ءلاززات ۇسەنبەكوۆا: قارجىلىق قاداعالاۋ كوميتەتىنە جىبەرىلگەن ءبىر دە ءبىر ءوتىنىش نازاردان تىس قالمايدى

ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى رەيتينگ قۇرۋدىڭ دا قاجەتى جوق – ونسىز دا تۇسىنىكتى: دەنساۋلىق, بالا تاربيەسى جانە قارجى – بۇلار قاي ۋاقىتتا دا قاي حالىق ءۇشىن دە ءۇش ماڭىزدى نارسە. ولاردىڭ قانشالىقتى قاراپايىم كورىنەتىندىگىنە جانە كەڭىنەن تانىمال بولۋىنا قاراماستان, ارقايسىسى بىلىكتى كەڭەس بەرىپ, ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتەدى. قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانكتىڭ قۇرىلىمىنا كىرەتىن قارجىلىق قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋدى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتىندە كۇردەلى قارجىلىق ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرە الاتىن, قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ نورمالارىن تۇسىندىرە الاتىن, قارجى مەكەمەلەرى مەن ونىڭ كليەنتتەرى اراسىندا تۋىندايتىن شيەلەنىستى جاعدايلاردى تالداي الاتىن كاسىبي ماماندار جۇمىس ىستەيدى. ققك اببرەۆياتۋراسى قولدانىسقا ەندى عانا كىرىگە باستاعانىنا قاراماستان, اتالعان دەپارتامەنت قازاقستاندىقتاردىڭ كوبىنە جاقسى تانىس. سەبەبى ول ون جىلداي ۋاقىت بويىنا – مەرەيتوي كۇزدە اتالىپ وتەدى – تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ بويىنشا زاڭنامالىق تالاپتاردىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا بايلانىستى جۇمىس ىستەيدى, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى, ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ سۇراتۋلارىن, شاعىمدارىن جانە وتىنىشتەرىن قارايدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ونداعان مىڭ حاتتار مەن وتىنىشتەر قارالدى, كوپتەگەن سۇراتۋلار مەن جاۋاپتار جىبەرىلدى, ال قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ دالەلدەنگەن جونسىزدىكتەرى بويىنشا ۇيعارىمدار شىعارىلدى, سانكتسيالار قولدانىلدى جانە ليتسەنزيالار قايتارىپ الىندى. دەپارتامەنت ءۇشىن نەعۇرلىم «كۇيىپ تۇرعان ناۋقان» الەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە بولدى. 2011 جىلعى مامىردان باستاپ قانا كۇردەلى احۋال ءبىرشاما جەڭىلدەگەنىن ققك-ءنىڭ قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋدى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ءلاززات ۇسەنبەكوۆا اتاپ ايتتى. ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز دەپارتامەنتتىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسى جايىندا عانا ەمەس. جازىلعان وتىنىشكە جەدەل جاۋاپ قاتاتىنداي, ماسەلە تەز ارادا شەشىلەتىندەي بولۋ ءۇشىن ونى قالاي جازۋ كەرەكتىگىنە توقتالدىق. سونداي-اق كرەديتتى الماي-اق قويۋعا بولاتىن بولسا, ونى الۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەندىگى تۋرالى. جانە بارلىعىن سارالاپ, دۇرىس شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن قارجىلىق قۇجاتتى وقىپ تانىسۋعا قانشا ۋاقىت قاجەت.   ساباقتاستىق ساقتالۋدا – ءلاززات ەرمەكبايقىزى, ەڭ قاراپايىم سۇ­راقتان باستايىق: قارجىلىق قاداعالاۋ اگەنتتىگى بولعان كەزدە كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر بوي­ىن­شا دەپارتامەنتتىڭ جانە تۇتاستاي العاندا, قار­جىلىق قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ ساباق­تاس­تىعى ساقتالدى ما؟ – ارينە, كوميتەتتىڭ بارلىق فۋنكتسيالارى بويىنشا ساباقتاستىق ساقتالدى. ونىڭ ىشىندە قارجى قىزمەتىن تۇتىنۋشىلار وتىنىشتەرىنىڭ, شا­عىمد­ارىنىڭ, سۇراتۋلارىنىڭ قارالۋىن باقىلاۋ بويىنشا دا ساقتالدى. قۇجاتتار ققك-ءنىڭ لاۋا­زىم­دى تۇلعالارىنىڭ تاعايىندالۋىن كۇتكەن قىس­قا كەزەڭدە جۇمىس ۇيرەنشىكتى داعدىمەن ءجۇرىپ جات­تى: پوچتا تىركەلىپ, سۇراتۋلار قارالىپ, جاسا­لىپ, جاۋاپتار دايىندالىپ جاتتى. – ادامدار جاۋاپتى ۇزاق كۇتۋگە تۋرا كەلەتىنىن ايتىپ شاعىمدانادى, بۇل قارجى ماسەلەسى عوي… – قارجى ماسەلەسى بولعاندىقتان دا… بۇل جەردە ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاپ قاراۋ قاجەت. بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس ءبىز 15 نەمەسە 30 كۇنگە دەيىنگى ارالىقتا – ماسەلەگە جانە ءاربىر ءوتىنىش بويىنشا ىستەلىنۋگە ءتيىستى جۇمىسقا