ماراتتىڭ كۇلكىسى

كاسىبي گازەتشىنىڭ قىزمەتى – ءبىتىپ بولمايتىن تىرلىك. قازىر عا­نا ءبىر تاپسىرمانى ورىنداپ بول­ساڭ, كەلەسىسى كەزەك كۇتىپ تۇرادى. گازەت دەگەننىڭ ءوزى كۇندەلىكتى شى­عاتىن دۇنيە بولعاندىقتان ونىڭ جۇمىسى قاۋىرت تا شاش-ەتەكتەن. ال ەندى ونى تارتىمدى قىلۋ, كورنەكتى ەتىپ جاساۋ, وقىرمان تا­لابىنان شىعۋ, سونداي-اق گازەت قۇرىلتايشىسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىنىڭ ۇدەسىندە بولۋ سەكىلدى تالاپتاردى ەسكەرسەك, شى­­عار­ماشىلىق جۇمىس دەيتىن جۋر­ناليستيكامىز بۇرىندارى اي اياعىندا ارپالىسىپ جاتاتىن ءون­دى­رىستەن اۋماي قالاتىن-دى. سول قازانداي قايناپ جاتاتىن گازەت «ءوندىرىسىنىڭ» بەل ورتاسىندا جۇرگەن جاننىڭ ءبىرى – مارات اققۇل. ويتكەنى, «سق» مەن «ەگەمەندە» وتكەن بۇكىل سانالى عۇ­مىرىن ءسوز ەتكەلى وتىرعان ول ءبىرى 37 جىل, ەكىنشىسى 38 جىل ءبىر ورىن­دا تاپجىلماي جۇمىس ىستەگەن اتاقتى جۋرناليست-جازۋشى, بەلگىلى ساتيريك اعامىز بالعابەك قىدىربەك ۇلى مەن زەينەت دە­م­الى­سىنا شىققانشا اۋىلدان كەشە عانا كەلگەن كىشكەنتاي سارى قىزداي بولىپ ءجۇر­گەن ءماشىڭ­كەشى اپايى شولپان تەكەەۆا سەكىلدى گازەتتىڭ ەڭبەك تو­رىسى. راس, 1968 جىلى مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ءتيىپ-قاشىپ مال باققانىن, قۇرىلىس سالعانىن, ودان اسكەرگە بارعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. سودان بەرگى ءومىرىن مارات اققۇل بيىلعى جىلدىڭ سەگىزىنشى ايىنىڭ سەگىزىندە ەسىگىن اشاتىن الپىس جاستىڭ 37 جىلىن وسى «ەگەمەندە» وتكەرىپتى. امان­شىلىق بولىپ, زەينەت جاسىنا دەيىن قىزمەتىن جالعاستىرسا, «ەگەمەندەگى» قىرىق جىلىم» دەپ اڭگىمە قوزعاسا جاراسىپ تۇرماق. 1984 جىلى بولۋى كەرەك, ءما­كەڭ رەسپۋبليكالىق جوعارى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇستى. ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنان باستاپ, ءاربىر سوزىنە دەيىن اڭگىمەگە اينالدى­رۋدى ۇناتاتىن, سەكرەتارياتتاعى ءاز-اعام, ءابدى-ءازيز الدابەرگەنوۆ ەكەۋمىز ەندى وعان اۋىزشا, ءسوز جۇزىندە قىزمەت ىزدەپ الەك بول­دىق. اۋپارتكومنىڭ نەمەسە وب­كومنىڭ نۇسقاۋشىلىعى تاقيا­سىنا تار كەلەتىندەي, بىردەن تسك-نىڭ ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شىلىگىن, سوسىن بارىپ حاتشى­لىعىن قولاي كورىپ, قايراتكەرلەر