جىر جاسىنى

ادامگەرشىلىك جىردىڭ ءتاجىن ورناتۋعا بار قۋاتىن سارپ ەتكەن اقىنداردىڭ سانى كوپ ەمەس. ەكەۋ بولسا, ءبىرى – قاسىم امانجولوۆ, بىرەۋ بولسا, بىرەگەيى جانە قاسىم ەدى. قاسىمنىڭ قاسيەتى ول ەشتەڭەدەن تايسالماي, ءوزىنىڭ وزەكتى جارعان وتتى جىر­لارىن نوسەرلەتىپ-اق جازدى. ۇلتشىل اتا­نىپ قاۋىمداسقان جيىندارعا دا ءتۇسىپ, قاناتىن كۇيدىرگەن كەزى بولدى. سول «اعات­تىعىنا» كەشىرىم سۇراعاننان كەيىن دە كەۋدەسىن كەرنەگەن جىرلارىن كوگەر­شىندەي ۇشىردى. ءسويتىپ, الماس جىرىنىڭ ان­تولو­گياسىن جاساپ كەتتى. جالپى, جارا­تىلى­سىندا ىشىنە بۇگەتىن قالتارىسى جوق قاسىم اقىننىڭ قاي كەزدە دە اعىنان جارىلاتىن مىنەزى ولەڭدە­رىندە دە سايراپ تۇر. ول كەزدە ايتارىمدى ايتىپ وتسەم دەگەن اقىنعا جالا جابۋ تۇك ەمەس ەدى. بۇل سوزىمە ءبىر دايەك كەلتىرە كەتەيىن. «ەل ىشىندەگى تاپتىق ايىرما­شى­لىقتاردى كورمەي, ولاردىڭ ءبارىن «قازا­عىم» دەپ جالپىلاما اتاۋ الاش اقىن­دارىنىڭ دا تاقىرىبى بولعان. ولار مۇنى وزدەرىنىڭ ۇلتشىلدىق ساياساتىنا تيەك ەتكەن. جاسىرماي ايتقاندا, امان­جولوۆتىڭ قاتەلىگى دە وسىندا», – دەگەن سارىنداعى پىكىرلەر قاسىمدى الاشور­داشىلاردىڭ قاتا­رى­نا ىسىردى. بۇعان قوسا تاعى ءبىر مىقتى اقىنىمىز قاسىم جىرلارىنان ۇلتشىل­دىق سارىن تاۋىپ, باس گازەتىمىز «سوتسياليستىك قازاقستانعا» اپ­ارىپ بەرگەندە, سول كەزدەگى گازەت رەداك­تورى قاسىم ءشارىپوۆ ءوز باسىن تاۋەكەلگە تىگىپ, كوپ ويلانىپ جاتپاي دەرەۋ قاسىم­نىڭ ءوزىن شاقىرتىپ, الدىڭعى ماقالانىڭ كۇشىن جوياتىنداي قارسى ماقالا جازدىر­تىپ الادى دا قايشىلاسقان قوس ماقالانى گازەتتىڭ ءبىر بەتىنە باسادى. ءسويتىپ, قاسىم سياقتى حالقىنا ارداقتى اقىندى ءبىر تاجالدان امان الىپ قالدى. ءبىزدىڭ بۇل ايتىپ وتىر­عانىمىز, قاسىم تارتقان ازاپ­تىڭ ءبىر ۇشتىعى عانا. كەيىن ول جازۋشىلار وداعىن­دا بولعان پارتيا جينا­لىسىندا تۇتاس جارا­تىلىسىمەن اقىن بوپ تۋعان قاسىم بىلاي دەپ جاۋاپ ولەڭ وقيدى. كوپ جىلدار بولدىق جىگىت سىلاڭداعان, شارشى توپ تالقىسىندا سىنالماعان, ومىردە ەركىن سىلتەپ جۇرە بەردىك, كۇيى مول كوڭىلمەنەن شىعانداعان. قانشاما زەيىندىمىن دەسەڭ-داعى, كوپ جايتتەر بولادى ەكەن ۇعا الماعان. وزىڭە ءوزىڭ سىنشى بولا الماساڭ, نە كەرەك قيالىڭدى قۇر الداعان, جات كورەر جايدارى اشىق بۇل ءسوزىمدى, ءۇڭىلىپ كوكىرەگىمەن سىر الماعان. ءاي, قاسىم, بار ما ءجونىڭ اداسارلىق, كۇشىڭ بار, عۇمىرىڭ بار, كوپ جاسارلىق. بولدى ءۇيىر قايدان عانا بۇل ناشارلىق؟ ارىڭ مەن جانىڭ ەركىن سىرلاسارلىق… – دەپ شىبىن جانى شىرقىرايدى. وي-پاراساتى مەن اشىق ءۇنى قابات كەلگەن جاننىڭ ارۋاقتى ارقا تۇتاتىندىعى ەكى باستان. وسى جەردە ءبىز ارداقتى اقىنىمىز ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ ەستەلىگىن ەسكە تۇسىرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ءبىر جيىندا قاسىم اقىن مىنبەرگە شىعىپ ولەڭ وقىپ تۇرادى. كەنەت جەر شايقالىپ كەتەدى. مۇنى بىردەن سەزگەن ابەكەڭ: «ءاي, قاسىم, جەر قوز­عالىپ جاتىر عوي…» دەگەندە قاسىم: «قوز­عالسا قوزعالا بەرسىن», دەپ تۇك بولما­عانداي ءتۇر تانىتىپ, ولەڭىن وقي بەرىپتى. بۇل جەردە ءبىز تازا اقىننىڭ جان تەبىرەنىسىنە ەش­قانداي بۇلقىنىس كەدەرگى بولا الماي­تىنىن اڭعارامىز. ءتىپتى, جەردىڭ ءوزى دە, بالكىم, مىناداي وجەت ۇرپاعىنىڭ تەبىرەنىسىن قولداعان شىعار. اتاقتى شىڭعىسحان اۋەن اتاۋلىعا قۇلاق قويىپ, تىڭدامايدى ەكەن. ءوزى سىيلايتىن ءبىر ادام: «بۇنىڭىز قالاي؟»  دەپ سۇراپتى-مىس. سوندا شىڭ­عىسحان: «مەن تەك كۇيەۋى مايداندا شەيىت بولعان ارۋ مەن توسىننان بالاسىن تاجال جۇتقان انانىڭ عانا جوق­تاۋ-زارىنا يلانام, باس­قا­سىنىڭ ءبارى جالعان», دەپتى. سول ايتپاقشى, ناعىز اقىننىڭ شىنايى تەبىرەنىسى دە سولاي بولسا كەرەك. قاسىم اقىننىڭ قاي شىعارماسىن الساڭ دا ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى تەبىرەنىستى اداسپاي تاباسىڭ. مىسالى: كۇيىم تاسىپ بارادى, كۇيىم تاسىپ, ويناقتايدى ون ساۋساق پەرنە باسىپ… دۇنيەگە قارايمىن وتتى كوزبەن تەرەزەسىن جانىمنىڭ ايقارا اشىپ.   قۇيقىلجىعان ءبىر كۇيدىڭ باستاماسى, دومبىراما كەلىپ تۇر تايتالاسىپ… كۇي دەگەن ءبىر سەل ەكەن جوڭكي اققان, قيالىمدى بارادى الىپ قاشىپ; قارشىعاداي جۇرەگىم, الاس ۇرشى, كۇي تولقىنمەن, كەتتىم مەن ارالاسىپ, – دەسە, ودان كەيىن: ياپىر-اي! تۋدىم نەگە ويشىل بولىپ؟ كەۋدەم تولىپ بارادى, كەۋدەم تولىپ – دەپ تولعانادى دا: ومىرگە كەلگەنىم جوق بوستان-بوسقا, مەن قايتىپ بوسقا جاساپ, بوسقا ولەمىن, – دەپ شامىرقانادى. ءدال وسىنداي وتكىر مىنەز اقىندى ەشقا­شاندا الداعان جوق. قايتا سانا ساۋلەسى ءوز­گە­دەن وتكىر ەكەنىن ۋاقىتتان وزىپ تۋعان قا­سيەتىن كورسەتتى. بۇل جەردە اقىن بولمى­سى تازا تابيعاتپەن ءوزارا ۇندەسىپ, ادامي رۋح­تىڭ قۇدىرەتتىلىگىنە ءتانتى ەتەدى. بولماسا بۇلا كۇشى بۇلقىنعاندا: …قۇدىرەت كۇشى, جەر-جاھاننىڭ قاناتىن بەر قىران قۇستىڭ, اشۋىن بەر ارىستاننىڭ, جۇرەگىن بەر جولبارىستىڭ! كۇللى الەمنىڭ اشۋ-كەگى, ورنا مەنىڭ كەۋدەمە كەپ! جاۋ جولىنا اتام سەنى, بومبا بول دا, جارىل جۇرەك, – دەپ ابدوللا جۇماعاليەۆ رۋحىمەن جار سالادى. مىنە, مۇنى اقىن العىرلىعى دەمەي كور. قاسىم وسى جاراتىلىسىمەن بارشا اقىن­­نىڭ, قالا بەردى, ار-نامىستى جاندار­دىڭ جاراتىلىسىن تاپ باسىپ بەرىپ وتىر. كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا نە ءبىر تالانتتار ۇراندى جىرلاردىڭ قۇربانى بولىپ كەتتى عوي. قاسىم دا سونداي جىرلار جازدى. بىراق ونىڭ جىرىندا ءبىر ۇلى قاسيەت بولدى. ول ءتىلىمىزدىڭ ۇلان-عايىر بايلى­عىنىڭ التىن قازىعىن ساقتاپ قالدى. جانە سول كەزدەگى استانامىز الماتىدا قاسىم اقىندى تۋ عىپ ۇستاپ كوتەرگەن ءبىر تىلسىم كۇش بولعان ەكەن. ونى ادام جاساعان جوق, بيلىك وكىلدەرى دە جاساعان جوق. ول تەك ءبىر اللانىڭ عانا قۇدىرەتىمەن كەلگەن سەكىلدى. ول قازاق پوەزياسىنىڭ ۇلىق­تى دا ۇلاعات­تى, كيەلى دە كەپيەتتى قارا شاڭىراعىن بيىكتەتىپ ءسوزستان الەمىنىڭ مەرەيىن ءوسىرىپتى. جاسىن جىرعا ءسوز بەرەلىك: سۇيەم سەنى تۋعان ەل – اتامەكەن, ابزال انام سەنسىڭ عوي قۇشاعىڭ كەڭ. جەر مەن كوكتىڭ جانناتى ءبىر ءوزىڭسىڭ, سەنەن ارتىق نە تابام, قايدا كەتەم. اسانقايعى ەمەسپىن, قاسىممىن مەن, ىزدەمەيمىن «جەرۇيىق» جەلگەن جەلدەن, قورقىت تا ەمەن, ەلسىزدە, كور باسىندا قوبىزىمەن سىرلاسىپ كۇڭىرەنگەن. ەركە جانمىن, ومىردە ءوستىم ەركىن, «ەركەلەمە, ەي جىگىت, ەسپە» دەر كىم؟! ءوز ەلىمدە وزەندەي گۇرىلدەيمىن, تاسىپ, شالقىپ وتەمىن, وسى سەرتىم, – دەپ شالقيدى. بۇل ارىندى اقىنعا ءتان مىنەز عوي. ۇلىلاردىڭ سارقىتىنداي جاراسىپ تۇر. ءيا, كونە سىردىڭ كۇمبىرلەگەن كۇم­بەزدى جىرىن توگىندەتكەن ءابدىلدا ء(تاجى­باەۆ) اقىن; اتىراۋ وڭىرىنەن تەڭىز تول­قىن­دارىمەن سىرلاسىپ, جايىقتىڭ جاي­ماشۋاق لەبىن الىپ كەلگەن ءابۋ ء(سار­سەنباەۆ) اقىن; سوناۋ نارىن قۇمىنا قۇمى­عىپ قالماي, ونىڭ قۇدىرەتتى ءۇنىن كوككە كوتەرە بىلگەن تايىر (جاروكوۆ) اقىن; مىنا جەتىسۋ وڭىرىنەن جىرىنا بۇلاق­تىڭ سىڭعىرىن سىرعا ەتىپ, قۇراق­تىڭ سىبدىرىن جىرعا قوسقان عالي (ورمانوۆ) اقىن; ارقانىڭ اساۋ تابيعا­تىن ءوز ساباسىنا ءتۇسىرىپ, ساناڭا مىقتاپ ۇيالاتقان جۇماعالي (ساين) اقىنداردىڭ بىرىگىپ كوتەرگەن شاڭىراعىنىڭ, بىرىگىپ شىرقاعان ءان اۋەنىنىڭ باسىندا قاسىم اقىن تۇردى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ءبىر-بىرىنە ۇقساماي­تىن بۇل اقىنداردىڭ قۇ­دىرەتتى ءۇنى ەشقاشاندا وشپەك ەمەس. قاي­تا عاسىرلار­مەن بىرگە جاڭارىپ, جاڭعىرىپ وتىرادى. ءسوز سوڭىندا ءبىز قاسىم اقىننىڭ ۇرپاقتار ەسىندە جاتتالىپ قالعان «ءوزىم تۋرالى» جىرىنا دەن قويىپ وتەيىك. بۇل ناعىز قازاقى جاراتىلىسپەن جازىلعان پالساپالىق تۋىندى. مۇندا كونە جىراۋ­لاردىڭ تەلەگەي-تەڭىز وي تولعام ورامدا­رىنىڭ جاتقانى ءوز الدىنا, ون ءبىر بۋىن­دى قارا ولەڭگە وزگەشە ءوڭ بەرگەن عوي. وقىپ كورەيىك: وزگە ەمەس, ءوزىم ايتام ءوز جايىمدا, جۇرەگىم جالىن اتقان ءسوز دايىندا, تەرەڭدە تۇنىپ جاتقان داۋىل كۇيدى, تەربەتىپ, تۋلاتىپ ءبىر قوزعايىن دا…   امانجول-راحىمجاننىڭ قاسىمىمىن, مەن قالعان ءبىر اتانىڭ عاسىرىمىن, بىرەۋگە جۇرتتا قالعان جاسىعىمىن, بىرەۋگە اسپانداعى اسىلىمىن… «ايتىپ وتكەن اقىندا ارمان بار ما؟» دەگەن وسى. بۇكپەسىز بارىن ادال ايت­قان اقىندى اللا دا, ادام دا قۇرمەتتەيدى ەكەن. وعان ۇلى مەرەكەلەرى قاتار كەلگەن ۇلى اقىندار قاسىم امانجولوۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ءول­مەس ولەڭ-ومىرلەرى دالەل بولا الادى. سەيفوللا وسپان, اقىن.