اۋىل احۋالى – قوعام دامۋىنىڭ كورسەتكىشى

ۇكىمەت نازارىنا ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك العانىنا 20 جىل تولعان تورقالى تويى قار­­­ساڭىندا, ەلىمىزدىڭ التىن بەسىگى, بارلىق بايلىقتىڭ كوزى, بە­رە­كە-بىرلىگىنىڭ نەگىزى اۋىلدىڭ, ون­داعى تۇراتىن ەلدىڭ مۇڭ-ءمۇد­دەسىن ناق­تى بىلەتىن, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى سالاسىندا مامان, باس­شى بولىپ قىزمەت اتقارعان ءبىز جانە بار­لىق اۋىل زيالىلارى, قازىرگى اۋ­ىل­دىڭ جاعدايى, حال-احۋالى تۋ­را­لى ءتى­لەك-ۇسىنىس­تا­رىن ۇكى­مەت­كە, اۋ­ىل شا­­رۋاشىلىعى باس­شىلارىنا جەت­كىزۋدى ازامات­تىق پارىز دەپ بىلەمىن. كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعىنا قوماقتى قارجى ءبولىپ, اۋىلداعى مەكتەپ, ەمحانا, اۋىز سۋ سالالارىن سالۋ­دى, جوندەۋدى جانە ءار وبلىستا ەت, ءسۇت جانە قۇس ونىمدەرىن ءون­دى­رەتىن كەشەندەر سالۋ جۇمىستا­رىن قولعا الىپ جاتىر. مۇنداي شارالار ءونىم وندىرۋگە جانە سول كولەمدەگى ءبىراز ەلدى جۇمىسپەن قامتۋعا ۇلەس قوسقانىمەن, اۋىل­دىڭ قازىرگىدەي تۇرالاپ قالعان جاعدايىن, جۇمىسسىزدىق سالدا­رى­نان, ەلدىڭ اسىرەسە جاستاردىڭ جان-جاققا توزىپ كەتكەن كەلەڭ­سىز ۇردىستەرىن, بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋگە جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن جانە تولىق شەشە المايتىنىن اتاپ ايتقان دۇرىس. بۇعان دالەل رەتىندە قازىرگى ۋشىعىپ تۇرعان «دۋمان» شاعى­ن ­اۋدانىنداعى جاعدايدى الاي­ىق. قالاداعى باسپاناسىز ازىپ-توزىپ جۇرگەندەر, «دۋمان» شا­عىن ­اۋ­­­دا­­نىنداعى بوس جاتقان جەر­دى باسىپ الىپ, ءۇي سالماقشى بولعانداردىڭ بارلىعى دا اۋىل­دان كەلگەن جاستار – قا­زاقتار. ولار اۋىلدان وتباسىن اسىراي­تىن جۇ­مىس تاپپاعان سوڭ قالاعا كەلىپ, قۇرىلىسقا كىرىپ, بازاردا ساۋدا-ساتتىق جاساپ, اربا ءسۇي­رە­تىپ, بولماسا جەكە ادام­دارعا جال­دانىپ, جۇمىس ىستەپ, كۇنىن ازەر كورىپ جۇرگەندەر. ولاردىڭ مۇنداي دارەجەگە دۋ­شار بولۋىنا, قازىرگى اۋىل­دا­عى تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك احۋال­دىڭ تومەندەپ, جاستاردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە قاجەتتى جاعدايلار­دىڭ بولماۋى سەبەپ. سوندىقتان دا جاستاردىڭ قالاعا قاراي اعى­لۋى جىل سايىن كوبەيىپ بارادى. سونىمەن قاتار اۋىلدان شال­عاي ەلدى مەكەندەردە, مال ۋچاسكەلەرىندە تۇراتىن ەلگە ءتيىستى كۇن­دەلىكتى تۇرمىستىق جاعدايلاردى جاساي الماعاندىقتان, وعان جۇم­سالاتىن شىعىنداردى قىس­قارتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى اكىم­دەردىڭ ۇسىنىسىمەن, ۇكىمەت 2004 جىلى 800 ەلدى مەكەندى كەلەشەگى جوق دەپ تاۋىپ, ول جەرلەردە تۇراتىن