قاتارىنا قوسىپ جىبەردىك. ءبارىن قولىمەن قويعانداي جاسايمىز دا, بىتپەي قالعانى سول سەكىلدى, ءما­كەڭنىڭ الپىس جىلدىعىندا ۇزاق جىلدار «ەگەمەننىڭ» سەكرە­تاريا­تىندا قاتار وتىرىپ, بىرگە جۇمىس ىستەگەن ارىپتەس دوسى رەتىندە ءابدى-ءازيز ەستەلىك جازاتىن بول­دى. جەتپىس جىلدىعى مەنىڭ ەنشىمە ءتيىپ, بۇل اڭگىمەمىزدى ءماشىڭ­كەشى اپايلاردىڭ ءبىرى ەستىگەندە: «سول ادىرەم قالعىردىڭ جازاتىن قاي سيقى بار؟» دەپ ءبىراز كۇل­دىرگەنى ەسكە تۇسەدى. تاعدىر ءشىر­كىننىڭ ماراتتىڭ الپىس جىل­دىعىنا ءاز-اعامسىز جەتكىزگەنىن كورمەيمىسىز... سونىمەن جاڭاعى سۇراق مەنىڭ الدىما كەسە كول­دەنەڭ تارتىلعانى, شىنىمەن-اق مارات تۋرالى جازاتىنداي قاي سيقى بار ەكەن؟ جالپى جۇمىسى قيىن, كۇر­دەلى رەسمي گازەتتە بالەنباي جىل قىزمەت ىستەۋ ىلۋدە بىرەۋدىڭ قو­لىنان كەلەتىن بولسا كەرەك. ال ماراتتىڭ تاپجىلماي «ەگەمەندە», ونىڭ ىشىندە وت پەن سۋدىڭ اراسىندا جۇرگەندەي بولاتىن سەك­رەتارياتتا ىستەگەنىنە شيرەك عا­سىر بولسا, جالپى گازەتتەگى ءوتىلى قانشا ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ناقتىسىن ايتقاندا, مارات ناعىز «سق» مەن «ەگەمەن» ءۇشىن جاراتىلعان جانداي. ءايت­پە­سە وسى «قاي سيقى بار» دەيتىن ءجى­گىتىڭىزدى جارناما ءىسى جولعا قو­يىلىپ, ءتۇر­لى فيرمالار ءوز ءماتىن­دەرىن وزدەرى قازاقشالاي باستا­عان­دا ءبىراز جەر اۋدارماشىلىق جۇمىسقا شاقىر­دى. جالاقىلارى دا بىزدەن ءتاۋىر ەدى. بارمادى, «ەگەمەندەي» ۇجىم قايدا بار دەيسىز», دەدى. ال رەداكتسيا ءۇشىن ورىسشاسىنىڭ ءوزى ءجۇر­دىم-بار­دىم ازىرلەنىپ كەلەتىن جار­ناما ماتىندەرىن ءبىر ىزبەن ءازىر­لەۋ ماراتقا جۇكتەلگەنى ءتيىمدى بول­دى. بۇرىندارى كەيدە جا­تىق اۋدارىلماۋ سالدارىنان كەتىپ جاتاتىن وراشولاقتىق پەن ءدال­سىزدىكتەرگە بايلانىستى داۋ-داماي تىيىلدى. ماكەڭنىڭ پارتيا مەك­تەبىن بىتىرگەندە ءبىر تاپقانى ورىسشادان اۋدارۋدى جەتىك مەڭ­گەرگەنى ەدى. بىربەتكەي تۋراشىلدىعى ءجو­نى­نەن ءاز-اعام ەكەۋمىز ماراتتى ۇزاق جىلدار رەداكتسيا مەڭگە­رۋشىسى بولعان مايدانگەر ماعزوم كوشەكوۆ پەن جاستاردىڭ جاقسى جاناشىرى بالعابەك قىدىر­بەك­ ۇلى اعاسىنان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنعا قوياتىنبىز. رەداكتسيا جۇ­مىسىندا سونداي قاسيەتتىڭ اي­رىق­شا قاجەت جەرلەرى بار, اسىرەسە سەكرەتارياتتا. بۇرىن «سق»-عا, كەيىن «ەگەمەنگە» شىققىسى كەلەتىندەر دە, ءبىر تانىستارىنىڭ ماتە­ريا­لىن تىقپالايتىندار دا از بول­مايتىن. مۇنداي كەزدەردە: «جوس­پاردا جوق دۇنيەنى ايتپاڭىز», دەپ قاراپ وتىراتىن ماراتتىڭ بىربەتكەيلىگى بولماسا, گازەتتىڭ بەرەكەسى كەتەر ەدى. كەيىن بىلسەك, مارات تۋ­عانىنان-اق سونداي ەكەن. اكەسى تىنىستان دا, اتاسى اققۇل دا تۋا ءبىتتى قيقار بولعان كورىنەدى. «مى­ناۋ قىزىل شاقام قىزىلداردىڭ ورتاقشىلى بول­ماي-اق قويسىن», دەپ قۇنداقتاۋلى تىنىستاندى كوللەكتيۆتەندىرۋدەن قۇتقارماق بولعان اققۇل شال ءبىراز تۋىستارىمەن بىرگە قىرعىزستانعا قاشسا: «ءاي, قازاق, قىرعىزدىڭ ءتىلىن مەنسىنبەۋشى ەدىڭ, ەندى مىنا تۇڭ­عىشىڭنىڭ ءتىلى قىرعىزشا شىقپا­عاندا قايتەدى», دەگەن قىرعىزدار­دىڭ مازاعىنا شىداماي, شيرەك عاسىرداي ۇيرەنىسىپ كەتكەن قىرعىز اۋىلىنان ءبىر-اق ءتۇننىڭ ىشىندە ەكى جاسار ماراتىن كوتەرىپ, ماراتتىڭ جانە سونىڭ ارتىنان قازاقستاندا, قازىرگى قاراساي اۋدانىنىڭ جار­مۇحامبەت اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن بەس قارىنداسى مەن ءتورت ءىنىسىنىڭ اناسى كۇلايحاندى ەرتىپ, جونەلىپ بەرگەن ەكەن تىنىستان قازاق. سول تىنىستان اقساقالدىڭ ما­رات­تىڭ ايتقانىنا كونبەي, اس­تاناعا كوشىپ بارا جاتقان «ەگەمەن­نىڭ» قىزمەتكەرلەرىن شىعارىپ سا­لۋعا ءبىر اۆتوبۋس تۋعان-تۋىستارىن باستاپ كەلگەنى بار. بۇل وقيعانى ءبىزدىڭ جاس جىگىتتەر: «ماكەڭ اۋعان سوعىسىنا كەتىپ بارا جاتقانداي, بۇكىل اۋىلى شىعارىپ سالۋعا كەلىپتى عوي», دەسكەن. قاريانىڭ بۇل ارە­كەتىن كوشىمىزدى باستاپ بارا جاتقان شەراعاڭ دۇرىس باعالادى. «مارات­تىڭ اكەسى سۇڭعىلا ەكەن, – دەگەن ەدى ول كىسى. – مىنا كوشتىڭ ەلدىڭ بۇگى­نىنە عانا ەمەس, ەرتەڭگى تاعدىرىنا دا جاقسى اسەرى بولارىن ءتۇسىنىپ كەلگەن عوي. ءاي, تىنىستان قاريادان باسقا قازاقتار قايدا قالىپتى گازەتتى باعالاسا؟ مارات, اكەڭنىڭ كەلىسىن قىڭىرلىققا ەمەس, كورەگەندىككە بالاعانىڭ ءجون». ماراتتىڭ جاقسى ماعىناسىندا­عى قاعيداتشىلدىعى تۋرالى ايت­قاندا ونىڭ, مەكتەپ قانا بىتىرگەن قاراپايىم اۋىل بالاسىنىڭ ءسى­بىردىڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى قالىڭ تاي­گانىڭ ىشىندە سوتتالعان­داردى كۇزە­تەتىن بولىمدە قىزمەت اتقارعا­نىن, اسكەردى اعا سەرجانت شەنىندە اياقتا­عانىن اتاقتى ءفوتوتىلشى الاشى­باي­دان ەستىگەندە تاڭ قالعانبىز. ال ماكەڭ مەن الاعاڭ ەكەۋى جاقسى دوس­تار ەدى. پاتەردە بىرگە تۇرعان. الاعاڭ الدىمەن ونىڭ تازاشىل­دىعى تۋرالى ايتقان. بى­لاي قارا­عاندا, قيتابان شارۋا با­لاسى, ءوزىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى دا جەتىسىپ تۇرعان جوق, سونىسىنا قاراماي تازاشىل, بولمەنى ايناداي جارقى­راتىپ ۇستايتىنى, كيىمدەرىن دە ءوزى جۋىپ, ۇتىكتەيتىنى جونىندە ادەمىلەپ اڭگىمەلەگەن. سول اڭگىمەنىڭ سوڭىن­دا ول ماراتتىڭ بولمەگە كەزدەيسوق كىرىپ كەتكەن شىبىندى قالاي اڭدىپ ءجۇرىپ «ۇستايتىنىن» قيمىلعا سالا­دى. الاعاڭ وڭ قولىن العا قاراي ءسال سوزىپ ءبىراز تۇرادى. «وسىلاي شى­بىن ەكەۋى اڭدىسادى دەيسىڭ. سودان ءبىر كەزدە, ال ماكەڭ وتە مەرگەن, الاقانىمەن شىبىندى سارت ەتكىزەدى. ءبىر ءسات ۇنسىزدىك, ءبىر كەزدە شى­بىن دىز-ز دەپ شولاق اتى جوق ساۋساقتىڭ اشىق جەرىنەن ۇشىپ كەتەدى», دەيدى دە شىبىن شىركىننىڭ قاي جەردەن ۇشا جونەلگەنىن كورسەتەدى. سودان ول ساۋساقتىڭ نەگە شولاق بولعانىن سۇرايمىز عوي. مانادان بەرى ءبارىمىزدى ءماز قىلىپ تۇرعان الاشىباي بايسالدى قالىپ­قا كوشىپ, ماكەڭنىڭ اسكەردەگى جەتىستىكتەرى جونىندە اڭگىمەلەگەن. – ءسىز عوي ءۇش رەت ۋنيۆەرسيتەتكە دوكۋمەنت تاپسىردىڭىز, ساۋاتىڭىز ءبىراز بولسا دا تۇسە الماعان سوڭ ءاس­كەرگە كەتتىڭىز. ءۇش جىل مورفلوتتا سلۋجيت ەتتىڭىز. سونداعى جەت­كە­نىڭىز ستارشينا ۆتوروي ستاتي, كىشى سەرجانت. ال ماكەڭ,.. – دەپ داۋ­سىن ءسال سوزعان الاعاڭ اڭگىمەسىن ءارى قا­راي سالتاناتتى تۇرعىدا جالعاس­تىرادى. – ال ماكەڭ ەندى بولعاندا ستارشينا شەنىن العانداي ەكەن. قاراما­عىن­داعى جاس سولداتتىڭ اڭ­داۋسىزدا قارۋىن تارتىپ العان سوت­تالعان قاراقشى قاشپاق بوپتى. ونىڭ جولىن ماكەڭنىڭ كەسۋىنە تۋرا كەلگەن. ساۋساعىنان جارالانعا­نى­نا قارا­ماستان, قاراقشىنى ۇستاعان. كەيىن وسى جونىندە «ەگەمەن­نىڭ» ءبىر قىزمەتكەرىنە ايتقانىندا ول: «تاۋەلسىزدىك الماعانىمىزدا مارات سياقتىلاردىڭ جولى بول­عانداي ەكەن», دەگەنى. كىم ءبىلسىن, ماعان ولاي ەمەس سەكىلدى. تاۋەل­سىزدىكتىڭ ورنىعۋى وسى مارات سياقتى ميلليونداعان قاراپايىم ادامداردىڭ ءوز ءىسىن مۇلتىكسىز, «بىربەتكەي تۋراشىلدىقپەن» ورىن­­داۋىنىڭ ارقاسى بولسا كەرەك. بىردە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورىسشا ماتىندەگى ءبىر ءسوزىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىن تابا الماي, ءاز-اعاما بارعانمىن. كوبى­مىز مۇنداي جاعدايدا ونىڭ كو­مەگىنە جۇگىنەتىنبىز. جۇمىسقا كەلە قويماعان ەكەن, بۇيىمتايىمدى ماراتقا ايتقانمىن. ءسال ويلانىپ وتىردى دا بىلتىرعى جىلعى جول­داۋىنىڭ قاي تاراۋىنان قاراۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ءدال سولاي بولىپ شىقتى. كەي كەزدەرى مەنسىنبەي قارايتىن ماراتىما رازى بولعانىم سونداي, ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ كابينەتىمە شاقىرتىپ, ەلباسىنىڭ ءتۇرلى تاقىرىپتار بويىنشا ايتقاندارى جونىندە پىكىرلەسكەنمىن. ابدەن راحاتتان­دىم, ءوزىمدى بىلگىش سانايتىنىم بەكەر ەكەن. سودان مارات جونىندە جاڭاشا ءبىر پىكىر ءتۇيىپ جۇرگە­نىمدە جارناما سەكتورىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ ىستەيتىن ول قاتتى ناۋقاستاندى. ەكى-ءۇش رەت پىشاققا ءتۇستى. ءتۇرىن كورگەندە اياپ كەتتىم. شىنىمدى ايتايىن, كەتىپ قالار دەپ ەدىم. سوندا تىنىستان قارت­تىڭ: «ونى العانشا, مەنى-اق ال», دەپ قۇدايعا جالبارىنعانى تۋ­رالى ەستىگەنمىن. قارتتىڭ نيەتى اق ەكەن, بىلتىر مارقۇمدى مارات­تىڭ ءوزى ارۋلاپ اتتاندىردى. ماكەڭ مەن ءاز-اعام ەكەۋى ءۇي­لەن­بەي ۇزاق ءجۇردى. گازەتتەگى ەركەكتەر جاعى: «بۇل مارات قوقاڭ­داپ ءجۇرىپ قىزداردىڭ ءبارىن ۇركى­تىپ ءبىتتى», دەپ ماكەڭدى, «ازەكەڭە بويى الاسا, ءۇرىپ اۋىزعا سالعان­داي قىز تابىلا قويماس» دەپ ءازيزدى, ايەلدەر جاعى: «بۇل ءوزى ايەلدەرگە قالاي جاقىن­داي­تىنىن بىلەر مە ەكەن», دەپ ال­عاشقىسىن: «قىز بىتكەننىڭ ەش­قاي­سىن مەنسىنبەۋشى ەدى, ەندى ايەلسىز قالادى», دەپ ەكىنشىسىن ءار ساققا جۇگىرتۋشى ەدى. ەكەۋى دە ءۇي­لەندى. ناعىز ادال جار بولعان گۇليا ءابدى-ءازيز مارقۇمنىڭ قىزى مەن ۇلىن ءما­پەلەپ وسىرۋدە. ال مارات اۋىر­عاندا اقتوتىنىڭ جانىن قويارعا جەر تاپپاي شىرىلداعانىن كور­گەن­دە ازاماتقا وسىنداي جاقسى جار تاپ بولعانىنا ءبارىمىز قۋان­عان ەدىك. ءاز-اعام ەكەۋمىز الدىمەن ما­رات­تىڭ كۇلكىسىن ءسوز ەتەتىنبىز. ءويت­كەنى, بۇرىن ارا-تۇرا توي-تومالاق ۇستىندە كوڭىلدى بولىپ السا, كۇ­لىمسىرەپ جۇرەتىن. وسىندايدا ءابدى-ءازيز: «ماكەڭ ك ۇلىمدەپ قا­لىپتى عوي», دەيتىن نەمەسە «كۇ­لىم­دەتىپ قو­يىپ­تى عوي» دەپ ازىلدەپ سويلەيتىن. كەيىن بايقادىق, ماكەڭنىڭ بار كۇلكىسى دە, كوڭىل-كۇيى دە كوزىندە تۇرادى