 20 جىل تولاتىن تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىن دە قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇسىردى. ول بۇكىل ەكونوميكاسىن نارىقتىق قاتىناستارعا كوشىرۋدە ۇلكەن تابىسقا جەتىپ, تەك ورتالىق ازيا ەمەس, بۇكىل تمد ەلدەرىنىڭ الدىنا شىقتى.
ەكونوميكانىڭ ورمان شارۋاشىلىعى سالاسى دا وسى نەگىزدە دامۋدى باسشىلىققا الىپ, نارىقتىق ورتادا جۇرگىزىلە باستادى. بىراق بىزدە نارىقتىق جاعدايدا ورمانشىلىق جۇرگىزۋ تاجىريبەسى ءالى جەتىمسىزدەۋ. وندا شەتەلدەردە پايدالى دەپ باعالانعان ورمانشىلىق جولدارى دا وسى كۇنگە دەيىن ءجوندى قولدانىلماي كەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان قازاقستان ورمانشىلىعى تۇراقتى دامۋ ساتىسىنا ءالى كوتەرىلە قويعان جوق. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلگە الەمدىك ورمانشىلىق قاعيدالارى مەن تاجىريبەلەرى اۋاداي قاجەت. ولار ۇلتتىق ورمان ساياساتىن ۇتىمدى قۇرىپ, ورمانشىلىق سالاسىنىڭ باسىم باعىتتارىن دۇرىس تاڭداۋعا كومەكتەسەدى.
ورمان شارۋاشىلىعى بويىنشا ەلارالىق تاجىريبە الماسۋ جانە ورمان قورىنىڭ مەملەكەتارالىق ماڭىزىن ناسيحاتتاۋ دۇنيەجۇزىلىك ورمان كونگرەستەرىنىڭ (دوك) شەشىمدەرىنەن باستاۋ الدى. ولاردى وتكىزۋ حالىقارالىق اۋىل شارۋاشىلىعى ۇجىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 1924 جىلعى شەشىمى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك ورمان كونگرەسى 1926 جىلى ريمدە (يتاليا) ءوتتى. ودان كەيىن 1936 ج. بۋداپەشتە (ۆەنگريا), 1949 ج. حەلسينكيدە (فينليانديا), 1954 ج. دەحرادۋندا (ينديا), 1960 ج. سيەتلدە (اقش), 1966 ج. مادريدتە (يسپانيا), 1972 ج. بۋەنوس-ايرەستە (ارگەنتينا), 1978 ج. دجاكارتادا (يندونەزيا), 1984 ج. مەحيكودا (مەكسيكا), 1991 ج. پاريجدە (فرانتسيا), 1997 ج. انتاليادا (تۇركيا), 2003 ج. كۆەبەكتە (كانادا), ال 2009 جىلى ەكىنشى رەت بۋەنوس-ايرەستە (ارگەنتينا) وتكىزىلدى.
سوڭعى 60 جىل بويى ورمان كونگرەستەرى ءار 6 جىلدا جۇيەلى تۇردە ءبىر وتكىزىلىپ تۇراتىن بولدى. العاشقى كەزدەردە وتكىزىلگەن ورمان كونگرەستەرى اعاش ماتەريالدارىنىڭ شارۋاشىلىقتاعى ماڭىزىن, ورمان قورىن ساقتاۋدىڭ كەلەشەك ءۇشىن قاجەتتىلىگىن, ولاردىڭ سۋ سالاسى مەن رەسۋرستارىن قالپىنا كەلتىرۋدەگى ءمانىن, توپىراق پەن جەردىڭ قۇنارلى قاباتىن سۋ شايىپ, جەل ۇشىرۋىن بولدىرمايتىن ءبىردەن-ءبىر قۇرال ەكەنىن كەڭىنەن كورسەتە باستادى.
