ەرتەڭ – كولىك جانە بايلانىس قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى
بارىس بەينەلى بولاشاعىمىزدىڭ باياندى بولۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قان تامىرى – كولىك سالاسىنىڭ جۇيەلى دە تابىستى جۇمىسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگى بەلگىلى. جاھاندىق داعدارىستان توقىراۋسىز شىعىپ, دۋالى اۋىز الەمدىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قارقىندى دامۋ داڭعىلىنا تۇسكەن قازاقستاندا ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ جاتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ بولاشاعى دا وسى سالانىڭ جۇمىس ىرعاعىنا بايلانىستى ءورىس الىپ كەلەدى. ەرتەڭ وزدەرىنىڭ ءداستۇرلى كاسىبي مەرەكەسىن اتاپ وتكەلى وتىرعان رەسپۋبليكامىزدىڭ كولىك سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بۇل رەتتە اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى اۋقىمدى, بەلگىلەگەن مەجەلەرى بيىك. قازىرگى تاڭدا ەل ەكونوميكاسىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە العا باسىپ وتىرعاندىعىن قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى كولىك سالاسىنداعى كاسىپورىندارىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنەن دە ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
اتاپ ايتقاندا, اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا 1,08 ميلليارد توننا جۇك تاسىمالدانىپ, 2010 جىلدىڭ ءسايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 19,9 پايىزعا ارتقان. جۇك اينالىمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 12,1 پايىزدى قۇراپ, 144,4 ميلليارد توننا شاقىرىمدى قۇراعان. تاسىمالدانعان جولاۋشىلار سانى 26,4 پايىزعا ارتىپ, 7,174 ميلليارد جولاۋشىنى قۇراعان. جولاۋشىلار اينالىمى 80,1 ميلليارد جولاۋشى شاقىرىمعا جەتىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 25,6 پايىزعا وسكەن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە اۆتوموبيل كولىگى جولدارىن جاڭعىرتۋ جانە جاڭا كۇرە جولدار سالۋ ماسەلەسىندە دە بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەتبۇرىس باستالدى. ماسەلەن, اعىمداعى جىلى جالپى پايدالانىمداعى اۆتوكولىك جولدارىن دامىتۋعا 286,9 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. وسى ماقساتپەن جالپى پايدالانىمداعى, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى جۇيەدەگى 5 179 شاقىرىم اۆتوكولىك جولدارى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلمەك. بيىلعى جىلى ەلىمىزدەگى رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى اۆتوكولىك جولدارىن دامىتۋعا بيۋدجەتتەن 221,5 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە 194,5 ميلليارد تەڭگە جاڭا جولدار قۇرىلىسىن سالۋعا جانە قايتا قۇرۋعا بولىنسە, 27,0 ميلليارد تەڭگە كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولىنگەن. بۇل قارجىعا الماتى – استانا – پەتروپاۆل, سامارا – شىمكەنت, ومبى – مايقاپشاعاي, استراحان – اتىراۋ – اقتاۋ – تۇركىمەنباشى, تاشكەنت – شىمكەنت – الماتى – قورعاس, اقتوبە – مورتىق, استانا – قوستاناي – چەليابى, تاسكەسكەن – باقتى جانە ششۋچە – بۋراباي باعىتىنداعى 912 شاقىرىمعا سوزىلاتىن اۆتوكولىك جولدارى قايتا جاڭارتىلماق. سونىمەن بىرگە بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدە 359 شاقىرىم جاڭا جول قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 1238 شاقىرىم اۆتوكولىك جولدارى كۇردەلى جانە ورتا جوندەۋ جۇمىستارىنان وتكىزىلمەك.
2011 جىلى جەرگىلىكتى ماڭىزداعى 3029 شاقىرىم اۆتوكولىك جولىن دامىتۋعا 65,4 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا رەسپۋبليكالىق جۇيە بويىنشا بولىنگەن قارجىنىڭ 46,2 ميلليارد تەڭگەسى يگەرىلىپ, 308 شاقىرىم جول سالىندى جانە قايتا جاڭارتىلدى. 319 شاقىرىمعا سوزىلعان اۆتوكولىك جولى جوندەۋدەن وتكىزىلدى.
عاسىر جوباسى اتانعان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى جوعارى قارقىنمەن باستالىپ كەتتى. بۇل حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ 2787 شاقىرىمى قازاقستان اۋماعىنا جاتادى. قازىر ەلىمىزدىڭ 4 وبلىسى اۋماعىنداعى 1615 شاقىرىمعا سوزىلعان حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2010 جىلى وسى ماڭىزدى جول قۇرىلىسىنا 90,5 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 417 شاقىرىم جول قۇرىلىسى سالىندى. بيىلعى جىلى بۇل ماقساتقا 155,5 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنگەن. وسى قارجىعا 730 شاقىرىم اۆتوكولىك جولىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانعان.
ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى اتالاتىن تەمىر جول سالاسىندا دا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار مەن قول جەتكىزگەن ناتيجەلەر بارشىلىق. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا تەمىر جول كولىگىمەن 133,6 ميلليون توننا جۇك تاسىمالدانىپ, جۇك اينالىمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 3,5 پايىزعا ارتىپ, 102,9 ميلليارد توننا شاقىرىمدى قۇراعان. ەلىمىزدىڭ تەمىرجولشىلارى بولات جولدى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىنداعى ءىرى جوبالاردى دا جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل رەتتە «وزەن – ءتۇركىمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسى» جانە «جەتىگەن – قورعاس» باعىتتارىندا سالىنىپ جاتقان تەمىر جول توراپتارىن ەرەكشە اتاپ ايتۋعا بولادى. «وزەن – تۇركىمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسى» باعىتىنداعى 146 شاقىرىمعا سوزىلعان جول تورابى قۇرىلىسىن سالۋعا 65 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. قازىر مۇندا 1,6 مىڭ ادام جانە 450 جول قۇرىلىسى تەحنيكالارى ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتۋدە.
«جەتىگەن – قورعاس» باعىتىنداعى 293 شاقىرىمعا سوزىلعان جول تورابى قۇرىلىسىن سالۋعا 154 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 12 شىلدەسىنە دەيىنگى دەرەك بويىنشا بۇل جول تورابىنىڭ 83,6 شاقىرىمى سالىنىپ, 22,3 مىڭ تەكشە مەتر توپىراق ءۇيىندىسى جاسالعان. جول تورابىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 15257 ەلەكتر باعانالارى ورناتىلىپ, 286 سۋاعار قۇبىرلار ءتوسەلگەن. 24 كوپىر قۇرىلىسى باستالعان. مۇندا 4,3 مىڭ ادام قۇرىلىس جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا.
ەلىمىزدىڭ تەمىر جول سالاسىن جاڭا تەحنيكالارمەن جاراقتاندىرۋ ماقساتىندا دا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, بيىلعى جىلدىڭ وزىندە 602 جۇك ۆاگونى, 27 لوكوموتيۆ جانە 22 جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن ۆاگوندار ساتىپ الىنعان. استانا قالاسىنداعى لوكوموتيۆ قۇراستىراتىن زاۋىت بيىلعى جىلى 86 جاڭا لوكوموتيۆكە جولداما بەرمەك. ەكىباستۇز قالاسىنداعى جۇك ۆاگوندارىن شىعاراتىن زاۋىت جىل باسىنان بەرى 70 جارتىلاي ۆاگوندار شىعارىپ, جىل اياعىنا دەيىن ونىڭ سانىن 545-كە جەتكىزبەك. پەتروپاۆل قالاسىنداعى جۇك ۆاگوندارىن شىعاراتىن زاۋىت ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 320 جۇك ۆاگونىن رەلسكە قويعان.
رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋە كومپانيالارى اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 1,8 ميلليون جولاۋشى, 14,7 مىڭ توننا جۇك تاسىمالدادى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىشتەر تيىسىنشە 23,7 جانە 18,5 پايىزعا ارتقان. وتاندىق اۋە كومپانيالارى قولدانىستاعى اۋە كەمەلەرىن جاڭارتۋ جانە جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىلعى جىلى «ەير استانا» اق ليزينگكە Embraer EMB-190 اۋە كەمەسىن ساتىپ السا, «سكات» جانە «دەتا ەير» اق-تارى جەكە مەنشىكتەرىنە تيىسىنشە بوينگ-757 جانە بوينگ-737 اۋە كەمەلەرىن يەلەندى. ال «ەۋرو-ازيا ەير» اق ليزينگپەن مي-8ت ماركالى ەكى تىكۇشاعىن, «قازاۆيا» مي-8پس, «سەمەياۆيا» اق ليزينگپەن Embraer EMB-145 اۋە كەمەسىن ساتىپ العان.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءدۇنيەگە كەلگەن وتاندىق تەڭىز ايلاقتارى دا تولىمدى تابىستارىمەن كورىنىپ كەلەدى. ماسەلەن, اقتاۋ تەڭىز ايلاعىندا اعىمداعى جىلدىڭ التى ايى ىشىندە 4,311 ميلليون توننا مۇناي, 1,097 ميلليون توننا جۇك تاسىمالدانسا, پارومدىق جۇك تاسىمالداۋ كورسەتكىشى 651,1 توننانى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 126,3 پايىزعا ارتتى. مەملەكەتتىك تەحنيكالىق فلوتتى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2011 جىلى جاڭادان 5 كەمە ساتىپ الىنباق. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە تاعى دا 9 كەمەنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
كاسىبي مەرەكەلەرىن وسىنداي تولىمدى تابىستارمەن قارسى الىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ كولىك سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ وتەتىن جەلتوقسان ايىنا دەيىن بەلگىلەگەن مەجەلەرى دە بيىك. ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن قاستەرلى دە قادىرلى كۇن بولىپ سانالاتىن تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنىڭ 20 جىلدىعى كولىك سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تولايىم تارتۋلارىمەن ەرەكشەلەنبەك. ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىنە ءجۇيەلى تۇردە قان جۇگىرتىپ وتىرعان كولىك سالاسى قىزمەتكەرلەرىن ءتول مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ەڭبەكتەرىنە تابىس تىلەيمىز.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
