بۇل وڭىردە بيىلعى كوكتەمىڭىز ءجۇدا ەرتە شىعاتىنداي ەلگەزەكتىك تانىتقانىمەن, العاشقى ايلارى كەزەرىڭكىرەپ, قۇرعاعىنا كەتكەن. تەك ءساۋىردىڭ جيىرماسىنا تامان جىلى جاڭبىرىن توككەن. قاراتاۋ مەن الاتاۋدىڭ ءھام قازىعۇرتتىڭ تۇيىسكەن ءتورى رەڭدەنىپ سالا بەرگەن. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە تولە بي اۋدانى ورتالىعىنىڭ بيىك بەلەسىندەگى 1200 ورىندىق, زاماناۋي, زاۋ-زاڭعار, جاپ-جاڭا, جارقىراعان مەكتەپتە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا ارنالعان باسقوسۋ وتكەن.
سوندا عوي, ءبىر كىسىنىڭ نىساي-نيەتىنە تاڭعالعانبىز. پايعامبار جاسىنا جاقىنداڭقىراپ قالىپتى. وي-پىكىرىن اشىق ايتادى ەكەن. اتى-ءجونى – ءاتىرحان شىڭعىسباەۆ. تيتىمدەيىنەن تىرلىككە ارالاسقان. قارا جۇمىستان, ءبىلىم الماقتان, ۇيرەنبەكتەن قاشپاعان. بەينەتتى از كەشپەگەن. كۇردەلى شارۋاشىلىقتاردى دا باسقارعان. كەزدەسۋدىڭ الدىندا الگى, ايدىك التىن ۇيانىڭ باسشىسى ءزايدىللا تەمىربەكوۆ مەكتەپتى مەيماندارعا ماقتانا, مەرەيلەنە ارالاتىپ, تامىلجىتا تانىستىرعان.
«قانداي عاجايىپ عيمارات! اۋىلدار مەن اۋدانداردا وسىنداي وقۋ ورىندارى ورنايدى دەپ ويلادىق پا ءبىر كەزدەرى؟! قايران, بالالىق شاققا قايتا ورالىپ, قايتادان وقىعىڭ كەلەدى», – دەدى ءاتىرحان باۋىر جانارلارى جاساۋراپ.
«كەشەلى بەرى ءبىرجارىم كۇندەي جاۋعان جاڭبىر جەرگە دە, ەلگە دە بەرەكە دارىتتى, – دەدى ءاتىرحان مىرزا سالدەن سوڭ. – بۇگىن ەلەڭ-الاڭنان ەگىستىكتەردى ارالادىم. توپىراق جارىقتىققا ىلعالدىڭ قانشالىقتى سىڭگەنىن ولشەدىم. ودان كەيىن وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىنا تۇگەلدەي تەلەفون سوعىپ, جاڭبىردىڭ قالاي جاۋعانىن سۇراپ شىقتىم. بارلىعىنا جامان جاۋماپتى. قۋانىپ قالدىم».
شىڭعىسباەۆ شىن شاتتانىپ, شىن تولقىپ, شىن تەبىرەنىپ تۇردى. سول ءبىر ساتتە. اقسارى ءجۇزى الابۇرتىپ.
ءاتىرحان مىرزا – اياداي عانا اۋداننىڭ تۇرعىنى. اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى عانا. بايقايسىز با, قۋاڭشىلىق, قۇرعاقشىلىق بولىپ كەتە مە دەپ ۋايىمداپ, كۇللى كۇنگەيىڭىز بەن تەرىسكەيىڭىزدىڭ, ءبۇكىل بايتاعىڭىزدىڭ بەرەكەسىن ويلايدى. كەنەت وسى ءاتىرحان مىرزاڭىز جونىندە جۋىردا ەستىگەن جاعداي ويعا ورالعان. «اتەكە, ءسىز سەگىزىنشى ساۋىردە استاناعا بارىپ, ەلباسىمىزدى ۇلىقتاۋعا قاتىستىڭىز عوي. سوندا ءتاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ ءزاۋلىم زالىندا ءتۇرەگەپ تۇرىپ, اعىل-تەگىل جىلاعانىڭىز راس پا؟» – دەيمىز. «راس, – دەيدى شىڭعىسباەۆ. – كەيبىرەۋلەر ەرسىلەۋ كورەتىندەي ك ۇلىڭكىرەيدى قازىر. سول سالتانات ءوتكەن سارايدىڭ الدىنداعى تىزىلە تىگىلىپ جەلبىرەگەن, كوككە ورلەگەن كوگىلدىر تۋلارعا قاراعاننان-اق قاتتى تولقىدىم. ال, پرەزيدەنتىمىز انت بەرىپ بولىپ, تىزەرلەپ, مەملەكەتتىك تۋىمىزدى سۇيگەندە... جىلاعانىمدى... جاسىرمايمىن...»
وسىنى ايتقان ءاتىرحاننىڭ داۋىسى دىرىلدەڭكىرەدى. «كۇلگەندەر كۇلە بەرسىن, توگىلە ەگىلگەنىم راس», – دەدى تاعى دا.