دەگەنمەن, كوپكە دەيىن ورمان كونگرەستەرى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە وتكىزىلۋىنە قاراماي, تەك مامانداندىرىلعان جينالىس قالپىندا قالىپ ءجۇردى. ولارعا نەگىزىنەن ورمان عىلىمىمەن اينالىساتىن وقىمىستىلار مەن جەكە مەملەكەتتەردىڭ ورمان شارۋاشىلىعىن باسقاراتىن مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى قاتىناسۋشى ەدى. سوندىقتان كوپ جاعدايدا دۇنيەجۇزىلىك ورمان كونگرەستەرى تەك ورمان پروبلەمالارى مەن ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنىڭ توڭىرەگىندە شەكتەلىپ وتىردى.
باسقاشا ايتقاندا, بۇل كونگرەستەردىڭ ءدۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيى كوپكە دەيىن ءبىر عانا ورمان شارۋاشىلىعى ساياساتىنان اسپادى. ءارى وعان قاتىسۋشى عالىمدار مەن مەكەمە باسشىلارىنىڭ كونگرەستە الىنعان شەشىمدەردى ءوز ەلدەرىندە تولىق جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىكتەرى بولمادى. ويتكەنى, ولار جەكە مەملەكەتتەر دەڭگەيىندە ىسكە اسىرىلۋى قاجەت, ال ول ءۇشىن سول ەلدىڭ ۇكىمەتى ارنايى شەشىم قابىلداۋى كەرەك. بىراق ۋاقىتىندا وسىنداي شەشىمدەر قابىلداتۋعا كوپ ورمانشى عالىمدار مەن وسى سالانىڭ باسقارۋشىلارىنىڭ قۇزىرى جەتە بەرمەدى. سوندىقتان كوپ حالىقارالىق شەشىمدەر قاعاز جۇزىندە قالىپ ءجۇردى.
بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءبىر توپ مەملەكەتتىڭ ورمانشىلىق جانە بالىقشىلىق سالالارى بويىنشا حالىقارالىق مامانداندىرىلعان ۇيىم قۇرۋ جونىندە 1943 جىلعى اقش-تا وتكىزىلگەن ءبىر جينالىستاعى ۇسىنىسى 44 ەلدىڭ قولداۋىن تاۋىپ, ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمى (ااۇ-فاو) قۇرىلعاننان كەيىن جاندانا ءتۇستى. بۇل ۇيىم ءوز باعىتىنا بايلانىستى مامانداندىرىلعان 8 كوميتەت قۇرىپ, تۇراقتى تۇردە قىزمەت اتقارا باستادى. سولاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ورمانشىلىق كوميتەتىنىڭ باستاماسى بويىنشا ااۇ 1947-1959 جىلدار ارالىعىندا وتكەن كونفەرەنتسيالارىندا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ايماقتارى بويىنشا وسى ءىستى جۇرگىزەتىن 6 كوميسسيا قۇردى.
دەگەنمەن, ورماندار مەن ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ حالىقارالىق ماڭىزى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قۇرىلعاننان كەيىن عانا كۇرت ارتتى. وعان دۇنيەجۇزىلىك ورمان كونگرەستەرىنىڭ شەشىمدەرىنە بۇۇ-نىڭ جانە ونىڭ قۇرامىنا كىرگەن ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ ەرەكشە كوڭىل بولە باستاۋى سەبەپ بولدى. مىسالى, بۇۇ وزىنە قارايتىن ااۇ ارقىلى كەيىنگى كەزدە قابىلدانعان دۇنيەجۇزىلىك ورمان كونگرەستەرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى شەشىمدەرىنە بايلانىستى اتقارىلاتىن ىستەردىڭ باعدارلاماسىن جاساتىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدى جانە قارجىلاندىرىپ وتىرۋدى ارنايى قۇرىلعان بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسىنا تاپسىردى.