ەلدىڭ جان-جاققا كەتۋىنە جول اشتى. بۇرىن ول ۋچاسكەلەردە مال ونىمدەرىن وندىرەتىن فەرمالار بولعان. ءالى دە ول جەرلەردە جەكە مەنشىك ما­لىن باعىپ وتىر­عان ءبىراز ەل تۇرادى. بۇگىندە الىستاعى مال جايىلىمدارىنا بارا­تىن مال جوق. بۇرىن جامبىل وبلىسىنىڭ مو­يىن­قۇم, سارى­سۋ, تالاس اۋداندارىنىڭ, وڭتۇستىكتەن سوزاق اۋ­دا­نىنىڭ ءتورت ت ۇلىك مالدارىنىڭ 60-70 پايىزى بەت­پاق­دالا ارقىلى ارقاعا شىعارىلاتىن. كەڭ جايلاۋدا مال دا, ادام دا راقاتتانىپ, شالقىپ وتىراتىن ەدى. قازىر ول جەرلەردە ەشقانداي تىرشىلىك جوق, يەن دالا بوس جاتىر. بۇرىنعى ءۇيىر-ۇيىرىمەن الدىڭنان كەسىپ وتەتىن كيىكتەن دە تۇقىم قالماعان سياقتى. بەتپاقدالانىڭ ساي-سالالارىندا ءوسىپ تۇرعان تابيعي سەكسەۋىل دە تاۋسى­لىپتى. ەندى جۇمىسسىز جاستاردىڭ ءبىرازى بەتپاق­دالا­دان قايراقتاستاردى قازىپ دايىنداپ ا­لماتىعا, تارازعا ارتىپ جىبەرىپ جاتىر. جاستار­دىڭ وسىنداي ءارتۇرلى ۋاقىتشا شارۋالارمەن اينا­لىسۋىنا اۋىلدا ىستەيتىن تۇراقتى جۇمىس بولماۋى سەبەپ. جاستاردىڭ مورالدىق تاربيەسى تومەندەپ بارادى. قازىرگى كەڭ ءورىس الىپ وتىرعان جۇمىسسىزدىق سالدارىنان جاستاردىڭ اۋىلعا تۇراقتاماۋى ەلى­مىز­دىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە تەرىس ىقپال جاسايتىن اسا قاۋىپتى جاعداي. ەلدەگى قازىرگى ەگىن ەگىپ, مال باعىپ, ءونىم ءوندىرىپ وتىرعان قاريالار جۇمىستان كەتكەن سوڭ, ول شارۋاشىلىقتى كىم اتقارادى, ەلدى قالاي, نەمەن اسىرايدى؟ بۇرىنعى جۇيەدەگى ءبىر شارۋاشى­لىقتىڭ وندىرەتىن, مەملەكەتكە وتكىزەتىن ونىمدەرىن, قازىرگى ءبىر اۋدان كولەمىندەگى ۇساق, ورتا, ءىرى شارۋا­شىلىقتاردىڭ بارلىعىن قوسقاندا وندىرە الماي­دى. ءبىز تەك قانا ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدى عانا ەمەس, بىرنەشە مەملەكەتتەردى ءتيىستى ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگى بار, جەرى باي ەلمىز. ءبىزدىڭ ەلدىڭ بولاشاعى جارقىن. ال, قازىرگى جاعدايدا وسىنداي كەڭ كولەمدى بەرەكەلى شالقىعان جەردە وتىرىپ, ءوز حالقى­مىز­دىڭ سۇرانى­سىن قامتاماسىز ەتە الماي قىتاي­دان ساپاسى كۇماندى ەت پەن شۇجىق, برازيليا مەن رەسەيدەن قۇرعاق ءسۇت, رەسەي, بەلورۋسسيا, قىرعىز­ستان­نان ءوسىم­دىك مايلارى, ليتۆا مەن ەستونيادان كوكونىس پەن جەمىستەردى, ت.ب. زات­تاردىڭ يمپورت­تالىپ تاسىلىپ, اكەلە­تىنى وتە وكى­نىش­تى. ول ءبىزدىڭ ەلدەگى اۋىلشارۋا­شى­لىق جۇيەسىنىڭ دۇ­رىس قۇرىل­ماي, بارلىق بايلىق­تى يگەرە الماي وتىر­عا­نى­مىزدى كورسەتىپ وتىر. اۋىل­دى جەكەشەلەندىرۋدەن قۇرىلعان مايدا شارۋا­شىلىقتار, ورتاشا فەرمەرلەر تەحنيكا, قاراجاتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن, نەگىزگى سەبەبى دۇرىس