وسىنداي ادامداردى كورگەندە: «شىركىن-اي, پەيىلى قانداي تازا ەدى, جان-جۇرەگى نەتكەن ءمولدىر ەدى؟!» – دەيسىز. وڭتۇستىگىڭىزدە وسىنداي ادامدار ءتىپتى دە از ەمەس.
تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنا ارنالىپ, التىن قۇرساقتى ايماعىڭىزدا الۋان-الۋان شارۋالار مەن شارالار شابىتتانا اتقارىلىپ جاتىر. ءار اپتا سايىن, جۇما جانە سەنبى كۇندەرى شىمكەنت شاھارىنىڭ «ءشامشى الەمى» گۇلزارىندا وبلىستىڭ ەكى اۋدانى كەزەكتەسىپ كونتسەرت قويادى. «تاۋەلسىزدىك – مەرەيىم» فەستيۆالىنىڭ اياسىندا. كۇنى كەشە عانا ماقتاارال ونەرپازدارى ەسەپ بەردى. «ءمىرزاشول – وڭتۇستىكتىڭ جۇرەگى» دەگەن عوي ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ماقتاارالدىقتاردىڭ كونتسەرتىندە ءبىز جوعارىدا كەلتىرگەن ءاتىرحان شىڭعىسباەۆ سياقتى اڭقىلداق ازامات, كومپوزيتور ءبورى يسانىڭ «جەلتوقسان», «ەگەمەن قازاقستان» سىندى كۇيلەرى ورىندالدى. «جەتىساي سازى» وركەسترىنىڭ كۇشىمەن. حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا: «ماقتاارالدىڭ ءبورى يساسى – ءمىرزاشولدىڭ نۇرعيساسى» دەگەن. تاۋەلسىزدىكتىڭ اۋەلگى جىلدارىندا. سول ءبورى يساڭىزدىڭ ءوزى «ءشامشى الەمىنىڭ» بيىك ساحناسىنداعى «جەتىساي سازىنا» جەتەكشىلىك جاساپ, ديريجەرلىك ەتىپ تۇردى. نۇرعيسا اعاسىنشا. قاناتتانا. شاتتانا. شابىتتانا.
كونتسەرتتىڭ الدىندا جانە ءون بويىندا, سونداي-اق اۋدان جەتىستىكتەرى جايىنداعى كورمەدە, بەينەفيلمدە ءبىرتالاي تابىستار پاش ەتىلدى. قادىرلار مەن تۇمانبايلار, سابىرحاندار جىرعا قوسقان جەتىسايىڭىز جيىرما جىلدىڭ ىشىندە جاسارىپ كەتكەن. بۇرىنىراقتا قۇرمانبەك جانداربەكوۆ اتىنداعى دراما تەاترىمەن قايران قالدىراتىن قالادا بۇگىندە «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلەدى. يگى داستۇرگە, ىزگى سالتقا اينالىپ ۇلگەرگەن وبلىستىق «ىرىس الدى – ىنتىماق» باسقوسۋى بيىل سول «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءسان-سالتاناتى جاراسقان جاستار سارايىندا وتكەن.
ءيا, جەتىسايىڭىز جاينايدى-اق. «جىر» بولىپ ءجۇرگەن اۋداندىق اۋرۋحانا دا اقىرى ىسكە قوسىلدى. «ءتاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا – 20 يگى باستاما» اتتى ۇران كوتەرىلدى. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, استاناداعى راديوبيولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى پولات قازىمبەت مىرزا شابلان اۋىلىنان ارنايى كىتاپحانا عيماراتىن سالدىردى. ناۋرىزدا اشىلعان كىتاپحانادا جەتى مىڭعا جۋىق كىتاپ قورى, ەلەكتروندى وقۋ قۇرالدارى بار. ءۇش قاقپاسى مەن ورنەكتەرى دە وزگەشە نازار اۋدارتادى. مۇنداي كىتاپحانا مەتسەناتتىق ماسەلەدەگى ءمانىستى مانەر مانزەلدەس.
ماقتاارالىڭىزدا بيىل 100 مىڭ گەكتاردان اسا القاپقا ماقتا ەگىلدى. بۇل بىلتىرعىدان بەس مىڭ گەكتارداي ارتىق. تاريحتا تۇڭعىش رەت ماقتا ون بەس كۇندە عانا ەگىلىپ ءبىتتى. مىرزاشولدە قوڭىر ماقتا وسىرىلە باستادى. بيوفابريكا ىسكە كىرىسكەن. ليۆەرپۋل بيرجاسىندا تازا تالشىقتى ماقتا باعاسى قىمباتتادى. ماقتاارالدىق ماقتاشىلارىڭىزدىڭ كوڭىل-كۇيى كوتەرىلە ءتۇستى. عاسىر قۇرىلىسى اتانعان كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ ارقاسىندا شاردارا تەڭىزىندە ساقتالاتىن سۋدىڭ ەسەبىنەن ماقتاارالدىڭ 84 مىڭ گەكتار القابىنا سۋ سورعىلارمەن سۋ ايداۋ جوباسى جۇزەلەنىپ جاتىر. بۇل نىسانىڭىزعا 14 ملرد. تەڭگەگە جۋىق قارجى قارالىپ, قازىرگە دەيىن 12 ملرد. تەڭگەگە جۋىعى يگەرىلىپتى. تۇساۋكەسەر وتكىزەر كۇن دە الىس ەمەس. اۋدان اۋماعىنداعى قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ماقتانىڭ ءباسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق جاڭا سورتتارىن شىعارۋدا, «اق التىن» ءوندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا, سۋدى ۇنەمدەۋدە ايتارلىقتاي الىمدىلىق, عىلىمي ىزدەنىمپازدىق, زياتتى زەردەلىلىك تانىتىپ كەلەدى. اتالمىش ينستيتۋتتى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى يبادۋللا ۇمبەتاەۆ باسقارادى. قازاق ماقتاسىن مارقايتقان بۇگىنگى دالا اكادەميگى وسى.
