مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ىسكەر باسشى, ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ۇزاق جىلدار بويى الماتى قالاسى مەن وبلىسىندا پارتيا-كەڭەس قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس جاساپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ نىعايىپ, ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋمەن قاتار, ەل ارداقتىسىنا اينالعان ارداگەر اعامىز ءىزباسار بالتاعۇلوۆ سول ولشەمگە سياتىن جاننىڭ ءبىرى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساناتتان قالماي, تۋعان ەلدىڭ كادەسىنە جاراپ جۇرگەن ۇلكەن جۇرەكتى ەلگەزەك اعانىڭ عۇمىرنامالىق بايانىندا ءوسۋ, ورلەۋ جولدارىنىڭ بەلەس بەدەرلەرىن, عيبراتتى ءومىرىنىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعان ارتىندا سايراپ جاتقان ىزگىلىكتى, ادامي قاسيەتتەرى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق. – ءىزباسار اعا, قازاق حالقىندا ادەمى, ابىرويلى قارتتىق, قارياگەرشىلىك قاسيەت تە اتادان كەلە جاتقان مۇرا. ءسىز سول اسىل مۇراعا ادالدىق تانىتىپ كەلە جاتقان ەل اقساقالىسىز دەسەم, اكەڭىز بالتاعۇل بيگەلديەۆ تە ەل باسقارعانى ءوز الدىنا, ازاماتتىعىمەن, اقىندىعىمەن بالقاش وڭىرىنە, الماتى وبلىسىنا تانىمال ادام بولعان عوي. اكەدەن ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى دەگەن... – راحمەت, اينالايىن, ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى “ەگەمەن قازاقستان” توقسانعا كەلىپ جاتىر ەكەن, تويلارىڭىز قۇتتى بولسىن. انا كۇنى سول تويعا تەلەديداردان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى بارعانىن كورىپ قۋانىپ قالدىم. قۇدايعا تاۋبە, نۇرەكەڭ ديمەكەڭنەن العان ەستافەتانى ابىرويمەن جالعاستىرىپ كەلەدى. اتا-بابامىزدىڭ ارىدان كەلە جاتقان كەرەمەت جاقسى ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىنىڭ ءبارى ساقتالۋدا. ەڭ الدىمەن نۇرەكەڭە وسى ءۇشىن راحمەت ايتامىن. ۇلت بىرلىگىن, تىنىشتىقتى ساقتاپ, ەلىن جاقسى باسقارىپ وتىر. استانانى كوشىرگەنگە ءبىرلى-جارىم ادامدار رەنجىپ ەدى, سولاردىڭ ىشىندە ءوزىم دە بارمىن. جوق, ونىسى دۇرىس ەكەن. جاڭا استانانى اپارعان جەرى قازاقستاننىڭ قاق ورتاسى, ونىڭ ۇستىنە قازاقتىڭ العاشقى مەملەكەتتىگىن قۇرعان ابىلاي, ابىلقايىر حاندار قونىس تەپكەن جەر, كورەگەندىك جاساپ ۇلكەن قالا ورناتقانىنا قازىر ەل ريزا. قازاقستان بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىقتى. قازىر ءبىز مىقتى وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندامىز. ەندى اكەيگە