بۇل شەشىمدەر ورمان مەن ورمان شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرىن دۇنيەجۇزىلىك ورمان كونگرەستەرىنىڭ اۋقىمىنان شىعارا باستادى. ولار كەيدە ايماقتىق ءارتۇرلى ماجىلىستەردە دە قارالاتىن بولدى. وسىنداي شارالارعا, مىسالى, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى مينيسترلەرىنىڭ كونفەرەنتسيالارىن جانە جەكە تاقىرىپتىق دۇنيەجۇزىلىك نەمەسە ايماقتىق كونفەرەنتسيالاردى, فورۋمدار مەن سيمپوزيۋمداردى قوسۋعا بولادى. مۇنداي جينالىستاردىڭ اۋقىمى كەيىنگى كەزدەردە ەداۋىر كەڭەيە ءتۇستى. ولاردىڭ كۇن تارتىبىنە ورمان مەن ورمان شارۋاشىلىعىنا تىعىز بايلانىستى باسقا دا كولەمدى ماسەلەلەر قويىلىپ وتىردى. مىسالعا 1972 جىلى وتكەن حالىقارالىق ستوكگولم كونفەرەنتسياسىن الۋعا بولادى. وندا قورشاعان ورتا پروبلەمالارى جان-جاقتى تالقىلانىپ, ولاردىڭ جاھاندىق ماسەلەگە اينالعانى, ەكونوميكالىق دامۋ العا كەتىپ, ەكولوگيالىق جاعداي كۇردەلەنگەنى, الدىڭعى قاتارلى ەلدەر مەن كەشەۋىل دامىعان ەلدەر اراسىنداعى قايشىلىقتار كوبەيە تۇسكەنى باسا كورسەتىلدى.
بۇل كونفەرەنتسيا قورشاعان ورتا پروبلەمالارىن دۇنيە ءجۇزى دەڭگەيىنە كوتەردى. وندا الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارى پىكىر الماسىپ, جاھاندىق دەڭگەيدە ەكولوگياعا جاناشىرلىق قاجەت ەكەنىن مويىندادى. سوندىقتان ستوكگولم كونفەرەنتسياسى قورشاعان ورتا جاعدايىن تالقىلاعان ءبىرىنشى فورۋم اتالىپ, وندا بۇۇ-نىڭ “قورشاعان ورتا باعدارلاماسى” (UNEP) قۇرىلدى.
بىراق بۇل كونفەرەنتسيادان كەيىن دە ەكونوميكالىق ساياسات ەكولوگيالىق ساياساتتان باسىم بولا بەردى. قورشاعان ورتا پروبلەمالارىنىڭ شەشىمدەرى كەشىگە ءتۇستى, ال قابىلدانعان شارالار ايتارلىقتاي ناتيجە بەرە المادى. سوندىقتان كەيىنىرەك وسى تاقىرىپقا دۇنيە ءجۇزىنىڭ تاعى ءبىر كوڭىلى اۋدارىلدى. ول ءۇشىن بۇۇ ارنايى كوميسسيا قۇردى جانە وعان سول كەزدەگى نورۆەگيا پرەمەر-ءمينيسترى گرۋ حارلەم برۋندتلاند حانىمعا باسشىلىق ەتۋدى تاپسىردى. بۇل حانىم ءوز حالقىنىڭ «ۇلت اناسى» دەپ اتاپ كەتكەن, وسىدان شامالى ۋاقىت قانا بۇرىن تەررورشى اندەرس برەيۆيكتىڭ اتىپ ولتىرگىسى كەلگەن نورۆەگيانىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى بولاتىن.