ەكەن. ال كوڭىلدى بولعاندا, كوزى ك ۇلىپ جۇرگەندە قولعا العان ءىسىن دوڭگەلەنتىپ اكەتەتىن. بۇ­رىنعى قورعاسىننىڭ كەزىندە جاساپ قويىلعان بەتتى بۇزۋ دەگەنىڭىز ءبىر ازاپ بولاتىن, سوندىقتان ماكەتكە دەگەن تالاپ كۇشتى ەدى. سەكرەتارياتتىڭ جىگىتتەرى ەڭ باس­تىسى ماكەتتى ارلەي بىلۋدە دەيتىن. عالىم تىنىباەۆ, ساعىنىش ساريەۆ, سوۆەت شيمانباەۆ, كەڭەس يۋسۋپوۆ, مىڭباي ىلەسوۆ اعالارى سەكىلدى, ءتىپتى ولاردان دا وتەتىندەي شەبەرلىكپەن ماكەت جاساي بىلەتىن, ونى قورعاي الاتىن مارات كومپيۋتەرلىك بەتتەۋ باستالعاندا دا سول شەبەرلىگىنەن تانباعان ەدى. اقتوتىعا ۇيلەنگەن سوڭ جۇ­مىسقا ماراتتىڭ كوزى كوبىنە ك ۇلىپ كەلەتىن بولدى. ونداي كەزدى ءاز-اعام قالت جىبەرمەيدى: «بۇگىن ماكەڭە تاڭعى شايدى اقتوتىنىڭ ءوزى قۇيىپ بەرىپتى», دەيتىن. ءتىپتى وزىنە دە: «اقتوتى كوزىڭىزدى كۇل­دىرىپ جىبەرۋدىڭ جولىن تاۋىپتى عوي», دەپ قالجىڭدايتىن. ايەلى ءوزى مەن ماراتتىڭ عانا ەمەس, تىنىستان اتاسى مەن كۇلايحان ەنەسىنىڭ دە بار جاقسى قاسيەتتەرىن جيناقتاعان ەكى ۇل تاۋىپ بەرگەندە ماكەڭنىڭ كوزىندەگى كۇلكىگە بۇكىل «ەگەمەن» قۋانىپ ەدىك. ۇزاق ۋاقىت سىرقاتتانعانى, اۋىلىن ۇنەمى ساعىنىپ تۇرۋىنا, الماتىعا كەتىپ بارا جاتقاندار­دىڭ بارىنە: «ەلگە سالەم ايتا با­رىڭ­دار» دەۋىنە سەبەپشى بولعان اكە­سى­نىڭ دۇنيەدەن وتكەنى بولماسا, ونىڭ كوزىنەن كۇلكى كەتپەۋىن بارشا تۋعان-تۋىستارى قالايتىنداي بولىپ كورىنەدى. ءىنى-قارىنداستا­رىنىڭ ءۇش-تورتەۋى اعالارىنىڭ ارتىن الىپ, استاناعا كەلدى, قالا­نىڭ كوركەيە تۇسۋىنە ۇلەس قوسۋدا. ۇلكەن ۇلى قانات «قازاقتە­لە­كومدا» قىزمەت اتقارادى. ول قىزمەتكە تۇرعاندا حابارلاسقان ءابدى-ءازيز: «ماكەڭنىڭ ۇلكەنى ادامزاتتى ءبىر-بىرىمەن باي­لانىس­تى­راتىن بولىپتى», دەپ ءماز بولعان. كەلىنى دينارا – زاڭگەر. ال كىشىسى الماتتىڭ «قازاەرو­ناۆي­گاتسيادا» مەنەدجەرلىك قىز­مەتتە جۇرگەنىن بىلگەندە مارقۇم ءابدى-ءازيز: «ماكەڭنىڭ كىشىسى ادامزاتتى ءبىر-بىرىمەن قاتىناستى­راتىن بو­لىپ­تى», دەپ شاتتاناتىن ەدى-اۋ دەپ ويلايمىن. نەمەرەسى نازەركە باس­تاعان كەلەسى بۋىن ۇرپا­عى دا ادامزات بالاسى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىنە سەنىم مول. ەڭ باستىسى, ماكەڭنىڭ كوزىنەن كۇلكى كەتپەسىن دەيىك. ەرجۇمان سمايىل, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.