بايلانىستى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىسپىز. سونداي-اق بۇعان قوسا جاۋاپ بەرۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ دا كوزدەلگەن. بۇل وتىنىشتەر مەن شاعىم تالاپتاردىڭ ەرەكشەلىگى ولاردىڭ ءمانى بويىنشا قاراۋ ءۇشىن ءتيىستى قارجى قۇجاتتارىن: شوتتاردىڭ ءۇزىندى كوشىرمەلەرى, شارتتاردىڭ كوشىرمەلەرى, كىرىس جانە شىعىس قۇجاتتارى, وردەرلەر بەرۋ ءۇشىن ءار ءتۇرلى ورگاندارعا سۇراتۋلار جىبەرۋ قاجەت. ەگەر قۇجاتتاردى تالاپ ەتۋ قاجەت بولماسا, سۇراتۋلار 15 كۇندىك مەرزىمدە قارالادى, ال تالاپ ەتىلسە, 30 كۇن مەرزىمدە قارالادى. ەگەر قارجى ۇيىمىن قىزمەتتىك تەكسەرۋ تالاپ ەتىلسە ودان دا كوپ ۋاقىت قاجەت بولادى. بۇل جونىندە بىزگە ءوتىنىش بەرگەن ازاماتتارعا جازباشا حابارلايمىز. مىسالى, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن وڭ­تايلاندىرۋعا بايلانىستى سۇراتۋلار كوپ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. ادامداردى ءبىر قوردان ەكىنشىسىنە اۋ­ىستىرۋ باستالعان كەزدە – شارتتىڭ سوڭعى كۇنى قا­عيداتى بويىنشا – جزق-نىڭ كوپتەگەن سالىم­شى­لارى بىزگە ولاردى اۋىستىرۋ تۋرالى ءوتىنىش جاز­با­عاندارىن, بىراق ولارعا تانىس ەمەس قورعا اۋىس­تى­رىلعانىن حابارلادى. مۇندا دا ءمان-جايعا قاراي جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن بىرنەشە كەزەڭمەن تەكسەرۋ ءجۇر­گى­زۋگە تۋرا كەلەدى: الدىمەن مزتو-عا سۇراتۋ جىبەرىپ, جزق انىقتاۋ قاجەت, سودان كەيىن جزق قىز­مەت­تىك تەكسەرۋ تالاپ ەتىلەدى. بارلىق كەزەڭدەر اياقتال­عاننان كەيىن عانا قوردىڭ نەمەسە ونىڭ اگەنتى جونسىزدىككە جول بەرۋ ىقتيمالدىعى تۋرالى شەشىم قابىلداۋ قاجەت. مۇراعاتقا وتكىزىلگەن ىستەر جانە الىس مەكەندەردەن كەلىپ تۇسكەن حاتتار قو­سىمشا ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى, ويتكەنى قارجى مەكە­مەلەرىنىڭ ورتالىق وفيستەرى قۇجاتتاردى ايماقتىق فيليالدار مەن بولىمشەلەردەن سۇراتۋى قاجەت.   … دەدۋكتسيا دا كومەكتەسە المايدى – دەگەنمەن, ازاماتتاردىڭ سىزدەر قانشا كو­مەكتەسكىڭىز كەلگەنمەن, كومەكتەسە المايتىن وتىنىشتەرى بولا ما؟ – كوپ جاعدايدا مۇنداي سۇراتۋلار قاراۋ ءۇشىن اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. پروبلەمانىڭ ءتۇبىرى باسقا نارسەدە: ادامدار اتى-جوندەرىن, مەكەن-جاي­ىن نەمەسە باسقا دا بايلانىس جاساۋ ءتۇرىن كورسە­تۋدى ۇمىتىپ كەتەدى. ءبىز مۇنداي حاتتاردى العان كەزدە ادرەساتتاردى پاسپورت ۇستەلى ارقىلى تابۋعا تىرىسامىز. ياعني, نەگىزگى جۇمىسپەن قاتار, ءوتى­نىش­تەردىڭ اۆتورلارىن ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. بىراق بۇل كوبىنە ناتيجەسىز اياقتالادى. سوندىقتان دا ءبىز ءوتى­نىش بەرۋشىلەردەن وزدەرىنىڭ ناقتى پوچتا مەكەن-جايىن, اتى-ءجونىن, بايلانىس تەلەفونىن, ەگەر بولسا e-mail كورسەتۋدى سۇرايمىز. بۇل ءبىزدىڭ كەرى باي­لانىسىمىزدى ورالىمدى ءارى ءتيىمدى ەتەدى. – گازەتتە دە وقىرمانداردىڭ حاتتارىمەن ءجيى جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. كوپ جاعدايدا شا­عىمنىڭ ءمانىن انىقتاۋ ءۇشىن قالىڭ رو­مان­نىڭ دەتەكتيۆىنە نەمەسە وقىرمانىنا اينالۋعا تۋرا كەلەدى. بىراق, ەگەر ءوزىن تانىستىرماعان ادامنىڭ ونىڭ تولەم كارتاسىن, مىسالى, 2007 جىلعى 12 مامىردان باستاپ, ول ءىسساپاردا بول­عان كەزىندە كىمنىڭ پايدالانعانىن سۇراعان كەزدە ميستەر حولمستىڭ دەدۋكتسياسى دا مۇندايدا ءالسىز بولىپ شىعادى. ققك-عا مۇنداي وتىنىشتەر كەلە مە؟ – ونداي دا بولادى. ءتىپتى كەيدە ءمان-جايدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ازەر وقىلاتىن جازۋمەن باياندالعان ادامنىڭ بۇكىل ءومىرىن وقىپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى. ادامدار كوبىنە تۇسىنىكسىز جازادى, ىسكە قاتىسى جوق دەتالدار مەن ەكىنشى دارەجەلى فاكتىلەرگە توقتالادى. مۇنداي جاعدايلار ءوتىنىشتىڭ مانىنەن قاشىقتاتادى. قىزمەتكەرلەر وسى شاعىممەن جۇمىستىڭ الگوريتمىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىتىن جويادى, ولار ءوتىنىش يەسىنە ماسەلەنى ناقتىلاۋ ءۇشىن سۇراقتار جولداۋىنا تۋرا كەلەدى. بۇعان ءوتىنىش يەسىنىڭ دە قىمبات ۋاقىتى كەتەدى. سوندىقتان, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە بۇكىل ەل بويىنشا ۇلكەن اۋديتوريا بار ەكەندىگىن پايدالانا وتىرىپ, قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋدى الۋ­شىلارعا كەڭەس بەرگىم كەلەدى. ەگەر ءسىزدىڭ حات­تا­رىڭىزعا جەدەل كوڭىل اۋدارعانىن, ورىنداۋشىنىڭ قاراۋىنا جىبەرگەنىن قالاساڭىز, وعان جاۋاپ بەرىپ قانا قويماي, شەشىم قابىلدانعانىن قالاساڭىز قىسقا جازىڭىز (ەڭ دۇرىسى كومپيۋتەرگە تەرىپ ءجى­بەرىڭىز). ءمانىن انىق تا ايقىن بايانداڭىز. قاجەت بولسا – قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن قوسا جىبەرىڭىز. مىندەتتى تۇردە بايلانىس جاساۋ دەرەگىن كورسەتىڭىز. جانە ەستەرىڭىزدە بولسىن, يەسى كورسەتىلمەگەن حات قارالمايدى. ولار بويىنشا شارا قولدا­نىل­ماي­دى. ونىڭ ەشقانداي سيقىرى جوق – تورەشىلدىك ارە­كەت ەمەس, بۇل كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋدى جەدەلدەتۋ فاكتورى. ايتپاقشى, بۇل ۇسىنىمدار «جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبى تۋرالى» زاڭدا دا بار.   حاتتار, فاكستەر, e-mail – دەپارتامەنتتىڭ «ىشكى قىزمەتىنە» كوز سالسام دەپ ەدىم. حاتتارمەن قانشا ادام جۇمىس ىستەيدى, ءوتىنىش يەسىنە جاۋاپ بەرگەنگە دەيىن قانداي راسىمدەر جۇرگىزىلەدى؟ – دەپارتامەنتتىڭ شتاتىندا 26 ادام, ونىڭ 19-ى – تىكەلەي ورىنداۋشىلار. كوميتەتكە قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋدى تۇتىنۋشىلاردان كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ 90%-ى دەپارتامەنتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەدى. وتىنىشتەر سانى 2008-2010 جىلدارى اي­تارلىقتاي ءوستى. پوچتا كولەمىنىڭ ازايۋىن ءبىز اعىم­دا­عى جىلعى مامىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, ماۋ­سىمدا جانە شىلدەدە بەلگىلەدىك. ماۋسىمدىق فاكتور ورىن العان بولسا كەرەك. بىراق, شاعىمدانۋ ءۇشىن وبەكتيۆتى العىشارتتاردىڭ ازايعانىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سانىنا كەلەتىن بولساق, اي سايىن ققك-عا 600-گە دەيىن جانە ودان دا كوپ حات كەلىپ تۇسەدى. ءما­سە­لەن, ساۋىردە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ 625 ءوتى­نىشى كەلىپ ءتۇستى; مامىردا – 419, ماۋسىمدا – 354. كوبىنە ءبىر وتىنىشتە بىرنەشە حات بولادى. مى­سا­لى, ساۋىردە 22 ۇجىمدىق ءوتىنىش بولدى, وندا 714 جەكە ءوتىنىش بولدى. وسىلايشا, ققك-عا قاراۋعا كەلىپ ءتۇس­­كەن وتىنىشتەردىڭ جالپى سانى ساۋىردە 1 317 بولدى. مامىردا 151 وتىنىشتەن تۇراتىن 12 ۇجىمدىق ءوتىنىشتى قوسا ەسەپتەگەندە وتىنىشتەردىڭ جالپى سانى 558 بولدى. مامىردا الدىڭعى كەزەڭدە كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردى جانە 499 وتىنىشتەن تۇراتىن 20 ۇجىمدىق ءوتىنىشتى قوسا العاندا, 947 ءوتىنىش قارال­دى. ال ماۋسىمدا 122 وتىنىشتەن تۇراتىن 7 ۇجىم­دىق ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. ءبىز ولاردىڭ ءبارىن ەسەپكە الامىز جانە ارقايسىسىن جەكە-جەكە قارايمىز. قازىرگى كەزدە (اعىمداعى جىلعى 20 شىلدەدە) ققك-دا قاراۋدا 550 جۋىق ءوتىنىش قارالۋدا. ققك-عا ورتاشا العاندا كۇنىنە 21 ءوتىنىش تۇسەدى جانە ءبىر ساتتە ءبىر قىزمەتكەردىڭ وڭدەۋىندە 20-دان 40-قا دەيىن حات بولادى. بۇعان قوسا, «ىشكى قىزمەتكە» كەلەتىن بولساق, ءار حاتقا كەمىندە بەس قۇ­جاتتان دايىندالۋى ءتيىس. ونىڭ ىشىندە ءار ءتۇرلى مە­كەمەلەردىڭ سۇراتۋلارى دا بار. مىسالى, «زەي­نەت­اقى» بويىنشا – جزق-عا جانە مزتو-عا. ەگەر حاتتى قاراۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ قاجەت بولسا, بۇل تۋ­را­لى ءوتىنىش بەرۋشىگە حابارلاۋ قاجەت. ەگەر اكىم­شىلىك جونسىزدىككە جول بەرۋ انىقتالسا, وندا حاتتاما جاسالادى, جونسىزدىك تۋرالى قاۋلى شىعا­رى­لىپ, بۇعان جول بەرگەن قارجى ۇيىمىنا جىبەرىلەدى. ال بۇدان ءارى سانكتسيا تۋرالى ماسەلە قارالادى, ايىپپۇل تۋرالى قاۋلى شىعارىلادى جانە نۇسقاما بەرۋ, ەسكەرتۋ ت.ب. شەكتەۋلى شارالارى قولدانىلۋى مۇمكىن. – ادامدار مەن ۇيىمدار قانداي بايلانىس جاساۋ تاسىلدەرىن تاڭداپ الادى؟ – كوپ جاعدايدا – حات. مىسالى, ماۋسىمداعى 354 ءوتىنىشتىڭ – 336 ادەتتەگى حات, 11 ءوتىنىش ەلەك­ترون­دىق مەكەن-جايعا, 7 – فاكسيميلدى بايلانىس ارقىلى كەلىپ ءتۇستى. سونداي-اق, وتىنىشتەردىڭ تۇ­راق­تى تۇردە ءوتىنىش بەرۋشىلەردەن تىكەلەي عانا ەمەس, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ, «نۇر-وتان» حدپ-نىڭ, پارلامەنت دە­پۋتاتتارىنىڭ, باق-تاردىڭ تاپسىرمالارىمەن كەلىپ تۇسەتىنىن دە اتاپ ايتقىم كەلەدى. بۇعان قوسا, ققك-ءنىڭ جانە ونىڭ دەپارتا­مەنت­تەرىنىڭ باسشىلىعى بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا ازاماتتاردى قابىلداۋ جۇرگىزەدى. جىل سايىن ءار ءتۇرلى ماسەلەلەرمەن بىزگە 100-دەن استام تۇتىنۋشى – جەكە تۇلعالار جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وكىلدەرى كەلەدى. قازىرگى كەزدە ماسەلەلەردى قاراۋدى تەزدەتۋ جانە رەتتەۋ ءۇشىن سونداي-اق (ازىرشە الماتىدا) ءوتىنىش اۆتورلارىن قارجى ۇيىمدارىمەن كەزدەستىرۋ پراكتيكاسى ەنگىزىلدى.   قۇپيا قۇقىعى – وتىنىشتەردىڭ ءبارى بىردەي – قاتىس­تى­لىعىنا قاراي قارالا ما نەمەسە ولاردى باسقا ۇيىمدارعا دا جىبەرۋگە تۋرا كەلە مە؟ – ەگەر ءبىزدىڭ وكىلەتتىگىمىز بەن قۇزىرەتىمىزدەن تىس حاتتار كەلىپ تۇسەتىن بولسا, ءبىز ولاردى قاتىس­تىلىعىنا قاراي تيەسىلى ورگاندارعا جىبەرەمىز. مىسالى, ەڭبەك قاتىناستارىنا قاتىستى ءوتىنىش­تەر, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر. نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىندەگى سۇراتۋلار. ءبىزدىڭ ستاتيستيكا بويىنشا, مۇنداي وتىنىشتەردىڭ ۇلەسى 1,5-5% دەيىنگى شەكتە اۋىتقىپ تۇرادى. ماسەلەن, مامىردا ءبىز وتىنىشتەردىڭ 2,8%-ىن, ماۋسىمدا 1,9%-ىن باسقا ۇيىمدارعا جىبەردىك. تيىسىنشە ءبىز ءوز ارەكەتىمىز جايىندا ءوتىنىش يەلەرىن حاباردار ەتەمىز. كەيبىر جاعدايلاردا, ادەت­تە, ءوتىنىش قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزى­رە­تىن­دە بولسا, ءبىز ادامعا بۇدان ءارى قالاي ارەكەت جاساۋ كەرەكتىگىن, كىمگە حابارلاسۋعا بولاتىنىن, بايلا­نىس ارنالارىن حابارلايمىز. ققك, ەگەر وبەك­تيۆتى سەبەپتەرمەن بۇل ءوتىنىشتى باسقا ۇيىمعا جىبەرە الماسا, وندا ادام ءوز ءوتىنىشىن قايدا بولسا دا بەرۋ-بەرمەۋدى ءوزى قاراستىرادى. بۇل جەردە, اڭگىمە مىسالى قانداي دا بولسىن زاڭعا سايكەس بانك قۇ­پياسىنان تۇراتىن وپەراتسياعا بايلانىستى بولىپ وتىر. ەگەر كوميتەت مۇنداي ءوتىنىشتى باسقا ساتىعا جىبەرسە, وندا ول «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 50-بابىن بۇزادى. بۇل باپتىڭ 3-تارماعى بويىنشا «ءوزiنiڭ قىزمەت مiن­دەت­تەرiن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بانك قۇپياسى بولىپ تابىلاتىن مالiمەتتەر الۋعا مۇمكiندiك ال­عان بانكiنiڭ لاۋازىمدى ادامدارى, قىزمەتكەرلەرi جانە وزگە ادامدار ولاردى جاريا ەتكەنi ءۇشiن قىل­مىستىق جاۋاپتى بولادى». ساقتاندىرۋ قۇپياسى, زەينەتاقى قۇپياسى, باعالى قاعازدار نارىعىنداعى قۇپيانى ساقتاۋعا (جاريا ەتپەۋگە) قويىلاتىن تالاپتار دا وسىعان بارا-بار. – بۇل باق ءۇشىن دە ماڭىزدى ماسەلە. بىزگە كارت-شوتتاردى, جيناقتالعان زەينەتاقى قا­راجاتىن, ساقتاندىرۋ جارنالارىن جان-جاقتى تۇسىندىرۋگە بايلانىستى سۇراقتاردى ءجيى جىبەرەدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى وسىنداي حات­تاردىڭ ءبىرىن جاعدايدى ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا بانككە جىبەردى. شاعىمنىڭ ءمان-جايىن ءتۇ­سىن­دىرۋ جاۋابى ءوتىنىش يەسىنە عانا بەرىلەدى دەگەن حابارلاما الدىق. گازەتكە مۇنداي مالىمەتتى بەرۋ قۇقىعى بانككە بەرىلمەگەن, ال گازەتتىڭ ولار­دى جاريالاۋعا قۇقىعى جوق. ولاي بولماعاندا باسپا باسىلىمى دا, باسىلىمنىڭ اۆتورلارى بانك قۇپياسىن جاريا ەتكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك اتقارادى! – بانك وتە دۇرىس جاسادى. سوندىقتان, زاڭنا­مادا كوزدەلگەن وزگە دە جاعدايلارمەن قاتار (سوت ۇيعارىمى, پروكۋروردىڭ سانكتسياسى بويىنشا جانە ت.ب.), بانك قۇپياسى كليەنتتىڭ وكىلىنە عانا (مىسالى – قارجى كونسۋلتانتىنا, تۋىسقانىنا, ادۆوكاتقا) نوتاريات رەسىمدەگەن سەنىمحات بويىن­شا, بىراق اتالعان 50-باپتا كوزدەلگەن كولەم جانە مازمۇن بويىنشا شەكتەۋمەن اشىلۋى مۇمكىن. بانكتەر, سونداي-اق بانككە ءوزىنىڭ جەكە قاتىسۋى­مەن ءوتىنىش يەسى بەرگەن جازباشا كەلىسىم نەگىزىندە بانك قۇپياسىن اشۋى مۇمكىن. مۇنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى كوپ بولعان­دىق­تان, بانك قۇپياسىنا رۇقسات العان تۇلعالار, ونى كەز كەلگەن جاريا ەتۋدى زاڭگەرمەن كەلىسۋى ءتيىس. رەداكتسيا, ەگەر ءوتىنىش يەسى قۇپيالى اقپاراتتى جاريا ەتۋگە, ياعني ونى ادامدار توبىنا كەڭىنەن تاراتۋعا مۇددەلى بولسا, اقپارات يەسىمەن ءتيىستى ناقتى شارت جاساۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. بىراق ءوتىنىش يەلەرى مۇنداي قادامعا وتە ساقتىقپەن اسا قاجەت بولعاندا عانا بارۋى ءتيىس – سەبەبى مۇنداي مالىمەتتەردى – مىسالى, جاريا ەتۋگە بەرىلگەن بانك شوتىنىڭ, كارت-شوتىنىڭ, زەينەتاقى, ساقتاندىرۋ شارتىنىڭ نومىرلەرىن تەرىس نيەتتەگى ادامدار پايدالانۋى مۇمكىن.   