برۋندتلاند حانىمنىڭ كوميسسياسى «قورشاعان ورتا جانە دامۋ» ۇرانىمەن جۇمىس ىستەپ, وسى ماسەلە بويىنشا «ورتاق كەلەشەگىمىز» اتتى بايانداما دايىندادى. وندا وزەكتى ماسەلە رەتىندە ورمان جاعدايى قارالدى. الەمدە ورمانعا قىسىم كوبەيە تۇسكەنى, ولاردى جاپپاي ەگىس الاڭدارىنا اينالدىرۋ ەتەك العانى جانە ونىڭ كەلەشەگىنە قاۋىپ تونگەندىگى, بۇل قاۋىپ قورشاعان ورتاعا, ادام بالاسىنىڭ ومىرىنە تونگەن قاۋىپپەن پارا-پار ەكەنى اشىق تا باتىل ايتىلدى. ونىڭ سىرتىندا بۇل باياندامادا دامۋ ۇدەرىسى تەپە-تەڭدىكتە بولۋى قاجەتتىگى جانە ونىڭ كەيىنگى ۇرپاق تاعدىرىن ەسكەرەتىن “تۇراقتى ورمانشىلىق” پرينتسيپتەرى ارقىلى جاسالۋى كەرەك ەكەنى اتاپ كورسەتىلدى. وسىدان كەيىن “تۇراقتى ورمانشىلىق” دەگەن تەرمين قولدانىسقا ەنىپ, ولار كەيىن “تۇراقتى دامۋ” ۇعىمىنىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتتى.
بۇل ۇعىمعا زاڭدى جول وسى ۋاقىتقا دەيىن دۇنيەجۇزىلىك ءمانى مەن ماڭىزى ءارى جەكە مەملەكەتتەرگە اسەرى جاعىنان ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان ريو-دە-جانەيرو كونفەرەنتسياسىندا (1992) اشىلدى. ول “قورشاعان ورتا جانە دامۋ” “UNCED” دەۆيزىمەن الەمگە ءمالىم بولدى. ونى ەرەكشە ماڭىزىنا بايلانىستى باسقاشا “ريو شىڭى” دەپ تە اتاپ ءجۇر. ويتكەنى, وعان 150-گە جۋىق مەملەكەتتەردىڭ پرەزيدەنتتەرى مەن كورولدەرى, ۇكىمەت باسشىلارى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ نەمەسە ورمان شارۋاشىلىعى سالالارىنىڭ مينيسترلەرى قاتىستى. بۇرىن-سوڭدى الەمنىڭ وسىنشا كوپ جوعارى دارەجەلى باسشىلارى مۇنداي جيىنعا قاتىسىپ كورمەگەن بولاتىن. ولاردىڭ قاراعان ماسەلەلەرى دە, العان شەشىمدەرى دە تىڭ جانە باتىل بولدى.
مىسالى, بۇل كونفەرەنتسيادا “قورشاعان ورتاعا قايشى دامۋ نەمەسە دامۋعا قايشى قورشاعان ورتا بولماۋى ءتيىس” ەكەندىگى اشىق ايتىلدى. وسى سەبەپتەن ورتا مەن دامۋ ۇدەرىسى تەڭ دارەجەدە قالىپتاسۋىن قولعا الاتىن مەزگىلدىڭ جەتكەندىگى نەگىزگى شەشىم رەتىندە قابىلداندى. ورماندى جەرلەردىڭ كولەمى يندۋستريالىق وركەندەۋدەن ازايا ءتۇسىپ, ءتىپتى جويىلا باستاعانى قورشاعان ورتاعا تونگەن قاۋىپتىڭ ەڭ زورى جانە ەڭ قاتەرلىسى ەكەنى مويىندالدى.
ريو كونفەرەنتسياسى تالداعان سۇراقتار دا, ول قابىلداعان قۇجاتتار دا الۋان ءتۇرلى, ال ولاردىڭ ورمان مەن ورمان شارۋاشىلىعىنا بايلانىستىلارى مىنالار:
1. ريو دەكلاراتسياسى. 27 بولىمنەن تۇراتىن بۇل قۇجاتتا ءبىرىنشى رەت ءار مەملەكەتتىڭ قورشاعان ورتا مەن دامۋعا بايلانىستى مۇمكىندىكتەرى مەن مىندەتتەرىنىڭ سىرتىندا, ولاردىڭ ساياسي جاۋاپكەرشىلىكتەرى كورسەتىلگەن. سوندىقتان ول جوعارعى دارەجەدەگى الەمدىك ورتاق ساياسي جەتىستىكتى كورسەتەتىن العاشقى ماڭىزدى قۇجات بولىپ سانالادى.