ماقتاارالىڭىزدىڭ ءبىر شاھارى, ءۇش كەنتى مەن جيىرمادان اسا اۋىلىندا 300 مىڭعا جۋىق حالىق ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتەدى. سايرام اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى دا وسى شامادا. دالىرەك كەلتىرسەك, 295 مىڭ. سارىاعاش دەي-تۇعىن اۋداندا 286550 ادام بار. وڭتۇستىك قازاقستانىڭىزدا ەل حالقىنىڭ 16 پايىزدان استامى تۇرادى. شىمكەنتىڭىزدىڭ تۇرعىندارى تاياۋ جىلدارى ميلليوندىق مەجەدەن اسادى دەگەن بولجام بار. اللاعا شۇكىر, سوڭعى ءۇش جىلدى الىپ قاراساڭىز, ورتا ەسەپپەن ءار جىل سايىن التىن قۇرساقتى ايماعىڭىزدا, ياكي ۇلىسىڭىزدىڭ ۇيىتقىسى اتانعان وڭتۇستىگىڭىزدە 70 مىڭنان استام ءسابي دۇنيەگە كەلگەن. بۇكىل بايتاعىڭىز, ەگەمەن ەلىڭىز بويىنشا ءاربىر ءتورتىنشى بالا بىزدە تۋىلادى. 2010 جىلى 75967 ءسابيدىڭ كىندىگى كەسىلگەن. بۇل – بۇكىل ەل بويىنشا تۋىلعان بالالاردىڭ 20,7 پايىزى دەگەن ءسوز. ءبىر قىزىقتىلاۋ اڭگىمەنى ءھام كەلتىرە كەتسەك, ايىپ كورمەگەيسىزدەر. سايرام دەي-تۇعىن اۋدانىڭىزدىڭ سايرام دەي-تۇعىن ءبىر عانا اۋىلىندا وتىز بەس مىڭداي, قارابۇلاق اۋىلىندا قىرىق مىڭداي ادام تۇرادى. وزبەك باۋىرلارىمىز. سول قارابۇلاقتاعى بۇرىننان تانىس اپامىز نيشونوي ۋماروۆا قالجىڭدايدى: «ءبىزدىڭ ءبىر عانا قارابۇلاقتا قىرىق مىڭ وزبەك بولعاندا, بۇيىرىمىزدەگى بۇكىل بايدىبەك اۋدانىندا ەلۋ مىڭنان ءسال عانا استام حالىق ءومىر كەشىپ جاتىپتى-اي. قازاقتار دەموگرافيا دىڭگەگىنە اينالماي ما قايتا؟!» دەپ, قايراپ قويادى.
قايتكەندە دە دەموگرافيا جونىندە وڭتۇستىكتىڭ ورنى بولەك. بيىل وبلىستىڭ ورتا مەكتەپتەرىن 38 612 وقۋشى ءتامامدادى. ونىڭ 28 479-ى قازاق, 6400-ءى وزبەك, 3543-ءى ورىس, 187-ءى تاجىك بالالارى. وبلىستا 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستار 730 مىڭنان اسادى. بۇل – بارلىق تۇرعىنداردىڭ 31 پايىزى. 569 مىڭى, ياعني 78 پايىزى – اۋىلدىڭ جاستارى. ءوڭتۇستىكتەگى 13 جوعارى, 74 ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىندا 160 مىڭداي ستۋدەنت وقيدى.
ءبىر قۋانارلىعى, وبلىستىڭ ورتالىعىندا عانا ەمەس, اۋداندار مەن اۋىلداردا دا دەنە تاربيەسى مەن سپورتقا باسا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. جاقىندا عانا قازاقشا كۇرەستەن وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءداستۇرلى ءتۋرنيرى وتىرار اۋدانىندا وتكىزىلدى. بارلىق سالماق كاتەگوريالارى بويىنشا جۇلدەلى ورىنداردى وتىرارلىقتار يەلەندى. تۇيە پالۋان دا – وتىرارلىق. اۋدانداعى ەكى سپورت مەكتەبىنە, دەنە شىنىقتىرۋ زالدارى مەن الاڭدارىنا قاتتى قىزىققاندار كوپ بولدى.