ۇيىمداستىرا بىلمەگەندىگىنەن ءتيىستى ءونىم الا ال­ماي, وزدەرىن دە قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. ءىرى شا­رۋاشى­لىقتاردىڭ سانى از, ولار نەگىزىنەن استىقپەن اينالىسادى. باسپاسوزدە جاريالانعان ساراپتاما كورسەتكەن­دەي, 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا استىق ءوندىرىسى – 73, ەت ءوندىرىسى –57, ءسۇت ءوندىرۋ – 94, جۇمىرتقا ءوندىرۋ – 79 پايىز كەمىگەن. كوكونىس پەن باقشا ونىمدەرى 50-75 پايىز تومەن. بۇگىندە بۇرىنعى جۇيەنىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىن مانسۇق ەتىپ, اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعىن ءور­كەندەتۋ جونىندەگى پارمەن­دى شارالاردىڭ ناتيجە­سىن­دە قول جەتكەن تابىس­تاردى بۇركەمەلەپ ىسكە العى­سىز ەتىپ كورسەتۋ ادەتكە اينالعان. بۇرىن قازاق­ستان­دا اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىن وركەندەتىپ وتىرعان 2500-دەن استام سوۆحوز بەن كولحوز بولدى. ولاردىڭ قامتۋىن­داعى بارلىق ەلدى مەكەندەردە مادەني-تۇر­مىس­تىق قىز­مەت مەكەمەلەرى تۇراقتى قالىپتاسقان ءجۇ­يە­دە جۇمىس اتقاراتىن. اۋىلداعى جۇمىسقا جا­رام­دى ەلدىڭ ءبارى جۇمىسپەن قامتىلعان, سەبەپسىز جۇ­مىس ىستەمەي جۇرگەن ادامدار بولسا ارامتاماق رەتىندە جاۋاپقا تارتى­لا­تىن. ول كەزدە جۇمىس تۋرالى ەش­قانداي قيىنشىلىق بولعان ەمەس. ەلدىڭ ءبارىنىڭ جۇ­مى­سى بار, اي­لىق الدى. ءۇي ىرگەسىندە جەرى بار. ءمۇم­كىن­دىگىنە قاراي جەكە مەنشىك مال ۇستادى. ناتيجەسىندە اۋىلدىڭ بەرەكەسى ارتىپ, اۋىلداعى ەل جاقسى ءومىر ءسۇردى. 1990 جىلى قازاقستاندا 36,8 ملن. قوي, 9,8 ملن. ءىرى قارا, 1,6 ملن. جىلقى, 3,3 ملن. شوشقا بولسا, قازىر مال باسى بارلىق تۇرىنەن 2-3 ەسەگە كەمىپ كەتتى. جال­پى ەگىستىك القابى 35,2 ملن. گەكتاردان 21,8 ملن. گەك­تار­عا تومەندەدى. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ ەكونو­مي­كا­سىنىڭ تۇپقازىعى, حالىقتى بارلىق قاجەتىمەن قام­­ت­اماسىز ەتىپ وتىرعان ەگىستىك جەر قۇ­نارىنىڭ جىلدان-جىلعا كەمىپ, توزىپ بارا جاتقا­نى, سوعان ساي الىنعان ءونىمنىڭ دە كولەمى ازايىپ, ساپاسى تومەندەپ بارا جاتقانى اسا قاۋىپتى جاعداي. ويتكەنى, توپى­راق­تىڭ قۇنارىن قالپى­نا كەلتىرۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت جوعارى اگروتەحنيكالىق شارالار قولدانۋدى قاجەت ەتەدى. جەكە شارۋالاردىڭ ەگىستىك جەرگە اۋىسپالى ەگىس ءجۇ­يەسىن ەنگىزۋ, ورگاني­كا­لىق-مينەرالدى تىڭايت­قىش­تار قول­دانۋ­عا جانە ءتۇرلى زيانكەستەرمەن كۇرە­سۋ­گە شاماسى كەلمەيدى. جەكە شا­رۋا­شىلىقتار ەگىس­تىك­تىڭ تۇقىمىن جاڭارتۋ, مال تۇقى­مىن اسىلداندىرۋ شا­رالارىن دا ورىنداي المايدى. ونداي كەشەندى شا­را­لاردى ۇيىمداسقان