قىس قىر استىندا

ال وعان ازىرلىكتىڭ جايى قالاي؟ ءيا, تاڭ اتپايمىن دەسە دە, كۇن قويمايدى دەمەكشى, جاز دا ءوتىپ بارادى. ال ودان ارعىدا قو­ڭىر كۇزگە دە ءبىر-اق ايداي ۋاقىت قالىپتى. قىس قىر استىندا دەپ جاتقانىمىز دا سوندىقتان. ەندەشە قولدان سۋسىپ شىعىپ بارا جاتقان التىنداي ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانىپ جاتىرمىز با؟ ايعايلاي-ايعايلاي قاسقىر­دان دا ۇيات بولدى دەمەكشى, سە­مەيدىڭ قىسقا دايىندىعى تۋرا­لى ءسوز قوزعاۋعا كەيدە ءوزىڭ دە ۇيا­لاسىڭ. ويتكەنى, بۇل ابدەن جاۋىر بولعان تاقىرىپ. بىراق سولاي ەكەن دەپ ءۇنسىز قالۋدىڭ جانە رەتى جوق. ونىڭ ۇستىنە ءىستىڭ بايى­بى­نا بارماي, تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىندەر قاي كەزدە بولسىن تا­بىلادى. ورتاق ىسكە قولقابىس تي­گىزۋدىڭ ورنىنا كەرىسىنشە بوگەت جاساپ باعاتىندار دا سولار. سونداي كەراۋىزدىق سالدارىنان سەمەي بيىلعى قىسقا تاعى دا داي­ىن ەمەس دەگەن بىرجاقتى پىكىردىڭ ينتەرنەتكە دەيىن شىعىپ كەتكەنىن ەستىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. شىن­دى­عىندا ماسەلەنىڭ ءمانىسى قالاي, ەندى سوعان توقتالساق دەيمىز. وسى ورايدا, قالانىڭ جاڭا باسشىسى ايبەك كارىموۆتىڭ جا­ڭا قىزمەتكە تاعايىندالعان بەتتەن ءبىرىنشى كەزەكتە جىلۋ ماسە­لە­سىنە بەل شەشىپ, كىرىسىپ كەتكەنىن ايتپاسقا بولمايدى. بۇل ءوز­ەك­تى ماسەلە قازىردە دە اكىمنىڭ نا­زارىنان تىس, كوڭىلىنەن تاسا قا­لىپ وتىرعان جوق. سونىڭ ايعا­عىنداي, ول وسىعان دەيىن وسى ءما­سەلە جونىندە قالانىڭ سەگىز جەرىندە جيىن وتكىزگەن-ءدى. سول جي­ىنداردا زاڭدى جانە جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ جىلۋعا بەرەشەگى, تۇر­عىن ۇيلەردىڭ قىسقا دايىن­دى­عى جان-جاقتى ءسوز بولدى. مۇ­نىڭ سىرتىندا بۇل ماسەلەلەر جەرگىلىكتى باسىلىمدار مەن تەلەديداردان تۇراقتى تۇردە قوزعا­لىپ كەلەدى. سونىڭ ءبارى قوسىلا كەلگەندە ءىس ناتيجەسى جامان ەمەس. اي­تا­لىق, جىلۋعا قارىز وتكەن جىل­دىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىر­عان­دا ەكى ەسەگە كەمىگەن. سولاي دەي تۇرعانمەن, ءالى دە وتەلمەي جاتقان قارىز مولشەرى 600 ميلليون تەڭگەنىڭ ۇستىندە. قايسىبىر كاسىپورىنداردىڭ بۇل تۇرعىداعى قارىزى ميلليون تەڭگەدەن اسىپ وتىرعانى, ارينە قىنجىلارلىق ءجايت. سول سەبەپتەن دە جەرگىلىكتى بيلىك امالسىزدان قاتاڭ شارا­لار­عا بارۋدا. ياعني, مۇنداي كا­سىپ­ورىندار جىلۋ جۇيەسىنەن اعى­تىلىپ تاستالدى. سونداي-اق, جەكە تۇلعالارعا دا قاتاڭ شارالار قاراستىرىلۋدا. ماسەلەن, ال­داعى جىلۋ ماۋسىمىندا سۋ, جا­رىق, جىلۋ ءۇشىن ورتاق كۆيتانتسيا ەنگىزىلۋى مۇمكىن. سوندا ءسىز جىلۋعا قارىز بولساڭىز جارىقتان قا­عى­لاسىز. بۇل, ارينە قاتال شارا. ءبى­راق, «ايۋعا ناماز ۇيرەتكەن تاياق» دەمەكشى, سونداي قاتاڭ تالاپ تا كەرەك پە دەيمىز. ال ەندى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قىس­قا دايىندىعىنا كەلسەك, بۇل ءما­سە­لەدە دە قوزعالىس جوق ەمەس, بار. سولاي دەي تۇرعانمەن, تۇر­عىن ءۇي كووپەراتيۆتەرى باسشىلا­رى­نىڭ باسىم بولىگى ءالى دە كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەگە سا­مار­قاۋلىق تانىتۋدا. قالاداعى بارلىق تۇرعىن ۇيلەردىڭ ازىرگە تەڭ جارىمىنان استامىنىڭ الدا­عى قىسقا دايىن بولماي وتىر­عانى سوعان ايقىن دالەل. ءجا, ەندى قىسقا دايىندىق با­رىسىنداعى نەگىزگى ءتۇيىندى ماسە­لەگە كەلەيىك. مۇنداعى دابىل قا­عارلىقتاي ءجايت تۋرالى وسىدان التى-جەتى جىل بۇرىن ءسوز قوزعالا باستاعان بولاتىن. شىندىعىندا سوناۋ وتىزىنشى جىلداردان بەرى اۋىستىرىلماي