ايتا كەتكەن ابزال-اۋ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان 1996 جىلى اتلانتا وليمپياداسىنا 4 سپورتشى, 2000 جىلى سيدنەي وليمپياداسىنا –16, 2004 جىلى افينىداعى وليمپياداعا –21, ال 2008 جىلى بەيجىڭ وليمپياداسىنا 22 سپورتشى قاتىستى. الپىس ءۇش سپورتشىنىڭ التاۋى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ كوگىلدىر بايراعىن جەلبىرەتتى. ولار – بەكزات ساتتارحانوۆ, مۇحتارحان دىلدابەكوۆ, گەننادي لاليەۆ, اللا ۆاجەنينا, ەلەنا شالىگينا, ەركەبۇلان شىناليەۆ. ازيا ويىندارىندا وبلىس سپورتشىلارى 25 التىن, 29 كۇمىس, 34 قولا مەدالعا قول ارتتى.
جاستار جايىندا جازا وتىرىپ, وبلىستا 1021 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ بار ەكەنىن, ولاردا 525 مىڭعا جۋىق وسكىن ءبىلىم الاتىنىن, اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ سانى 830 ەكەنىن سىر ەتىپ شەرتپەسكە بولمايدى. 2010 جىلى وبلىستىڭ ءبىلىم سالاسى ءۇشىن 99,3 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىندى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنداعى كورسەتكىش بۇدان الدەقايدا كوبەيەر. جاڭادان سالىنىپ جاتقان مەكتەپتەر از ەمەس.
بيىل اقش, برازيليا, كيپر, رۋمىنيا, چەحيا, گرەكيا, يسپانيا, رەسەي, تۇركيا, ازەربايجان مەملەكەتتەرىندە وتكىزىلگەن رەيتينگىلىك حالىقارالىق عىلىمي جوبالار جارىستارى مەن وليمپيادالارعا قاتىسقان 32 وقۋشىنىڭ 5-ءى التىن, 10-ى كۇمىس, 12-ءسى قولا مەدالداردى جەڭىپ الدى. رەسپۋبليكانىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرى ۇيىمداستىراتىن جىل سايىنعى جارىستار مەن وليمپيادالاردا دا وڭتۇستىك مەكتەپتەرىنىڭ ورەندەرى ونەگە تانىتىپ, وزا شاۋىپ ءجۇر.
قارابۇلاقتاعى قالجىڭقويلاۋ اپامىز نيشونوي ۋماروۆا ايتقانداي, سوزاقتىڭ قازاقتارى دا دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەردەن كەنجەلەپ كەلەدى. اۋدان بويىنشا حالىق سانى ەلۋ مىڭنان ءسال عانا اسادى. كارىبەكوۆ تولەگەن وسىعان كۇرسىنەدى. سوزاقتىڭ ءتولەگەنى دە – تولە بي اۋدانىنداعى ءاتىرحانىڭىز, ماقتاارالداعى ءبورىڭىز سىندى ادال, اقجارىلقاپ, اقجۇرەك ازامات. جاستايىنان جەتىمدىك كورگەن. كىسى ەسىگىندە دە جۇرگەن. ازاپ تارتقان. رۋحىن جىقپاي, ورگە ۇمتىلعان. مال باققان. قازاقتىڭ نامىس تۋىنا اينالعان اتاقتى باۋىرجان مومىش ۇلىن كوبىرەك وقىعان. توقىعان. باۋكەڭ باتىرىڭىز: «قىسىم كورمەي, ونەر قونبايدى» دەگەن عوي. تولەگەن – تاعدىرلى ونەر يەسى. قىلقالام شەبەرىنە اينالعان. سوزاقتىڭ ارعى-بەرگىسىن سىرباز سيپاتتاپ, سۋرەت سالعان. ەل-جۇرتقا تانىلعان. ءبىرسىن-ءبىرسىن جىر جازا باستاعان. «قۇت مەكەن سوزاعىم; قاستەرلى عاجابىم. وزىڭدە ماڭگىلىك; باقىتىم-بازارىم. جانىما ءسىڭىردىڭ; ادامدىق تازا ۇعىم», – دەپ ولەڭ ورنەكتەيدى. جىرلارىندا جاساندىلىق جوق. «قوي باعىپ ءجۇرىپ جازامىن, سۋرەت سالامىن», – دەيدى تولەگەن. ءوزى بۇگىنگى كورسەتكىشتەر بويىنشا كوپ بالالى وتباسىنىڭ وتاعاسى سانالادى. باياعىدا كادۋىلگى كۇيشىلەر سۇگىر, تولەگەن (مومبەكوۆ), گەنەرال, پروزاداعى كۇيشىلەر تاكەن, ساۋىربەك, اسقار, سىنداعى كۇيشى تولەگەن (توقبەرگەنوۆ) تالاي-تالاي قىدىرىپ, تاباندارىنىڭ تابى قالعان شولاققورعاندا تۇرادى. شولاققورعاننىڭ كورىكتەنە تۇسكەنىنە شاتتانادى. «جاستار» ساياباعىن, «دوستار» ستاديونىن, «داڭق» ساياجولىن ارالاتادى. «باستى كورسەتكىش – جالپى ءونىم. 2000 جىلى ول 2,6 ميلليارد تەڭگە ەدى, 2010 جىلى 80,8 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى», – دەپ قويادى ەكونوميستەرشە تاڭعالتىپ, ەسەپكە جۇيرىكتىگىن اڭعارتىپ.