2. ورمانشىلىق قاعيدالارى. وندا ورمان مەن ورمان شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى بارلىق باسقارۋ, قورعاۋ جانە ساقتاۋ ماسەلەلەرى 15 بولىمگە بولىنگەن 42 قاعيدا تۇرىندە بەكىتىلدى. ولاردىڭ باستىلارى مىنا باعىتتاردى قامتيدى:
– جەر شارى ورماندارى بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاقتاردىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, مادەني جانە رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتەتىن دارەجەدە باسقارىلۋعا ءتيىس;
– الەمدەگى ورمان قورىن قورعاۋ جاۋاپكەرشىلىگىن بارلىق مەملەكەتتەر بىرىگە اتقارىساتىن بولۋى كەرەك;
– ءار ەلدىڭ ۇلتتىق ساياساتى مەن ستراتەگياسى ورمان قورىنىڭ جاڭعىرۋ پروتسەسى ارقىلى كوبەيە تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرۋى قاجەت;
– بارلىق مەملەكەتتەر, مەكەمەلەر مەن ۇجىمدار ورماننىڭ جانە ونىڭ الۋان ءتۇرلى بايلىعىنىڭ دۇرىس دارەجەدە باعالانۋىنا, ورمان مەن ورمانشىلىققا بايلانىستى جوسپارلاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە قارالىپ, شەشىمىن تابۋىنا جاردەمشى بولۋلارى كەرەك.
3. ءحىح عاسىر – كۇن تارتىبىندە. بۇل قۇجاتتا مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق دامۋ ۇيىمدارىنىڭ ۇستىمىزدەگى عاسىردا قورشاعان ورتا مەن دامۋعا بايلانىستى اتقاراتىن 4 تاراۋدان تۇراتىن شارالارى بەلگىلەنگەن. ولار 45 بولىمگە ءبولىنىپ, ءار ءبولىم جەكە-جەكە تالقىعا ءتۇستى. ولاردىڭ ىشىندە 11-ءشى ءبولىم تۇتاسىمەن ورمانشىلىققا ارنالدى جانە “ورمانداردىڭ جويىلۋىمەن كۇرەس” دەپ اتالدى.
4. شولگە قارسى كۇرەس تۋرالى كەلىسىم. بۇل كەلىسىم جەرلەرى شولەيتتەنۋ ۇدەرىسى كۇشەيگەن مەملەكەتتەرگە شولمەن كۇرەسۋ جانە ولاردىڭ دامۋىن جاقسارتۋ ماقساتىندا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن جاسالدى. وندا جەر قۇنارلىلىعىن ارتتىرا ءتۇسۋ, توپىراق ەروزياسىن باسەڭدەتەتىن ادىستەر قولدانۋ, سۋ قورلارىن ۇنەمدى پايدالانۋ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءومىر دەڭگەيىن جانە الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ سەكىلدى شارالار بەلگىلەنگەن.
5. كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى كەلىسىم. وندا اتموسفەرانىڭ قۇرامىنا جانە اۋا رايىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن گازداردىڭ كوبەيۋىنە توسقاۋىل قويۋ, ول ءۇشىن جەكە مەملەكەتتەرگە قارجى ءبولىپ, ءوندىرىس پروتسەستەرىن جاڭا تەحنولوگيالارمەن الماستىرۋ قاجەت ەكەندىگى كورسەتىلدى. وسى ماقساتتا كەيبىر ەلدەرگە حالىقارالىق كومەك كورسەتۋ دە ويلاستىرىلدى.
6. بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ تۋرالى كەلىسىم. بۇل كەلىسىمنىڭ ماقساتى وتە زور. ول جەر بەتىندەگى ءتىرى ورگانيزمدەردىڭ ءارتۇرلىلىگى كەلەشەكتە تۇراقتى دامۋدىڭ كەپىلى ەكەندىگىن انىقتاپ بەردى. بيولوگيالىق تۇرعىدان العاندا ءاربىر ءتۇر گەنەتيكالىق جۇمىستاردىڭ قاينار كوزى جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ باستى قۇرالى ەكەندىگىن, ولار ازايا تۇسسە, الداعى مۇمكىندىكتەر دە كەمي بەرەتىنىن بارلىق مەملەكەت باسشىلارى تولىق مويىنداپ, وعان جول بەرمەۋ شارالارى بەلگىلەندى.
بۇل كەلىسىمدە دە ورماندار بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتىڭ نەگىزگى قاينار كوزى ءارى ساقتاۋ ورتاسى ەكەنىنە, سوندىقتان ورماندى القاپتاردى قورعاپ, ولاردىڭ كولەمىن كوبەيتۋ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتىڭ العىشارتى ەكەنىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى.
ودان بەرگى مەزگىلدە بۇۇ ريودا قابىلدانعان قۇجاتتارعا سايكەس عالامدىق تۇرعىدان ۇلكەن ءرولى بار بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ كوميسسياسى (CSD) قۇرىلدى جانە ول سالالىق باعىتتارداعى الۋان ءتۇرلى مامانداندىرىلعان جۇمىس توپتارىنا جۇيەلى تۇردە باسشىلىق جاساپ كەلەدى.
ريو-دە-جانەيرودا قابىلدانعان شەشىمدەر كەيىنگى دۇنيەجۇزىلىك ورمان كونگرەستەرىنىڭ دە كۇن تارتىبىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە اينالدى. ونىڭ سىرتىندا ريو شەشىمدەرى بويىنشا ورمان مەن ورمان شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى الەمنىڭ ءاربىر ايماقتارىندا باسقا دا كوپتەگەن ناتيجەلى ۇدەرىستەر باستالىپ كەتتى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ازىق ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمى (فاو), بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتا باعدارلاماسى (UNEP), حالىقارالىق تروپيكالىق سۇرەك ۇيىمى (ITTO), دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى (WWF), حالىقارالىق ورمانشىلىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى (CIFOR), حالىقارالىق تاۋەلسىز ۇيىم جانە ورمان سەرتيفيكاتىنا قامقورشى كەڭەس (FSC) سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن “مينيسترلەر كونفەرەنتسيالارى” ارقىلى جۇرگىزىلە باستادى.
وسىلاردىڭ بارىندە جەتەكشى ءرولدى ورمان مينيسترلەرى مەن ورمانشى عالىمدار اتقاردى. اسىرەسە بۇل باعىتتاعى ەۋروپا ەلدەرىندەگى ورمان سالاسىن باسقاراتىن مينيسترلەردىڭ وتكىزگەن شارالارى ەرەكشە. مىسالى, ەۋروپا ورمان مينيسترلەرىنىڭ حەلسينكيدە وتكەن ەكىنشى كونفەرەنتسياسى العاشقى رەت “ورماندى تۇراقتى ءوسىپ-ءونۋ دارەجەسىندە باسقارۋ” ۇعىمىنا جان-جاقتى تۇسىنىك بەردى. وندا “ورماندى تۇراقتى ءوسىپ-ءونۋ دارەجەسىندە باسقارۋ – ورماننىڭ جانە ورماندى جەرلەردىڭ بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىگىن, ونىمدىلىگىن, وزىنەن-ءوزى جاڭعىرۋ قاسيەتتەرى مەن مۇمكىندىكتەرىن, ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني باعىتتارداعى كوپجاقتى پايدالى الەۋەتتەرىن تابيعي نەمەسە جاساندى جولمەن قازىرگى ۋاقىتتا دا, كەلەشەكتە دە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە عانا ەمەس مەملەكەتتىك, ءتىپتى عالامدىق تۇرعىدا جالعاستىرا وتىرىپ, جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ, بۇكىل ادامزاتتىڭ مۇقتاجدىقتارىن قاناعاتتاندىرا الاتىن دەڭگەيدە جانە باسقا تابيعي جۇيەلەرگە ەكولوگيالىق زالالىن تيگىزبەيتىن جاعدايدا باسقارۋ بولىپ تابىلادى” دەلىنگەن. ونىڭ سىرتىندا, ورماندى تۇراقتى ءوسىپ-ءونۋ دارەجەسىندە باسقارۋ ءۇشىن مىناداي شارتتار ورىندالۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى:
– ورماندارداعى بيولوگيالىق تۇرلەردى قورعاۋ;
– ورمانداردىڭ بىرتۇتاستىعىن ساقتاۋ, ساپاسىن ارتتىرۋ, جاڭعىرتۋ جانە دامىتا ءتۇسۋ;
– ورمان توڭىرەگىندە ورنالاسقان جانە ونىڭ ىشىنە كىرەتىن نەمەسە ونىمەن شەكتەسىپ جاتقان باسقا ەكولوگيالىق جۇيەلەرگە زيان تيگىزبەۋ;
– ورماننىڭ ءالۋانتۇرلى پايدالى جاقتارىنىڭ ازايماۋىنا جاعداي جاساۋ;
– ورمانداردى ادىلەتتى نەگىزدە حالىقتىڭ پايداسىنا جاراتۋ.
مىنە 85 جىلدىق تاريحى بار حالىقارالىق ورمان ساياساتىنىڭ قىسقاشا ءمانى وسىنداي. العاشقى رەت ونىڭ ماڭىزىن جەتە تۇسىنگەن دە, ونى ۇيىمداستىرۋعا مۇرىندىق بولعان دا, وعان بەلسەندى قاتىسقان دا ەۋروپا ەلدەرى بولدى. كەيىن بۇل باعىتتاعى ىستەر كەڭ ەتەك الىپ, وعان بەس قۇرلىقتىڭ بارلىق دەرلىك مەملەكەتتەرى ىنتالى تۇردە قاتىناساتىن بولدى. سونىڭ ارقاسىندا حالىقارالىق ورمان ساياساتىنىڭ اۋقىمى كەڭىپ, ول مەملەكەتارالىق ىنتىماق پەن ىزدەنىستىڭ كۇردەلى ءۇش باعىتىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى.
بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسى, ارينە, ورمانشىلىقتىڭ وزىنە جانە ورمان پايدالانۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى. كوپ مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق مەشەۋلىككە تاپ بولىپ, ورمانداردى شيكىزات كوزىنە اينالدىردى. ولار اعاشتى ولشەۋسىز كەسىپ, سىرت ەلدەرگە ساتۋدى ادەتكە اينالدىردى. بۇل ءىس اسىرەسە تروپيكالىق ايماقتا قاۋىپتى كولەمگە جەتتى. سوندىقتان وسىنداي قاۋىپ تونگەن ەلدەر وزدەرىنە پايدالى وسى باعىتتاعى حالىقارالىق شەشىمدەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ۇلتتىق باعدارلامالار قابىلداپ, ىسكە اسىرا باستادى. ونداي باعدارلامالار نەگىزىندە ورمانداردى ساقتاۋ مەن قورعاۋدى, اعاش كەسۋدى تەجەۋدى, ال ورمانى جوق نەمەسە ول از ەلدەردە ورمان الاڭدارىن كوبەيتۋدى كوزدەيتىن بولدى.
وسىلاي الەمدىك ورمان ساياساتى بىرتە-بىرتە جەكە ەلدەردىڭ ورمانشىلىعىنا اسەرىن كۇشەيتە ءتۇستى. بىراق ونىڭ ىقپالى ءار ەلگە ءالى كۇنگە دەيىن ءارتۇرلى. ويتكەنى, حالىقارالىق شەشىمدەر كوبىنە قارارلار نەمەسە ۇسىنىستار رەتىندە قابىلدانادى. سوندىقتان ولاردى ناقتى ىسكە اسىرۋ مەملەكەتتەردىڭ حالىقارالىق ورمان ساياساتىن تۇسىنۋىنە, قولداۋىنا جانە مويىنداۋىنا بايلانىستى ءارى ولاردىڭ ىشكى ساياساتى مەن ەكونوميكالىق جاعدايىنا تاۋەلدى.