كەلەيىك. بالتەكەڭ تەك قانا اكەم بولعاندىقتان ەمەس, ول كىسى شىن مانىندە ءوز ۋاقىتىندا حالقىنىڭ قامىن جەگەن, ەلى ءۇشىن ەستى ءومىرى مەن ەسەلى ەڭبەگىن اياماعان, ءوز كەزەڭىنە ساي قايراتكەر بولعان ادام. قازاقتىڭ ءجۇز ءبيىنىڭ ءبىرى بيگەلدى ءبيدىڭ بالاسى. جاسىنان وتە زەرەك, پىسىق بولىپ وسەدى. ارابشا, لاتىنشا, ورىسشا حات تانىپ, كەيىن ءوز بەتىنشە ساۋاتىن كوتەرىپ, ادەبيەت پەن تاريحتى كوپ وقىعان, ءارى سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ەدى. ءوزى ءانشى, كۇيشى, گارمونمەن قازاق, تاتار, قىرعىز اندەرىن وتە جاقسى سالاتىن. كاسىپتىڭ بارلىق ءتۇرىن مەڭگەرگەن. بايگەگە جۇيرىك قوسىپ, قۇس سالىپ, تازى جۇگىرتكەن, ۇلكەن ساياتكەر كىسى ەدى. قۇرالايدى كوزىنەن اتاتىن مەرگەن ەدى. قانسوناردا ساياتقا شىققاندا 20 وق ساناپ اكەتسە, 20 قىرعاۋىل اكەلەتىن. بىزگە قول قاۋعا, اۋ, سۇزەكى, قايىقپەن ءجۇزىپ ءجۇرىپ جەلىقارماق, جايقارماقتارمەن بالىق اۋلاۋدى ۇيرەتتى. اشارشىلىق جىلدارى الماتى وبلىسى, بۇرىنعى بالقاش اۋدانىنىڭ جەلتوراڭعى اۋىلىنداعى ەلدى اڭ اۋلاپ, بالىق ۇستاپ امان الىپ قالعان. ءوزى كوپشىل, قازاقتان دوس-جارانى بىلاي تۇرسىن, ورىستان جەكجاتى كوپ ەدى. بالتەكەڭ جەتىسۋدا كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋعا دا بەلسەنە قاتىناستى. سارىتاۋقىم بولىسىنىڭ رەۆكومى بولدى. كەيىن بازانى باسقاردى. ەلگە سىيلى, بالقاش اۋدانىنىڭ ەڭ قۇرمەتتى اقساقالى بولدى. باسقا قىزمەتى ءوز الدىنا, ول كىسى حالىق اقىنى ەدى. كوزى تىرىسىندە ءۇش كىتابى جارىق كوردى. انام ءماريا وتە كورىكتى, ەسكىشە حات تانىعان, قولى شەبەر-ءتىن. ون ءبىر قۇرساق كوتەرگەنمەن جاستاي شەتىنەپ, ەكى قارىنداسىم اجار, قۋان ۇشەۋىمىز وستىك. ۇشەۋىمىزدىڭ ىشىمىزدەگى ەڭ اقىلدى, جانىپ تۇرعان قۋان بۇگىندە ارامىزدا جوق, كوڭىلگە مەدەت – ارتىندا ۇرپاعى بار. ەگەر وسى ومىرىمدە كىشكەنە جەتىستىككە قول جەتكىزسەم, ول اتا-انامنىڭ ارقاسى, اكەمنىڭ ءتالىم-تاربيەسى, اقىل-كەڭەسى. سول كىسىلەرگە قارىزدار اداممىن. – ءسىزدىڭ ماڭدايىڭىزعا قاراقان باستىڭ قامىنان اسىپ, ەلگە, جەرگە, حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتۋ باقىتى دا بۇيىرىپتى. – ونىڭ راس, قاراعىم. العاشقى ماماندىعىم مۇعالىمدىك ەدى, وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ كوزگە تۇسكەن بولۋىم كەرەك, 1954 جىلى بالقاش اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. سول جىلدارى سولتۇستىكتە تىڭ يگەرۋگە جاستاردى تارتسا, بىزدەر وڭتۇستىكتىڭ جاستارى ەكىنشى تىڭ – مال شارۋاشىلىعىن يگەرەمىز دەپ ورتالىق كوميتەتكە ۇران تاستادىق. ول جامان بولعان جوق, وبلىستا ءبىرىنشى ورىن الىپ, “ۋرال” موتوتسيكلىن, كەيىننەن “موسكۆيچ” اۆتوكولىگىن جەڭىپ الدىق. سول جىلدارى باقاناس وڭىرىندە مەملەكەتتىك ونداتر شارۋاشىلىعى قۇرىلىپ, ءۇش جىلداي باسقاردىم. امەريكادان اكەلگەن ونداتر جەرسىنبەيدى دەپ جاتقاندا ماسكەۋدەن شتات اشقىزىپ, 60 تاجىريبەلى مامان اكەلىپ, بالقاشتىقتار 1 جىلدا 1 ملن. دانا ونداتر تەرىسىن وتكىزىپ, وداقتا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتىق. ءسويتىپ, كسرو-نىڭ اڭ شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ تۇڭعىش 1 سلەتىن بىزدە وتكىزۋگە قول جەتكىزدىك. وسىنداي تابىستاردان كەيىن پارتيا-كەڭەس قىزمەتىنە الىپ, 1960-70 جىلدارى وسى اۋداننىڭ باسقارۋ جۇمىستارىندا بولدىم. بىردە ءىسساپاردا بولعان الماتى وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسانباي اسقاروۆ مەنى وبكومعا قىزمەتكە شاقىردى. سول جىلدارى الماتىدا 130 ەلدەن الەمنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ كوريفەيلەرى, اكادەميكتەرى جينالعان سيمپوزيۋم ءوتتى. وسى جيىننىڭ قارساڭىندا بىزدەر وبلىستا 20 فاپ ۇيىمداستىرعانىمىز بار. سوندا دەلەگاتسيا قۇرامىندا كەلگەن اقش پرەزيدەنتىنىڭ باۋىرى ەدۆارد كەننەدي قازاقستان باسشىسى د.قوناەۆقا: ء“بىز ءبىراز نارسە ۇيرەتەمىز بە دەپ كەلسەك, سىزدەردەن ۇيرەنەرىمىز كوپ ەكەن” دەپتى. ودان كەيىن الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى, كەيىن ءبىرىنشى, وبلىستىق پارتكومنىڭ حاتشىسى بولدىم. وسى جىلدارى بۇكىلوداقتىق سوتسجارىستا الدىڭعى قاتاردا بولىپ, الماتى وبلىسى ەكى رەت لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇگىندە سول جاقسى ىستەرگە قاتىسىم بولعانىنا ماقتانامىن. 1980 جىلدارى “كازگلاۆليتونى” باسقارۋعا كەلگەندە ون بەسىنشى ورىنداعى مەكەمە, قىزمەتتەن كەتەردە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. – ءىزباسار اعا, جۇرت ەلىمىزدە ۇمىتىلىپ قالعان اقىندار ايتىسىن كەڭەستىك ءداۋىر داۋىرلەپ تۇرعاندا قايتادان جانداندىرعان ءسىز دەگەندى ايتادى. – اكەي ءبىر كۇنى ء“اي, باتىر-اۋ, قازاقتا سۋىرىپ سالما اقىندار بولعان, سول ءداستۇر ءولىپ بارا جاتىر. ەڭ سوڭعىسى 1943 جىلى جاكەڭنىڭ ايتىسۋىمەن ءوتتى. ۇلكەن قىزمەتتە ءجۇرسىڭ, وسى ەلىڭە قاجەتتى يگىلىكتى ءىستى قولعا الساڭ ەتتى” دەگەنى. وسى اڭگىمەدەن كەيىن ا.اسقاروۆقا بارسام, وسى ماسەلەمەن قوناەۆقا كىرىپ شىعۋىما كەڭەس بەردى. ديمەكەڭە جەتكەنشە قارسىلىقتار از بولمادى. سودان ماسكەۋگە جول تارتىپ, كوكپ وك يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى ءزيميانيننىڭ قابىلداۋىندا بولدىم, ول ساقتىق جاساپ م.