سوناۋ سوزاقتان سايراپ جاتقان, جاڭعىرعان, جاڭارعان جولىڭىزبەن كەنتاۋىڭىزعا سوعاسىز. كەمەڭگەرىڭىز مۇحتار اۋەزوۆ «قاراتاۋ ءتاجى – كەنتاۋ» اتاعان. 2005 جىلى ەلباسى كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتىن كورگەن. «بولاشاعى زور» دەگەن. مىنەكيىڭىز, قازىر رەسەي, يتاليا, قىتاي, ۋكراينا, قىرعىزستان سياقتى ەلدەرگە ترانسفورماتوردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارادى. زاۋىتتا 1200 ادام ەڭبەك ەتەدى. سەكسەن جىلدان بەرمەن قاراتا جۇرت اڭساعان جولىڭىز تەرىسكەي مەن تۇركىستاندى جالعاپ جاتىپتى. تۇركىستانىڭىزدا دا بۇگىندە وتىزدان اسا كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. 2011 جىلدىڭ وزىندە ەكى ءوندىرىس ورنى اشىلدى. تۇركىستاندىقتار جىل سايىن 30 مىڭ توننا كولەمىندە ءشيتتى ماقتا وندىرەدى. 2007-2010 جىلدارى 2750 گەكتار جەرگە جەمىس اعاشتارى مەن ءجۇزىم وتىرعىزعان. بيىل جۇزىمنەن 2000 توننادان اسا ءونىم جينالماق. كەلەر جىلى جەمىس اعاشتارى دا نىشان كورسەتەر. تۇركى دۇنيەسىنىڭ تەكتى ءتورى, رۋحاني استاناسى سانالار شاھارىڭىزدا جاڭادان اشىلعان تاريحي-مادەني ەتنوگرافيالىق ورتالىق – وزگەشە الەم. تۇركىستاننان قايتىپ كەلە جاتىپ, بايدىبەك اۋدانىنىڭ ءبىر پۇشپاعىن باسىپ وتەرسىز. بايدىبەك اۋدانىندا 1994 جىلمەن سالىستىرعاندا ءىرى قارا مال سانى 9 ەسە, قوي مەن ەشكى 1,7 ەسە, جىلقى 4 ەسە, تۇيە 2 ەسە وسكەنىن جول جيەگىندەگى كورنەكى اقپاراتتاردان-اق اڭعارارسىز. ودان سوڭ ورداباسىنى ارالايسىز. «ورداباسى – ەل جۇرەگى, جەر كىندىگى» دەگەن عوي تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز. 1993 جىلعى مامىرا-جاي مامىردىڭ سوڭىنا تامان ورداباسى بيىگىندە ۇلى جيىن وتكەن. وعان ءجۇز ەلۋ مىڭ ادام قاتىسقان. ءۇش ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى, ونداعان مەملەكەتتىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن وكىلدەرى, ەلشىلەر بولعان. ەلباسىمىزدىڭ تۋتوبەگە ورلەپ بارىپ تۋ تىككەنىنە, «بەرەكە باسى – بىرلىك» اتتى اتاقتى بايانداما جاساعانىنا ءجۇز ەلۋ مىڭ ادام كۋا بولعان. قالىڭ جۇرتىڭىز: «تاۋەلسىزدىككە تاۋبە!» دەپ تەبىرەنگەن. بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزگە 20 جىل, ال وسىناۋ ورداباسىداعى بىرلىك بايراعىنىڭ تۇڭعىش مارتە جەلبىرەگەنىنە 285 جىل تولادى.
ورداباسىدان قازىق جۇرتىڭىز – قازىعۇرتىڭىز قىلاڭىتىپ كورىنەر. اسان قايعى اتامىز «قاراجامباس قازىعۇرت» اتاعان. «تاۋ بولساڭ بولسايشى; قازىعۇرت سەكىلدى. بىلمەيتىن استامسىپ; اسقاقتىق ەتۋدى. انەكي, وتىر ول جايلانىپ; ابايدىڭ وزىنشە ويلانىپ. اسپانمەن ارباسقان; شىڭدارىن قار باسقان; الاتاۋدىڭ شەتىندە», – دەپ سۋرەتتەيدى ءابدىلدا تاجىباەۆ. «ءتاڭىرتاۋ – جانىم; قازىعۇرت – قانىم!» – دەيدى بولات شاراحىمباي. كۇنى كەشە لەنين اتانعان قازىعۇرت اۋدانى عوي بۇل. رەيتينگتىك كورسەتكىشتەر بويىنشا العى ورىندا. 103489 گەكتاردى يەلەنگەن اگروقۇرىلىمداردىڭ 50 پايىزى ىرىلەنىپ, بىرگە قيمىلداۋدا. ساعيدوللا باتىرباي, نۇرجان ءاشىروۆ, نۇرلان قۇرالوۆ سياقتى سەرىكتەستىك جەتەكشىلەرى جەردىڭ ءتىلىن تاۋىپ, ەلگە قىزمەت ەتۋدە. قۇرالوۆتىڭ متس-ىنا مىڭ دا ءبىر راحمەت دەيتىندەر كوپ. بايان تولەشوۆا, ەرسىن ءابدىراحمانوۆ, ءمۇسىرالى اراپباەۆتار جىلىجاي جونىندە وزگەلەرگە ونەگە تانىتۋدا. وسى اۋداندا ون سەگىز اسىل تۇقىمدى مال فەرماسى جۇمىس ىستەۋدە. قوي, جىلقى جانە سيىر فەرمالارى.