ءىرى شارۋا­شىلىقتار عانا اتقارا الادى. سونىمەن قاتار, جايىلىمدىق جەرلەر دە توزىپ بارادى. جەكە شارۋالار وزىنە بەكىتىلگەن جەرىنە عانا مالىن جايىپ جەردى تاقىرلاپ بىتەدى. بۇرىن­عى كەزدەگىدەي جايىلىمدىقتى سۋلاندىرۋ, ەكپە ءشوپ ەگىپ قۇ­نار­لاندىرۋ, قورشاۋ, تىڭايتۋ جۇمىس­تارى بۇگىندە ۇمىت بولۋعا اينالدى. ­ قا­لا­لاردا ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ ساياساتى قۇرى­لىس­تى ءجۇر­گىزۋشى وليگارحتار ءۇشىن وتە پايدالى, ونىڭ ءار شار­­شى مەترىن پالەن ەسە ارتىق باعاعا ساتىپ وتىرسا, باي­لاردىڭ ويلاعان ماقساتى ورىندالادى. قازىردىڭ وزىندە كوپ قاباتتى ۇيلەر سىرەسىپ تۇر. ولاردىڭ ءبىرازىندا ەل تۇرمايدى, ويتكەنى باعاسى تىم قىم­بات, ساپاسى تومەن. بۇل باعىتتا حالىقتىڭ كوپشىلىگىن قالا­عا, قالانىڭ ماڭىنا جيناقتاپ, ءونىم وندىرەتىن اۋىل­دا­عى ەلدى ازايتۋ, جەردى بوس قالدىرۋ دۇرىس بولا قويار ما ەكەن؟ سوندا كۇندەلىكتى تاسقىنداي ءوسىپ وتىرعان قالا حالقىن تاماقپەن كىم اسىرايدى؟ قازىردىڭ وزىندە اۋىل­داعى تازا ساپالى ءونىم بەرەتىن ەگىستىك جەردىڭ تولىق پايدالانىلماي جاتقانى, شابىن­دىق­تىڭ كوپشىلىگىنىڭ ورىلماي, جينالماي قالاتى­نى, ۇشان-تەڭىز جايىلىم­دىقتاردىڭ پايداعا اسپاي بوس جاتقانى, سوعان ساي الى­ناتىن ءتيىستى كو­لەم­دەگى ونىمدەر الىنبايتىنى اۋىل شا­رۋاشى­لىعىنا دۇرىس باعىت جاسالماعانىن كورسەتەدى. باتىس ەلدەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن ەكونو­ميكا­نىڭ باسقا سالالارىمەن تەڭ دەڭگەيدە دامىتۋ ءۇشىن جانە ول ءبىر قۇلاسا قايتادان كوتەرىلۋى ۇزاققا سوزى­لا­تىن قيىن سالا بولعاندىقتان, ءوز قوعام­دارىنىڭ قاۋىپ-قاتەرسىز ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا جەتكىلىكتى جاعداي جاسالعان. دامىعان ەلدەر تاۋار وندىرۋشىلەرگە بەرىلەتىن سۋبسيديا ارقىلى اۋىل­شارۋاشىلىق ءونىم­دەرىن ارزانداتىپ, ءوز حالقىنا ارزان ءونىم ۇسىنادى جانە ونى ەكسپورتتاۋ ارقىلى باسقا ەل­دەر­دىڭ وزىنە تاۋەلدىلىگىن جانە ءوز اۋىل شارۋا­شىلى­عى­نىڭ تۇ­راق­تى دامۋىن قامتاما­سىز ەتەدى. ال, بەلورۋسسيادا اۋىل شارۋاشى­لىعىنىڭ كولحوز جۇيەسى ساقتالىپ, ەلدىڭ دە, جەردىڭ دە توزباۋىنا جاعداي جاسالىنعان. رەسەيدە ۇيىم­داسقان شارۋاشى­لىقتىڭ جەكە شارۋالاردان ءوندى­رىستىك جاعدايلارى ارتىق ەكەنىن شارۋالارعا ءتۇ­سىن­دىرۋ ارقىلى جىل سا­يىن مىڭداعان جەكە شارۋالار ىرىلەنگەن شارۋا­شىلىقتارعا ۇيىمدا­سىپ, ۇكىمەت ولارعا قارجىلاي جانە تەحنيكامەن كومەك بەرىپ وتىر. وسى جوعارىدا كەلتىرىلگەن دالەلدەردى زەردەلەي وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قازىرگى توقى­راۋ­دى توقتاتىپ, ىلگەرى وركەندەتۋ ءۇشىن شارۋا­لاردى, ولار­دىڭ بولىنگەن