سۋسلوۆقا سىلتەدى. قويشى ايتەۋىر, وعان ءتۇسىندىرىپ, كەلىسىمىن العاننان كەيىن ديمەكەڭ رۇقساتىن بەردى. ءسويتىپ, م.اۋەزوۆ “ايتىس ونەرىنىڭ التىن دىڭگەگى” اتانعان جەتىسۋدا ايتىس قايتا جاڭعىردى. وسىنداي باستان وتكەن ەڭبەك بار. بوسقا ءومىر ءسۇرىپ, سەكسەنگە ءجاي كەلگەنىم جوق, “اتانىڭ عانا ەمەس, ادامنىڭ بالاسى بول” دەپ اباي ايتقانداي, ادامنىڭ بالاسى بولۋعا تىرىستىق. وتكەنگە, ارينە, سىن كوزبەن قارايمىن. كەمشىلىكسىز بولمايدى. بىراق, ءوزىمنىڭ وركەندەگەن ەلىمە شامام كەلگەنشە ۇلەس قوستىم عوي دەپ ويلايمىن. تاعدىرىما ريزامىن. – ءسىزدىڭ الماتى قالاسىنداعى ساز اسپاپتارى مۇراجايى جابىلۋعا شاق تۇرعاندا ونى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, رەسپۋبليكالىق ىقىلاس اتىنداعى ساز اسپاپتارى مۇراجايى دەڭگەيىنە جەتۋىنە مول ەڭبەك سىڭىرگەنىڭىزدى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە قويماس. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ديمەكەڭ زەينەتكەرلىككە شىعىپ, باسىنان قيىن-قىستاۋ ۋاقىت وتكەندە دە جانىنان تابىلعانىڭىزدى, بۇگىندە سول كىسىنىڭ مۇراجايىندا قىزمەت جاساپ جاتقانىڭىزدى ايتا كەتكەن ءجون شىعار. سوڭعى ساۋال, ءسىزدىڭ وسىنداي دارەجەگە جەتىپ, الاڭسىز اتقا ءمىنىپ جۇرۋىڭىزدە جاقسى جاردىڭ دا ەڭبەگى از بولماۋى كەرەك. انادان كەيىنگى ەر ادامنىڭ تىلەۋىن تىلەۋشى ادال جارى عوي... – ەگەر ماعان جاراتقان باسىما ازدى-كوپتى باق قوندىرسا, ول وسى ادال جارىما بايلانىستى عوي دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, جارىڭ دۇرىس بولىپ كەزدەسپەسە, توردەگى باسىڭ ەسىككە بارارى حاق. ول كىسى ءوزىن ۇمىتىپ كەتكەن ادام. ونىڭ بۇكىل تىلەگى, ويى, ارمانى – وتاعاسى, بالالارى. بۇل قازاق انالارىنىڭ كوبىندە بار قاسيەت. مىسالى, ءالى كۇنگە اتىمدى اتامايدى. گۇلەكەڭ كەلىن بولىپ تۇسكەندە ەكى قارىنداسىم ۇيدە, ءبىر نارسە بولسا “اعا, ءسىزدى پاپام شاقىرىپ جاتىر”, “اعا, كىسىلەر كەلدى” دەپ ايتا بەرسە كەرەك. سودان توي تارقاعان سوڭ “اعاسى, ءشاي ىشەيىك” دەگەنى. مىنە, سودان بەرى “اعاسىمىن”. بۇل سىي-قۇرمەتتىڭ ەرەكشە ۇلكەنى. ونىڭ ۇستىنە بۇكىل اۋلەتتىڭ, بالا-شاعانىڭ بار تىرلىگىن ءوز موينىنا العان. مەن دە گۇلساعيلا ويشىقىزىن – ويىمنان جاقسى شىعىپ تۇرسا گۇلەكە, ال ءبىر شىعىپ, ءبىر شىقپاي قالسا كۇلەكە دەيمىن. 6-7 بالا ءوسىرىپ وتىرمىز, بىرەۋى قىز, قالعاندارى ۇل. باۋىرلارى سول قىزىما بيلىكتى بەرگەن, بالالارىمنىڭ اۋىز بىرلىكتەرى كەرەمەت. اتىما كىر كەلتىرمەيدى, بايلىعىم – سول بالالارىم. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
الماتى.