اسان قايعى اتاڭىز «ەكى كەلەس, ءبىر تالاس; بال تاتىعان جەرىڭ-اي! اعايىنىڭ ارالاس; تاتۋ ەكەن ەلىڭ-اي! جەلماياعا وڭگەرىپ; الىپ كەتەر ەدىم-اي! سىيماعان سوڭ الدىما; «قاپ, دۇنيە-اي!» – دەدىم-اي», دەگەندەگى ەكى كەلەسى وسى قازىعۇرت, سارىاعاش, كەلەس ايماقتارى عوي. كەلەسىڭىز دە سارىاعاشقا قارايدى بۇگىندە. كەڭەس كەزىندە كەلەس پەن سارىاعاش جۇرتى اۋىز سۋعا جارىماعان. 2011 جىلدىڭ وزىندە 14 اۋىلدىڭ اۋىز سۋ جۇيەسى ءۇشىن 1,4 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن يگەرۋدەن دە وسى ايماعىڭىز الدا. «ماكسيمۋم» ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعىندا 160 جوبا ماقۇلدانىپ, «ىرىس» شاعىن نەسيە ۇيىمى ارقىلى 145,5 ملن. تەڭگەمەن قارجىلاندىرىلدى. ەرجان يمانباەۆ, مۇستافا ءسۇلەيمەنوۆ, ساعىندىق كەنجەباەۆ, بايبەك قونىسباەۆ سەكىلدى كاسىپكەرلەر ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ ءجۇر. كەلەستىڭ بەلەستەرىنەن اسىپ وتسەڭىز, شارداراعا ىلىنەرسىز. مۇندا مىڭ توننالىق كوكونىس قويماسى سالىنىپ جاتىپتى. قاپپار جۇمابەكوۆ كۇرىش زاۋىتىنىڭ قابىرعاسىن قالاۋدا. شارداراڭىزدا سونداي-اق ماي-جەم كومبيناتى, ماي سىعۋ زاۋىتى, «شاردارابالىق» زاۋىتى ىسكە قوسىلار كۇن الىس ەمەس. اسان ادىلبەكوۆ, تۇرعانبەك قاناەۆ, قايرات قالىبەكوۆ سىندى قايراتتىلار مەن قاجىرلىلار «اق التىن» وندىرمەكتەن الدىڭعى ساپتا, الپىس تسەنتنەرلىك مەجەدەن اسىپ ءجۇر.
شىمكەنتىڭىزدەن شىعىسقا قاراتا جاقۇتتايىن جايناعان, ديقانشىلىق قايناعان سايرامدى سانسىز بابتىڭ مەكەنى دەپ ماقتانادى. ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى – وڭتۇستىك جۇرتى. 130516 گەكتار. قۇيقاسى قۇنارلى, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەرى وسىنشا. ەگىستىك كولەمى – 85400 گەكتار تەگىستىك. مۇنىڭ 25 300 گەكتارى سۋارمالى. جيىرما گەكتارعا جۋىق جىلىجاي جاساپ تاستاعان. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تالاي مەكتەپ جاڭاردى. ونداعان مەكتەپ سالىندى. اپاتتىلارى ازايدى. ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدان ءبىرجولاتا ارىلدى. تەك «بالاپان» باعدارلاماسى بويىنشا عانا 29 بالاباقشا ىسكە قوسىلدى. ءتيىپ تۇرعان تۇلكىباس اۋدانىندا كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە اۋىلداردىڭ اتاۋلارى تۇگەلدەي ورىسشا-تۇعىن. ۆاننوۆكادان انتونوۆكاعا دەيىن. بالاباقشالارىنىڭ ءبارى باسقاشا اتالاتىن. ەندى قاراڭىزشى: «ايشۋاق», «اجار», «التىن ءدان», «التىن ۇيا», «استانا», «بالاپان», «بالاۋسا», «بالدىرعان», «جانسايا», «نۇرشۋاق», «قارلىعاش»... ماشات اۋىلىندا كەشە عانا ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن, جاس وسكىننىڭ مەرەيىنە اينالعان سپورت كەشەنىنە قالالىقتار قايران قالار. ايتپاقشى, كسرو كەزىندە وسى تۇلكىباسىڭىزدا (دۇرىسى تۇركىباسى عوي) مەشىتتەردىڭ ءبارى اۋەلى قويماعا, قوراعا اينالىپ, ارتىنشا قيراتىلىپ, تىپ-تيپىلدانعان ەدى. بىردە-بىرەۋى قالماعان-تۇعىن. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا 46 مەشىت پايدا بولدى.