الەمدىك ورمان ساياساتى دامۋىنا تۇرتكى بولعان ەكىنشى ۇلكەن باعىت – قورشاعان ورتاعا بايلانىستى ساياسات. جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, بۇل باعىتتىڭ تەز دامي باستاۋىنا “ورمانعا تونگەن قاۋىپ قورشاعان ورتاعا تونگەن قاۋىپ, ال قورشاعان ورتاعا تونگەن قاۋىپ, ادام بالاسىنىڭ ومىرىنە تونگەن قاۋىپ” دەگەن قاعيدا نەگىز بولدى. وسىدان كەيىن تۇراقتى ورمانشىلىق قاجەت ەكەنى حالىقارالىق دەڭگەيدە دالەلدەنىپ, ءاربىر مەملەكەت وزدەرىنىڭ دامۋىن ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىكتە جۇرگىزۋگە تالپىنۋى كۇن تارتىبىنە قويىلا باستادى.
جىلدار وتە كەلە بۇل جۇمىستار ءبىر ارنادا توعىسىپ, دۇنيە ءجۇزى تۇگەل مويىنداعان ءۇشىنشى باعىت – “تۇراقتى دامۋ” دەپ اتالاتىن اۋقىمدى مەملەكەتارالىق ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە قويۋعا مۇمكىندىك بەردى. “تۇراقتى دامۋ” بويىنشا قابىلدانعان الەمدىك كەلىسىمدەر كۇردەلى شەشىمدەرگە جول اشتى. ولاردى كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرى جەكە-جەكە قاراپ, ءتيىستى قاۋلىلار قابىلدادى. مىسالى, بيولوگيالىق ءالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ تۋرالى كەلىسىمدى قازىرگى ۋاقىتتا جەر ءجۇزىنىڭ 164 مەملەكەتى مويىنداپ, ءتيىستى شەشىمدەرگە قول جەتكىزدى.
وسىنداي شارالار قازاقستاندا دا وتكىزىلدى. ءبىزدىڭ ەل “تۇراقتى دامۋ” اياسىندا بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ايماقتاردى كوبەيتۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋى, شولەيتتەنۋ ۇدەرىسىن تەجەۋ, ورمانداردىڭ جويىلۋىمەن كۇرەس تۋرالى جانە تاعى باسقا كەلىسىمدەردى ماقۇلداپ, ءتيىستى زاڭدار مەن قاۋلىلار قابىلدادى. مىسالى, ورمان تاپشىلىعىنىڭ زارداپتارىن ازايتۋعا باعىتتالعان ورمان كودەكسى ىسكە قوسىلدى. وعان جەكە ورمانشىلىقتى دامىتۋ, اعاشى كەسىلگەن جەرلەردىڭ كولەمىن ەكى ەسەگە ۇلعايتا ورمانداندىرۋ سياقتى شەشىمدەر كىرگىزىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوز باستاماسىمەن جاسالعان «جاسىل ەل» باعدارلاماسى دا ىسكە اسىرىلىپ, جالعاسىن تابۋدا. ورمان كولەمىنىڭ ازايۋىن تەجەۋ ماقساتىندا قىلقان جاپىراقتى جانە سەكسەۋىلدى ورمانداردا باستى كەسۋلەر 10 جىلعا توقتاتىلدى. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ سانى 24-كە, ال جالپى كولەمى 3,7 ملن. گەكتارعا جەتكىزىلدى.
وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدە ورمان رەسۋرستارى ماڭىزىنىڭ وسە تۇسكەنىن جانە وعان رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ نازارى جاقسارا تۇسكەنىن بىلدىرەدى.
ءسابيت بايزاقوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