ابدەن توزىعى جەت­كەن جىلۋ قۇبىرلارى مەن سانى كوپ تە ساپاسى جوق قاپتاعان قا­زان­دىقتار مۇندا اپاتتى جاعداي­دىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا ورىن الاتىندىعىنا كۇمان قالدىر­ما­عان. ابىروي بولعاندا, وسى ءبىر وزەك­تى ماسەلەگە 2005 جىلى وبلى­مىزعا كەلگەن ساپارىندا ەلباسى­مىز كوڭىل ءبولىپ, رەسپۋبليكا ۇكى­مەتىنە ناقتىلى تاپسىرما بەر­گەن-ءدى. سودان بەرىدە سەمەيگە ءوت­كەن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تەك جىلۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 16 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبو­لىندى. وسى ەكى ارالىقتا ءتيىمسىز دەپ تابىلعان 14 قازاندىق جابى­لىپ, جاڭادان ەكى قازاندىق قا­تارعا قوسىلدى, جالپى ۇزىندىعى 45 شاقىرىم بولاتىن جىلۋ قۇ­بىرلارى الماستىرىلدى. ال بيىلعى جىلى قالانىڭ سول جاعالاۋىن جىلۋمەن قامتا­ماسىز ەتەتىن ءبىرىنشى ەنەرگە­تي­كا­لىق جىلۋ ورتالىعىنداعى كەشەن­دى قۇرىلىسقا رەسپۋبليكا, وب­لىس جانە قالا بيۋدجەتىنەن 8 ميللياردتان استام قارجى ءبولىنىپ وتىر. ونىڭ باسىم بولىگى ورتا­لىق­تان كەلىپ جاتقانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونداي-اق, الگى كەشەندى قۇرىلىس الاڭىنا قاجەتتى ماتەريالدار دا جەتكىلىكتى. مۇندا 600-گە جۋىق ادام ءۇش ماۋسىمدا بەل شەشپەي ەڭبەك ەتۋدە. ولار مۇندا جاڭادان سالىنىپ جاتقان ساعاتتىق قۋاتى 200 گكال. ەكى سۋ جىلىتقىش قازاندىعىنىڭ, سۋ قوي­ماسىنىڭ, كومىر ءتۇسىرىپ, ونى ۇنتاقتايتىن, سول كومىر قالدى­عىن ساقتايتىن قويما قۇرى­لىس­تا­رىمەن جانە باسقا دا ماڭىزدى جۇمىستارمەن شۇعىلدانۋدا. بۇ­رىن ورتالىق سۋدى قالالىق «ۆوداكانال» مەكەمەسىنەن الىپ كەلگەن بولسا, ەندى سۋ تىكەلەي ەرتىس وزەنىنەن تارتىلۋدا. سوعان وراي سۋعا قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇش ەسەگە ارتقان. سونداي-اق, قا­زىرگى زاماننىڭ جاڭا قوندىر­عى­لارىن ورناتۋ ناتيجەسىندە ءتۇتىن­نەن كەلەتىن زيان مولشەرىن 99,60 پايىزعا كەمىتۋگە قول جەتكىزىلمەك. وسى اتالعان جىلۋ ورتالى­عى­نا قاراستى جەتىنشى قازاندىق باستاپقىدا تەك كۇردەلى ءجون­دەۋ­دەن وتكىزىلەدى دەپ ەسەپتەلسە, ءاب­دەن توزىعى جەتكەندىكتەن ەندى ونى قايتا سالۋ قاجەتتىلىگى تۋىن­داپ وتىرعان كورىنەدى. بۇل ءىس تە جىل اياعىنا دەيىن ءوز شەشىمىن تاپ­پاق. قالعان جۇمىستاردىڭ ءبا­رى ءوز مەرزىمىندە اياقتالا­تىندىق­تان بۇدان قالا تۇرعىندارى زارداپ شەكپەيدى دەسەدى مۇنداعىلار. جوعارىدا ايتقانداي, سەمەيدەگى جىلۋ ماسەلەسى جەرگىلىكتى بي­لىكتىڭ نازارىنان تىس قالىپ وت­ىر­عان جوق. ايتالىق, جۋىردا مۇندا وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە كومم­ۋ­­­­نالدىق شارۋاشىلىق باسقارما­سى­نىڭ باستىعى ايتقازى شەرۋباەۆ, سەمەي قالاسى اكىمىنىڭ ور­ىنبا­سا­رى دميتري گاريكوۆ جانە «تەپ­لو­كوممۋنەنەرگو» مەملەكەتتىك كوم­­­مۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ تەحنيكا­لىق ديرەكتورى قۋات مىر­زاس­پا­ەۆ­تىڭ قاتىسۋىمەن بۇ­قارالىق اقپا­رات قۇرالدارى وكىل­دەرىمەن باسپا­سوز ءماسليحاتى ءوت­كىزىلدى. وندا دا تالاي ماسەلەلەر ورتاعا سالىندى. قالانىڭ ورتا­لىق بولىگىندەگى قا­زان­دىقتار ال­داعى جىلۋ ماۋسى­مى­نا قازىردەن دايىن ەكەندىگى اي­تىلماي قالما­دى. جالپى, سەمەيدەگى جىلۋ ءما­سەلەسى 2013 جىلعا دەي­ىن تۇپكى­لىك­تى ءوز شەشىمىن تا­با­دى دەدى وب­لىستىق باسقارما باس­تى­عى. سون­دىقتان دومبىرام نە دەي­دى, مەن نە دەيمىن دەگەن بوس ءسوز­دەن اۋلاق بولايىق, اعايىن. داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.