ۇلىسىڭىزدىڭ ۇيىتقىسى – وڭتۇستىكتە اتا تاريحىڭىزدىڭ اشىلماعان سىرلارى جەتىپ-ارتىلىپ جاتىپتى. تولە بي اۋدانىنىڭ تاۋ بوكتەرىنەن ءتورت-بەس جىل بۇرىن جۇمباق شاھاردىڭ ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرى, قورعان قالدىقتارى تابىلعان. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» دەلىنىپ جۇرگەن داڭقتى ءدالىزىڭىزدىڭ سالىنۋى كەزىندە سايرام اۋدانىنىڭ اۋماعىنان كونە زامانداردىڭ كۋاسى – قۇرلىق قالاسىنىڭ وراسان زور ورنى شىعا كەلدى. قايران قايناربۇلاق ويپاڭىنىڭ وڭ قاپتالىنان. قۇرلىق قالاسى حاقىندا قالامگەرلەر قاشاننان-اق قازىپ جازىپ جۇرگەن-ءدى. ەلباسى ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن, ەڭ كوركەم ءۇش قالانىڭ ءبىرى بولادى دەپ باعالاعان شىمكەنتىڭىزدىڭ دە تاريحىن تىم تايىزداتىپ جىبەرگەن ەدىك. «نە دەيسىڭ, شىمكەنت كسرو جۇرەگى, الىپ ەلدىڭ تىرەگى ماسكەۋمەن جاستى ەكەن», دەسەتىنبىز. ءسويتسەك, شىمكەنتشاھارىڭىزعا 2200 جىل تولىپ قاپتى. ارحەولوگتار ايقىن ايعاقتار تاپتى. ماسكەۋىڭىز شىمقالانىڭ شوبەرەسىندەي عانا ەكەن. مىنەكيىڭىز, وبلىس ورتالىعىنداعى ورداباسى الاڭىندا ءبىر-ەكى جىل بۇرىن ءتاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى ورناتىلىپ, پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى اشقان. وسىدان بىرەر اپتا بۇرىن «كەشەدەن بۇگىنگە» اتتى التىن كوپىر جانە «مەملەكەتتىك ءرامىزدەر الاڭى» سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. التىن كوپىرىڭىز بەن ءرامىزدەر الاڭى – «شىمقالا» مەموريالدىق كەشەنىنىڭ بەدەرلى بىرەر ءبادىزى عانا. جاڭا جوبا بويىنشا كەشەن قۇرامىندا «ءتاۋەلسىزدىك ساياباعى» بولادى. اۋماعى سەگىز گەكتاردى الادى. ساياباق ورتاسىندا «ەل بىرلىگى» مونۋمەنتى بوي كوتەرەدى. ىرىس الدى – ىنتىماق پەن بىرلىكتى, تاتۋلىقتى بەينەلەيتىن «شاڭىراق» كومپوزيتسياسى كەشەننىڭ كوركى مەن مازمۇنىن بيىكتەتە تۇسپەك.
– تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىق مەرەكەسىن «شىمقالا» كەشەنىمەن قارسى الامىز, – دەيدى وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ كورىكتى كارتاسى الدىندا تۇرىپ, وتىز مەتر بيىكتە جەلبىرەگەن كوك بايراققا بايىپپەن كوز جىبەرىپ. – اتالمىش مەموريالدىق كەشەن – بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان يگىلىكتى دە ىزگىلىكتى ىستەردىڭ بىرەگەيى.
داڭقى بۇكىل رەسپۋبليكاعا جايىلعان «داڭق» مەموريالى مەن «ءشامشى الەمى» گۇلزارى, «نەكە سارايى», تاعىسىن-تاعى تارتۋ-تارالعىلاردىڭ ءبارى دەرلىك شىمكەنتىڭىزدىڭ شىرايىنا شىراي, رايىنا راي ۇستەپ, ۇيلەسىم مەن ۇناسىم جانە جاراسىم ەسەلەنە تۇسۋدە. شىمشاھاردىڭ شات-شادىمان تابىستارىن تىزبەلەسەك, تىم ۇزاپ كەتەرمىز. ەڭ ەرەكشە جەڭىستەردىڭ ءبىرى رەتىندە بۇرىنعى فوسفور الىبىنىڭ اۋماعىندا يندۋستريالىق ايماق قۇرىلىپ, قىزعىن قارقىنمەن يگەرىلىپ جاتقانىن ايتقان ابزال شىعار. وسىناۋ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ايماعىڭىزدا زاماناۋي تالاپتارعا جوعارى دەڭگەيلەردە جاۋاپ بەرە الاتىن, سان-سالالى سۇرانىستارعا وراي اسا كەرەكتى تاۋارلار وندىرەتىن كاسىپورىندار سالىنۋدا. قازىردىڭ وزىندە مۇندا الۋان باعىتتاعى 20-دان استام ۇلكەندى-كىشىلى كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. تاعى دا جاڭادان جيىرما جوبا يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق باعدارلاما تالاپتارىنا سايكەس جۇزەلەنبەك.
ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى وڭتۇستىك قاي-قاي تاراپتاردان دا ونەگە تانىتار. ۇلگى كورسەتەر. كوپ نارسەلەر, كوكەيكەستى تىرلىكتەر وڭتۇستىكتەن باستالار. «ءوڭتۇستىك» اكك, يندۋستريالىق ايماق, قارجى ينستيتۋتتارى كەلەلى جوبالاردىڭ كەمەل جولدارىن اشۋدا. ماقتا-ماتا جىپتەرىن شىعاراتىن «يۋتەكس» اق جانە «مەلانج» اق; تسەمەنتتىڭ بارلىق ماركاسىن شىعاراتىن «ستاندارتتسەمەنت» جشس; جىلىنا 2,5 ملن. شارشى مەتر كەراموگرانيت وندىرەتىن «ازياكەراميك» جشس; تامشىلاتىپ سۋارۋ ارقىلى قىزاناق ءوسىرىپ-وڭدەيتىن «جاڭا اقدالا» جشس جانە باسقالار.
نەگىزگى قورعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 2000 جىلعى 15,6 ملرد. تەڭگەدەن 2010 جىلى 262,5 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. 2000-2010 جىلدار اراسىندا وبلىستىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 5 ەسە ارتتى, ونىڭ ىشىندە ەكسپورتتىق الەۋەتى 444,3 ملن. اقش دوللارىنان 1826,8 ملن. اقش دوللارىنا دەيىن نەمەسە ءتورت ەسە كوبەيدى.
«سويلەڭدەر, تسيفرلار!» دەگىڭىز كەلەدى-اي كەيدە. جالپى, وڭىرلىك ءونىم سوڭعى ون جىلدا 6,4 ەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا 3,3 ەسە, ونەركاسىپتە 3,3 ەسە, قۇرىلىس كولەمى 36 ەسە, نەگىزگى قورعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالار 16,8 ەسە, سىرتقى ساۋدا اينالىمى 5 ەسە, ورتاشا جالاقى 6,2 ەسە ۇلعايدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى نەگىزىنەن اگرارلىق ءوڭىر عوي. 2003-2008 جىلدارى اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ دامۋى تۇراقسىز بولدى. مەملەكەتتىڭ ۇلكەن قولداۋى ناتيجەسىندە عانا جاعداي جاقسارا باستادى. 2010 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوسۋى 162,5 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 105,9 پايىزدى قۇرادى.
2009 جىلدان ەگىس القاپتارىن تولىققاندى يگەرمەككە بەتبۇرىس جاسالا باستادى. سول كەزدە 641 مىڭ گەكتار پايدالانىلعان بولسا, 2011 جىلى بۇل كورسەتكىش 765 مىڭ گەكتارعا جۋىقتادى. تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى 2008 جىلى 1010 گەكتاردا عانا, 2009 جىلى 2136 گەكتاردا قولدانىلسا, 2010 جىلى 7235 گەكتارعا جەتتى. جىلىجايلار كولەمى 2009 جىلى 124,1 گەكتار ەدى. 2011 جىلى 370 گەكتاردان استى. بۇل – رەسپۋبليكا بويىنشا العاندا 70 پايىزدان كوبىرەك كولەم. تامشىلاتىپ سۋارۋ مەن جىلىجايلار جونىندە وڭتۇستىگىڭىز ءبىرىنشى ورىندا.
كۇللى كەڭ-بايتاق قازاقستانىڭىز, ونىڭ ىشىندە وڭتۇستىك قازاقستان جاسامپازدىققا تولى جيىرما جىلدا تالاي-تالاي اسۋلاردان استى. تاعىلىمدى جولداردان ءوتتى. ەلباسىمىز ايتقانداي, الداعى اسۋلار الدەقايدا بيىك. اسا جاۋاپتى. تويدى دا تويلاي بىلمەك, ويدى دا ويلاي بىلمەك ءلازىم-ءدۇر. «قازاقستان – دۇنيەدەگى ءار قازاقتىڭ قىبىلاسى! قازاقستان – الەمدەگى بارشا قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى!» دەدى پرەزيدەنتىمىز دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءتورتىنشى قۇرىلتايىندا.
ال وڭتۇستىك – سول قىبىلانىڭ, سول قاراشاڭىراقتىڭ, ۇلى ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى. وڭتۇستىك جۇرتى وسىناۋ ايبىندى دا ايشىقتى اتقا قاي زاماندا دا لايىق بولعان, ءاماندا لايىق بولا بەرەدى.
مارحابات بايعۇت, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن قايسار شەرىم.