زاڭ – بارىنە دە ورتاق – مەنىڭ بىلۋىمشە, ءوتىنىش بىلدىرۋشىلەر رەسمي ورگانداردىڭ جاۋاپتارىنا ءار كەزدە قانا­عات­تانا بەرمەيدى… – ققك جانە ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتىڭ باستى مىندەتى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى. بىراق بۇل بەلدەن باسۋ نە قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ نورمالارىن بۇزۋ دەگەن ءسوز ەمەس. شاعىمداردى قاراي وتىرىپ ءبىز, باسىنان باستاپ ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ ۇستانىمىن قولدايمىز. بىراق شەشىم زاڭدى ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانادى. ءبىزدىڭ زاڭنامانى بۇزۋعا قۇقىعىمىز جوق. سوندىقتان, بىزگە ءوتىنىش بىلدىرگەن قارجى قىزمەتىن الۋشىنىڭ كوڭىلى تولمايتىن جاعدايلار بولىپ تۇرادى. مىسالى, سەنىمحات بولا تۇرىپ جۇبايىنىڭ تولەم كارتاسى بويىنشا ايەلى وزىنە ەكسپرەسس-كرەديتتى رەسىمدەگەن ناقتى جاعداي بولدى. ول بۇل زاەم تۋرالى جۇبايىن ەسكەرتپەي, ونى تەز ارادا جۇمساپ جىبەرگەن. ءبىزدىڭ ماماندارعا كارتا يەسىنە بۇل فاكتىنى جانە بانكتىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ دۇرىستىعىن دالەل­دەۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي كوپ ۋاقىت جۇمساۋعا تۋرا كەلدى. ارينە, كارتا يەسى ءبىزدىڭ جاۋابىمىزعا قانا­عاتتانبادى. ءبىز وعان سوتقا ءوتىنىش ءبىلدىرىڭىز دەپ كەڭەس بەردىك. بىراق, مەن ونىڭ بۇل كەڭەسكە قۇلاق سالعانىنا كۇماندىمىن. وسى وقيعا بولسىن جانە كەز كەلگەن باسقا جاعدايداعى ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز – ءوتىنىش بىلدىرۋشىگە تۇسىنىكتى, ماسەلە بويىن­شا جان-جاقتى, اشىق جاۋاپ بەرۋ بولىپ تابىلادى. باسقا دا جاعدايلار بولىپ تۇرادى. مىسالى, جاۋاپ العان ادام باستاپقى بەرگەن سۇراتۋىنىڭ ناقتىراق جازىلماعاندىعىن تۇسىنەدى. نەمەسە رەتتەۋشىگە بارلىق اقپارات بەرىلمەگەندىكتەن, ول بىزگە قايتا ءوتىنىش بىلدىرەدى. بۇل جاعدايدا ءبىز ونىڭ سۇراتۋىن قايتا قارايمىز. تۇتاستاي العاندا ستا­تيستيكاعا سۇيەنەتىن بولساق, قارجى مەكەمەلەرىنىڭ ارەكەتى كوبىنە دۇرىس بولىپ شىعادى. بىراق, ەگەر قارجى ۇيىمى ءفورمالدى تۇردە زاڭنامانى جانە شارتتى بۇزباعانىمەن, الايدا تۇتىنۋشىنىڭ ءالى دە رەتتەلمەگەن مۇددەلەرىن بۇزادى. بۇل جاڭا نور­ما­لاردى ەنگىزۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى. مۇن­داي تالداۋ ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتىڭ جۇمىس ۇدە­رى­سىندە ۇنەمى ساقتالىپ وتىرادى. اتاپ ايتقاندا, ازا­ماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ بارىسىندا قىز­مەت ساپاسىنا قاداعالاۋ ناتيجەسى بويىنشا بانك زاەمدارى مەن سالىمدار بويىنشا جىلدىق ءتيىمدى سىياقى ستاۆكاسىن جاريا ەتۋ بويىنشا ۇسىنىستار جانە تالاپتار ەنگىزىلدى. ايتپاقشى, بۇل تمد-دا ءبىرىنشى بولىپ ەنگىزىلدى. سونداي-اق زاەمداردى وتەۋ كەستەلەرىنىڭ, يپوتە­كالىق كرەديتتەۋ جانە قارجى قىزمەتتەرىن تۇتى­نۋ­شىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بوي­ىن­شا زاڭ نورمالارىنىڭ, بانكتىك قىزمەت كورسەتۋ ەرەجەسىنىڭ, بانك زاەمى شارتىنىڭ مىندەتتى تالاپ­تارى تىزبەسىنىڭ بار بولۋىنا جانە مازمۇنىنا قوي­ىلاتىن تالاپتار. ولاردىڭ سيپاتتاماسى بارىنشا كولەمدى بولادى. – ءلاززات ەرمەكبايقىزى, سىزدەردىڭ سۇرا­تۋ­لارىڭىزعا قارجى مەكەمەلەرى تيىسىنشە ادال نيەتپەن جاۋاپ بەرە مە؟ مىسالى, ولاردىڭ ءسىز­دەردىڭ حاتتارىڭىزعا جاۋاپ بەرمەۋى, قۇجاتتى بەرمەۋى مۇمكىن بە؟ – ققك-ءنىڭ زاڭ جۇزىندە ءوزىنىڭ قاداعالاۋىن­دا­عى, سول سياقتى كەز كەلگەن باسقا ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردەن قۇجاتتاردى تالاپ ەتۋ قۇقىعى بار. ەگەر, مۇنداي جاعدايدىڭ بولۋى ارينە شامالى, ءبى­راق قارجى ۇيىمىنان بىزگە باس تارتۋ كەلىپ تۇسسە, وندا «قارجى رىنوگى مەن قارجىلىق ۇيىمداردى مەملەكەتتiك رەتتەۋ جانە قاداعالاۋ تۋرالى» زاڭدا رەتتەۋشىنىڭ ۇيعارىمىن ورىنداماعانى ءۇشىن ايىپپۇلدان باستاپ ليتسەنزيانى توقتاتا تۇرۋعا نەمەسە كەرى قايتارىپ الۋعا دەيىن بىرقاتار سانكتسيالار كوزدەلگەن. سونداي-اق 1 ناۋرىزدان باستاپ زاڭ جۇزىندە ءوتىنىش بىلدىرۋشىگە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جاۋاپ بەرۋ تالابى قارجى ۇيىمدارىنا تاراتىلاتىندىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ياعني, ولار بۇرىنعىداي ءوز كلي­ەنت­تەرىنىڭ سۇراتۋلارىنا جاۋاپ بەرمەي, ءۇنسىز قالا المايدى. قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى مەن سەرۆيس قار­جى ۇيىمى كليەنتتى تارتقىسى كەلگەندە عانا ەمەس, سول سياقتى ونىڭ جوباسىن جۇرگىزۋ, قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە دە ءتيىستى دەڭگەيدە بولۋى ءتيىس. كلي­ەنتتىڭ بۇكىل قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە ءوزىنىڭ پىكىرىن ايتۋ قۇقىعى بار, ول تۇسىنۋگە بولاتىنداي بىلىكتى, تۇسىنىكتى, قولجەتىمدى جاۋاپتى الۋى ءتيىس. قا­زىر وپەراتسيالار مەن قىزمەتتەردىڭ اناعۇرلىم كۇر­دە­لى تۇرلەرى, جاڭا ونىمدەر پايدا بولىپ وتىرعان كەز­دە كليەنتتەرگە ۇنەمى كونسۋلتاتسيا بەرۋ جانە ادام­داردى تاۋەكەلدەر تۋرالى بۇكپەسىز ەسكەرتۋ قا­جەت. بارلىق وسى تالاپتار زاڭ جۇزىندە بەلگىلەنگەن. – ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ققك-گە كەلىپ تۇسكەن سۇراتۋلار ساۋاتتى بولىپ وتىر ما, حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ دەڭگەيى قانشا­لىق­تى ارتتى؟ – ءبىز جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن حاتتار پوچتادا بولعانىنا قاراماستان, كەلىپ تۇسكەن حات-حابار­لار­دىڭ كوبى اناعۇرلىم ساۋاتتى جانە دالەلدى. ازا­ماتتاردىڭ قارجى تاقىرىبىن دۇرىسىراق تۇسىنە باستاعاندىعى بايقالادى. ولار ناقتى نەگىزدەمەلەر مەن جاعدايلاردى كەلتىرگەن, ولار ءوز تالاپ­تارىن اناعۇرلىم ساۋاتتى كورسەتە بىلگەن جانە زاڭنامالىق نورمالارعا دۇرىس سىلتەمە جاساعان. بىراق تۇتاستاي العاندا ساۋاتتىلىق دەڭگەيىنىڭ اۋقىمى بارىنشا كەڭ.   ءاڭگىمەلەسۋ قيىندىقتارى – قارجى نارىعىنىڭ قاي سەكتورى ققك پوچتاسىندا كوشباسشى بولىپ تۇر؟ – ءداستۇرلى تۇردە – بانكتىك. ستاتيستيكاعا جۇگىنەيىك. ماۋسىمدا كەلىپ تۇسكەن 354 ءوتىنىشتىڭ 179-ى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ قىزمەتىنە قا­تىستى. بۇل وتىنىشتەر جالپى سانىنىڭ 50%-ى. تا­عى 15 سۇراتۋ بانك وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن ءتۇر­لەرىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردىڭ قىزمە­تى­نە; 28 – ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىنە; 4 – باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ سۋبەكتىلەرىنە قاتىس­تى. زەينەتاقى جۇيەسى بويىنشا 48 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى, ال جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ 73 سۇراتۋى كوميتەتتىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن قانداي دا بولسىن زاڭنامالىق نورمالار بويىنشا تۇسىنىكتەمە بەرۋگە باعىتتالعان. بۇل وتىنىشتەردىڭ جالپى سانىنىڭ 20,62%. سوڭعى كورسەتكىش, ارينە ءبىزدى قۋانتادى. جالپى العاندا بۇل ايدىڭ ستاتيستيكاسى جالپى ۇردىستەرگە دە تاراتىلادى. ەگەر سۇراقتاردىڭ مازمۇندى بولىگىنە كەلەتىن بولساق, وندا بانك سەكتورى بويىنشا 90%-عا جۋىق سۇراتۋلار بانك زاەمدارىنا جانە بورىشتى قايتا قۇر­ىلىمداۋعا كومەكتەسۋگە ءوتىنىش جاساۋعا باي­لانىستى. بۇل كەلىپ تۇسكەن پوچتانىڭ اناعۇرلىم كۇردەلى بولىگى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى بۇل جەردە جاي تسيفرلار, جاي تازا ستاتيستيكا ەمەس, سونداي-اق وسىنداي ءار حاتتىڭ ەكىنشى جاعىندا – ادامدار, ولاردىڭ ناقتى تاعدىرى, قايعى-قاسىرەتتەرى, كۇردەلى پروبلەمالار تۇر. – وسىعان قاراماستان ادامدار, بانكتەر ولار­­دى ءتىپتى تىڭدامايدى دا دەپ شاعىم ايتۋدا… – بۇل بىزگە بەلگىلى ورتا بۋىننىڭ پروبلەماسى. ول زاڭ جۇزىندە ءبىر جاعىنان شەشىلدى: مەن قازىر قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار سياقتى ازاماتتاردىڭ شاعىم-تالاپتارىمەن جانە وتىنىشتەرىمەن جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى ەكەندىگىن بۇرىن ايتقان ەدىم. قازىر بانكتەر وزدەرىنىڭ ءونىم­دەرى تۋرالى تولىق اقپارات بەرۋى, زاەمشىنىڭ نەمەسە كليەنتتىڭ وپەراتسيا بويىنشا وزىنە قابىل­دايتىن بارلىق تاۋەكەلدەرىن اشىپ كورسەتۋى ءتيىس. ءبىز مۇنداي نورمالاردى ەنگىزبەس بۇرىن نارىق