پايلارىن بىرىكتىرىپ ىرىلەنگەن وندىرىستىك شارۋاشىلىقتارعا ۇيىمداستىرۋ ەڭ شەشۋشى ماسەلە بولماق. ۇيىمداسقان, ىرىلەنگەن كوپ سالالى شارۋا­شى­لىقتىڭ جەكە شارۋادان ارتىقشىلىعىن, ءوندىرىستى وركەندەتۋ جانە ەلدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى ەكەنىن شارۋالاردىڭ بارلىعى قۋاتتايدى. بىراق جەكە مەنشىك پيعىلدان اسا الماي بىرەۋدىڭ جەرى جاقسى, بىرەۋدىڭ تراكتورى بار, ت.ب. سىل­تاۋ­لارمەن ءوز بەتىمەن تەز ارادا بىرىگىپ كەتە المايدى. سوندىقتان اۋىل حالقىنىڭ قازىرگى ازىپ-توزعان جۇدەۋ جاعدايىن جونگە كەلتىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ۇكىمەت شارۋالاردى جانە ولاردىڭ پايعا العان جەرلەرىن بىرىكتىرىپ, كوپ سالالى ءونىم وندىرەتىن, وڭدەيتىن ءوندىرىس­تىك قۇرىلىمدار ۇيىمداستىرۋعا ناقتىلى بەتبۇرىس جاساۋى كەرەك. ناتيجەسىندە جەر پايدالانۋدىڭ تەحنو­لوگياسى جاقسارىپ مادە­نيەتتى شارۋاشىلىققا اينا­لا­دى, ءونىم ءوندىرۋ ەسەلەپ ارتادى. وندىرىلگەن ءونىم­دەردى وڭدەيتىن, تۇتىنۋشىعا جەتكىزەتىن قوسىمشا تسەحتار جۇمىس ىستەيدى. سول ۋاقىتتا اۋىلداعى جۇمىسسىز­دىق ماسەلەسى شەشىلەدى. ەكىنشىدەن, جاستاردى اۋىلعا تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن اۋىلداعى تۇرعىن ءۇي, جول قۇرىلىسى, مەكتەپ, اۋرۋحانا, كلۋب, سپورت كەشەندەرىن سالۋعا مەملەكەت قارجىلاي كومەك بەرۋمەن قاتار, ءوزىمىزدىڭ ينۆەستورلاردى اۋىلعا باعىتتاۋ كەرەك. ءۇشىنشى, اۋىل شارۋاشىلىعىن كەرەكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ورتا دارەجەلى اۋىل­شارۋا­شىلىق كادرلارىن دايىندايتىن تولىق مەملەكەت ەسەبىندەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە­لەر­دىڭ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرىپ, اۋىل مەكتەپتەرىندە وقيتىن جاستاردى سوعان بەيىمدەۋ كەرەك. ءتورتىنشى, ۇكىمەت كەلەشەگى جوق دەگەن اۋىلدان شالعايداعى ەلدى مەكەندەردى بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋى كەرەك. ول جەرلەردە مال بورداقىلايتىن, قۇس وسىرەتىن, قىمىز, شۇبات وندىرەتىن بازالار جاسالۋى كەرەك. سوندا ساپالى ءونىم ءوندىرۋ ءىسى جاقسارادى, ەل تۇراقتانادى. بەسىنشى, الىستاعى پايدالانىلماي جاتقان مال جا­يى­لىمدىقتارىنا, بەتپاقدالا, شۋ بويىنا, ت.ب. جەرلەرگە سەكسەۋىل ەكسە, ەلدىڭ, جەردىڭ كەلەشەگى ءۇشىن اتقا­رىل­عان يگىلىكتى ءىس بولار ەدى. سەكسەۋىل وسسە جايى­لىم­دىق جاقسارادى, ەلدىڭ بەرەكەسى, دالانىڭ كوركى كىرەدى. وسى شارالار ىسكە اسىرىلسا, بارلىق بايلىق­تىڭ كوزى, ەلىمىزدىڭ التىن بەسىگى اۋىلىمىز وركەن­دەپ, قالادا­عى ەل ءوزىنىڭ اۋىلىنا بارىپ دەمالۋدى اڭساپ تۇراتىن جاعدايعا جەتەر ەدىك. شامسيا يلياسوۆ, ەڭبەك ارداگەرى. الماتى.