ۇسىنىستارىن, قارجى قىزمەتىن تۇتىنۋشىلاردى زەردەلەدىك, الەمدىك پراكتيكاعا جۇگىندىك. قار­جى­گەرلەردىڭ زاڭناماعا كەيبىر تۇزەتۋلەر بويىنشا قارسىلىعىنا قاراماستان, ءبىز ولاردى قابىلداۋدا تاباندىلىق بىلدىردىك. ەندى زاڭ جۇزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنە بانك قىزمەتىن كور­­­­سەتۋ, ونىڭ ىشىندە كرەديتتەۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ جانە بانك زاەمدارى شارتتارىنىڭ مىندەتتى تالاپ­تا­رى­نىڭ تىزبەسى بويىنشا وكىلەتتىلىك بەرىلدى. بۇ­رىن­عى ققا باسقارماسىنىڭ ءتيىستى قاۋلىسى قابىلداندى, جاقىن ارادا ول كۇشىنە ەنەتىن بولادى. بانكتەر اي سايىن زاەمشىلارعا تەگىن ءۇزىندى-كوشىرمەنىڭ ەكى ءتۇرىن بەرۋگە مىندەتتى. بىرىنشىدەن, بانك ادامداردى قانشا اقشا وسىمپۇلعا, قانشا اقشا بورىشتى وتەۋگە جىبەرىلىپ وتىرعاندىعىن ءبىلۋى ءۇشىن كەزەكتى قاراجات قانداي ماقساتتارعا جىبەرىلگەندىگى تۋرالى حاباردار ەتۋگە مىندەتتى. سونداي-اق ءوسىمپۇل بويىنشا جىلىنا بورىش سوماسىنىڭ 10% اسپايتىن شەكتەۋلەر بەلگىلەنگەن. بۇل كليەنتتىڭ گرافيكتەن شىعىپ قالىپ, ءوزى ەنگىزگەن قاراجاتتىڭ قانداي ماقساتتارعا – نەگىزگى زاەمداردى, پايىزداردى نەمەسە ءوسىمپۇلدى وتەۋگە كەتكەندىگىنە تۇسىنە الماي شاتاسىپ قالۋىمەن بايلانىستى. كوبىنە بارلىق تولەم ءوسىمپۇلدى جابۋعا كەتەدى, بىراق بانكتەر بۇل اقپاراتتى جاريا ەتپەيتىن. بۇل ارينە وتىرىك بولعان جوق, كوبىنە ۇندەمەي قالۋ ساياساتى شىعار, بىراق بۇل بورىشتى وتەپ ءجۇرمىن دەگەن زاەمشى ءۇشىن ونى قولايسىزدىققا ۇشىراتاتىن جاعداي. ءۇزىندى-كوشىرمەنىڭ ەكىنشى ءتۇرى – مەرزىمى وتكەن جانە اعىمداعى بەرەشەككە, سونداي-اق وسىمپۇلعا بولىنگەن نەگىزگى بورىش پەن سىياقىنىڭ قالدىعى تۋرالى. ول بورىشتى ءىشىنارا نەمەسە تولىق مەرزىمىنەن بۇرىن وتەۋ ءۇشىن قاجەت. ءۇزىندى-كوشىرمەنىڭ باسقا تۇرلەرى نە سۇراتۋ بويىنشا نە زاەم شار­تىنىڭ تا­لاپتارى بويىنشا بەرىلەدى. سونداي-اق پروبلەمالى زاەمشىلارمەن جۇمىس ىستەۋ رەگلامەنتى جازىلعان. – مەملەكەت يپوتەكا الۋشىلاردىڭ پروب­لە­مالارىن شەشۋ ءۇشىن ءبىراز كۇش-جىگەر جۇمساۋدا. ال پوچتا بۇل تۋرالى نە دەيدى: بانكتەر ءوز­دەرىنىڭ زاەمشىلارىمەن سويلەسۋگە ۇيرەندى مە؟ – يپوتەكا الۋشىلار مەن ۇلەسكەرلەردىڭ پروب­لەمالارىن رەتتەۋ ۇدەرىسىنە كوپتەگەن مەملەكەتتىك ورگاندار قاتىسا باستادى. ونىڭ ىشىندە ققا-ءى, ال قازىر اگەنتتىكتىڭ زاڭدى مۇراگەرى – ققك. ءبىز زاەم­شىلار, بانك وكىلدەرى, سول سياقتى زاەمشىلاردىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ رەتتەۋشىلەرى كەزدەسىپ وتىراتىن ققق الاڭىندا وسى ماسەلەلەر بويىنشا سىندارلى ديالوگتاردى جال­عاس­تىرىپ وتىرامىز. بارلىعى 100-دەن استام زاەم­شىلاردىڭ پروبلەمالارىن رەتتەۋ بويىنشا كەلىس­سوزدەر ۇيىمداستىرىلدى. ەگەر بانكتەر زاڭنامانى, شارتتى بۇزۋعا جول بەرمەسە, رەتتەۋشىنىڭ بانككە قىسىم كورسەتە ال­ماي­تىندىعىن ءتۇسىنۋ قاجەت. بورىشتىڭ, ءوسىمپۇل­دىڭ ءبىر بولىگىن ەسەپتەن شىعارۋ, قايتا قۇرى­لىم­داۋ­عا جول بەرۋ – بۇل ولاردىڭ ەركىن قالاۋى. وسى ماعىنادا بانكتەر ءۇمىتسىز كرەديت الۋ ورنىنا تولەم قابىلەتتىلىگى بار زاەمشىنى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا كەيبىر جەڭىلدىكتەرگە جول بەرەدى. بانكتەر سونداي-اق, ەگەر زاەمشىنىڭ وتباسىندا قايعىلى وقيعا: اسىراۋشىسى قايتىس بولسا جانە تولەم جاساۋعا قابىلەتسىز اتا-انا, جاس بالالار قالسا ءوسىمپۇلدى تولىق, مەرزىمى وتكەن سىياقىنى ءىشىنارا نە تولىق جانە كەيدە نەگىزگى بورىشتىڭ ءبىر بولىگىن ەسەپتەن شىعارادى. – جاۋاپكەرشىلىگى تومەن زاەمشىلاردىڭ تا­ريحىن وقي وتىرىپ, داعدارىسقا دەيىن كليەنت­تىڭ ساۋاتسىزدىعى بانك ءۇشىن پليۋس دەپ سانالسا, ال قازىر بارلىعى ساۋاتسىز كليەنت – بانكتىڭ ءوزىنىڭ ۇلكەن ىسىراپتارى مەن شىعىندارى بولاتىندىعىن تۇسىنەدى. – مۇنداي قورىتىندى قارجى داعدارىسى سا­باق­تارىنىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن. داعدارىس زاەم­شى­لار ءۇشىن عانا ەمەس, سول سياقتى بانكتەر ءۇشىن دە ساباق. ەگەر ولاردىڭ بۇرىنعى قيسىنى بويىن­شا: ءاربىر 10-شى كليەنت ءۇشىن توعىز كليەنت ءتو­لەي­دى دەپ كەلسە, ەندى قازىر بارلىعى ءاربىر زاەمشى تولەم جاساۋعا قابىلەتتى بولۋى جانە بۇل تۇرعىدان جاقسى تەكسەرىلۋى تيىستىگىن تۇسىنەدى. تەك كەپىل قۇنىنا سۇيەنۋگە بولمايدى. ءوزىنىڭ تاۋەكەلدەرىن, سول سياقتى قابىلدانعان مىندەتتەمەلەر بويىنشا ءوزىنىڭ قارجى مۇمكىندىگىن بارابار باعالاي بىلەتىن كليەنتتىڭ تولەم جاساۋ قابىلەتتىگىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەك. سوندىقتان قارجى ۇيىمدارى ءوز كليەنتتەرىنە ولاردىڭ بارلىق تاۋەكەلدەرى تۋرالى جان-جاقتى كونسۋلتاتسيا بەرۋگە جانە تۇسىندىرۋگە مۇددەلى بولۋى ءتيىس. – ءبىز قازىر سىزبەن ديكتوفون ارقىلى ءاڭ­گى­مە­لەسىپ وتىرمىز. بۇل ماعان دا, سىزگە دە قولايلى: اقپارات ءدال ءارى ناقتى بولادى. ال بانكتەردىڭ كليەنتتەرى جازۋ قۇرىلعىلارىن الىپ بارىپ مەنەدجەرلەرمەن زاەم بەرۋ, قىزمەت كورسەتۋ شارت­تارىن تالقىلاي الا ما؟ كەيىننەن ۇيگە بارىپ جازبانى تىڭداي وتىرىپ تاعى دا بارلىق ۇسىنىستاردى اسىقپاي ويلانۋعا ءمۇم­كىندىك بولار ەدى… – زاڭ جۇزىندە بۇل ماسەلە رەتتەلمەگەن. ەگەر اڭگىمەگە قاتىسۋشىلار اراسىندا وسىنداي ۋاعدا­لاس­تىققا قول جەتكىزىلسە, نەگە وعان جول بەرمەسكە دەپ ويلايمىن. بىراق باسقا دا مۇمكىندىكتەر بار ەمەس پە. مىسالى, زاەم تۋرالى شارتتى جاساماس بۇرىن, جەتكىلىكتى تۇردە تولىق بولىپ تابىلاتىن بانك زاەمى شارتىنىڭ مىندەتتى تالاپتارىنىڭ تىزبەسىن الۋ قاجەت. ونى جان-جاقتى زەردەلەپ, ماماننان كونسۋلتاتسيا العان جانە ونىڭ بارلىق تالاپتارىن قابىلداعان سوڭ عانا شارتقا قول قويۋعا بولادى. زاەمشىنىڭ شارتتى زەردەلەۋ مەرزىمى دە ناقتىلانباعان. ەگەر زاەم تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلىپ, بىراق سوڭعى ساتتە ءبىر نارسەگە قاتىستى كۇمان پايدا بولسا, مامىلەدەن باس تارتۋعا بولادى. ەگەر كليەنت, شارتتى تۇردە كەشكىسىن قۇجاتقا قول قوي­ىپ, ال تاڭەرتەڭ ءوز نيەتىنەن باس تارتسا, وندا بانكپەن ۋاع­دالاستىق بويىنشا بۇل مامىلەنى دە جويۋعا بولادى. سول سياقتى زاڭدا بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا شارتتى بۇزۋ كوزدەلگەن. مىسالى, ەگەر جەكە تۇلعا تۇتىنۋ ماقساتتارىنا زاەم الىپ, ناقتى كۇن ساندارى ءۇشىن سىياقىنى تولەسە, ونى 14 كۇن ىشىندە قايتارا الادى. بۇل رەتتە تۇراقسىزدىق ايىبى ۇستالمايدى. بىراق مەنىڭ تۇتىنۋشىلارعا تاعى دا ءبىر كە­ڭەسىم بار: ەگەر كرەديت الۋ وتە قاجەت بولماسا, ونى الماي-اق قويۋعا تىرىسۋ قاجەت! ونىمدەر بىرتە-بىرتە كۇردەلەنىپ, تاۋەكەلدەر اناعۇرلىم ءوسىپ كەلەدى. جانە, كرەديت الۋعا بارماس بۇرىن وسىنىڭ ءبارىن جان-جاقتى باعالاۋ قاجەت. حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگى قارجى ساۋاتتىلىعى الىپپەسىن ەندى عانا مەڭگەرە باستاعاندىعى تۇسىنىكتى. بىراق بۇل سەكتوردىڭ دامۋ قارقىنىنا اناعۇرلىم الدا كەلە جاتقان ەلدەردىڭ حالقى دا توتەپ بەرە الماي وتىر. جوسپارلى ەكو­نو­ميكا بولماعان جەردە دە قارجى قىزمەتىنىڭ نا­رى­عى ءوزىنىڭ ءجۇز جىلدىق تاريحىنا قاراماستان, ءمىنسىز كۇيگە قول جەتكىزە المايدى. ۇرپاقتاردىڭ اۋى­سۋى, ەكونوميكا دامۋىنىڭ كەزەڭدىلىگى, داعدارىس­تان كەيىنگى تىنىشتىق قوعامنىڭ قىراعىلىقتى جوعالتۋىنا جانە وسىدان ون جىل بۇرىن عانا «ماڭدايعا سوققى» بولىپ تيگەن «اعاتتىققا» قايتا جول بەرۋگە اكەلەدى. – مىسالى, پيراميدالار! – بۇل ماڭگىلىك تاقىرىپ. بىراق بۇل جەردە ادامداردىڭ ازداعان قۋلىعى بار دەپ ويلايمىن. پيراميدالاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىندىگى تۋرا­لى بارلىعى ەستىپ بىلەدى, بىراق ولارعا قاتى­سۋ­شى­لاردىڭ كوبى وزدەرىن الدىڭعى قاتاردامىز جانە ۇلكەن بايلىققا كەڭەلەمىز دەپ قۇمارلىققا سالى­نادى. پيراميدانىڭ ناقتى قۇرباندارى كوپ ەمەس, كوبى سانالى تۇردە رۋلەتكا سياقتى وينايدى. سون­دىق­تان كەزەكتى پيراميدادا ءوز قاراجاتىن جوعالت­قان ازاماتتار رەتتەۋشىلەرگە جانە قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارىنا ءوتىنىش بىلدىرمەيتىندىگى كەزدەيسوق ەمەس. بىراق كەيدە قۇمارلىعى ودان دا كەم ەمەس ازاماتتار قاي بانك بانكروتتىققا ۇشىرايدى دەپ قىزى­عۋ­شى­لىق بىلدىرەدى. مۇنىڭ ولارعا نە قاجەتتىلىگى بار دەگەن سۇراققا ولار: كرەديت الساق ونى قايتارۋدىڭ قا­جەت­تىلىگى بولمايدى عوي دەپ ادال جاۋاپ بەرەدى. ولارعا ايتارىم: ۇمىتتەنبەڭىز. بانكتىڭ پروبلە­ما­سى بولعان جاعدايدا ونىڭ نەسيە پورتفەلى نە باسقا بانككە نە تاراتۋ كوميسسياسىنا بەرىلەدى. كەز كەلگەن جاعدايدا ءبارىبىر بورىشتى وتەۋگە, ءوز ءمىن­دەتتەمەلەرىڭىزدى ورىنداۋعا تۋرا كەلەدى! – مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن الەۆتينا دونسكيح.