قۇپيا سوعىسقا قاتىسقاندار شىندىقتى تولىق ايتا الماي ءجۇر

1997 جىلعى 26 ساۋىردە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «قۇپيا سو­عىسقا قاتىسقاندار شىندىقتى ەندى جاسىرماعاندارى ءجون» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جاريالاعان ەدىك. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ بۇل ماسەلەگە قايتا ورالۋىمىزعا تۋرا كەلدى. مۇنىڭ سەبەپتەرى دە از ەمەس.  ول جايىندا كەيىنىرەك. ال­دى­مەن العاشقى ماقالانى جازۋعا تۇرتكى بولعان جايتتارعا توقتالا كەتەيىك.    بىردە رەداكتسياعا نۇرجان باي­جان ۇلى دەگەن ادام ماقالا الىپ كەلگەن. تاقىرىبى «شەتەل سوعىس­تارىنىڭ مۇگەدەكتەرى» دەپ اتالا­تىن. ماقالامەن  قوسا رەسەيدەن شى­عاتىن «ترۋد» گازەتىنىڭ 1995 جىلعى 28 اقپانداعى ءنومىرىن قوسا ۇسىنعان. وندا زاڭ عىلىمىنىڭ كان­ديداتى يۋري جۋكوۆ دەگەن ازا­مات «لگوتى ينۆاليدام ۆوينى ۆ سۆەتە نوۆوگو زاكونا «و ۆەتەراناح» دەگەن تاقىرىپ­پەن رەسەيدىڭ جاڭا زاڭىنا تۇسىنىك­تەمە بەرىپتى. سونى­مەن قاتار, 1994 جىلدىڭ 15 ءساۋى­رىندە ماسكەۋ قالا­سىندا وسى قۇ­جاتقا بايلانىستى كەلىسىمگە بۇرىن­عى كسرو قۇرا­مىندا بول­عان 12 مەملەكەت وكىلدەرى قول قوي­عاندىعى ايتىلادى. كەلىسىم بو­يىن­­شا ۇلى وتان سوعىسى جانە شەتەلدەگى سوعىس­تار كەزىندە ءوز­دەرىنىڭ ۇل-قىز­دارىنىڭ باستارى­نا تۇسكەن اۋىرت­پالىقتاردى بىرىگىپ كوتەرىپ, ولارعا تيەسىلى جەڭىلدىك­تەردى بارلىق ەلدەردە بىردەي قولدانۋعا مىندەتتەمەلەر الىنىپ­تى. بۇعان قازاقستان جاعى دا قول قويعان. ەندەشە سوناۋ 1917 جىلدىڭ قازان ايىنان بەرى كسرو قانداي سوعىستار جۇرگىزسە, سونىڭ بارىندە ءوزىمىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ دا كوپتەپ قاتىسقاندىعى انىق. ال ءبىزدىڭ تاريح وقۋلىقتارىنان بىلەتىن سوعىستار – 1917 جىلدان كەيىنگى اق پەن قىزىلدار قىرعىنى, 1939-1940 جىلدارى  فينليانديامەن بول­عان سوعىس, 1938-39 جىل­دارداعى حاسان كولى مەن حالكين-گولدەگى قاقتىعىس, 1945 جىلعى جاپونيامەن سوعىس, 1969 جىلى دامانسكى مەن جالاڭاشكولدە وتكەن شاي­قاستار, اۋعانستانداعى سوعىس... ار­عى جاقتارى بەيمالىمدەۋ. «ترۋد» گازەتىندەگى رەسمي ءما­لىمەتتەرگە كوز جۇگىرتكەن ادام كسرو اتتى مەملەكەتتىڭ جەر بەتىندەگى قاقتىعىستار مەن شايقاس­تاردىڭ ەشقايسىسىنان قالىس قال­ماعانىن بايقار ەدى. ولاردىڭ ءبارىن ءبىز العاشقى ماقالادا سول كۇيىندە كوشىرىپ باسقانبىز. قازىر تاعى ءبىر جيناقتاپ ايتساق, 1924 جىلدان باستاپ 1969 جىلدار ارالىعىندا تەك قىتاي جەرىندە عانا 8 رەت ءىرىلى-ۇساقتى قارۋلى قاقتىعىس ءوتىپتى. ولاردىڭ بارىنە كسرو قاتىسقان. پولشا, يسپانيا, ۆەنگريا, الجير, ەگيپەت, يەمەن, ۆەتنام, سيريا, انگولا, ەفيوپيا, كامبودجا, بانگلادەش, لاوس, ليۆان جەرىندەگى سوعىستاردىڭ ەشقايسىسى كسرو-نىڭ قاتىسۋىنسىز وتپەگەن. 1944-51 جىلدار ارالىعىندا ۋكراينا, بەلارۋس, لاتۆيا, ليتۆا, ەستونيا جەرىندەگى قارۋلى كوتە­رىلىستەردى باسۋعا كسرو قۇ­را­مىنداعى  ۇلتتاردىڭ كوبىسى قا­تىسقان. اسىرەسە, ازيا مەن تاياۋ شىعىستاعى سوعىستارعا قازاق­ستاننان, ورتالىق ازيا رەسپۋب­ليكالارىنان اسكەرلەر كوپتەپ تارتىلعان. بۇل سوعىستارعا قاتىس­قان ازاماتتاردان مەملەكەتتىك قۇ­پيانى اشپاۋ جونىندە قولحات­تار الىنعان. قۇجاتتارىندا قاي جەردە سوعىسقاندارى تۋرالى جازىلماعان. شىندىقتىڭ شەتى «شەتەل سوعىستارىنىڭ مۇگە­دەك­تەرى» جايىندا رەداكتسياعا ما­قالا اكەلگەن نۇرجان بايجان ۇلى كوپ ۇزاماي دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى. بىراق مىنا ءبىر شىندىقتى ايتىپ ۇلگەرگەن: «وسىنداي سوعىستاردىڭ بىرىنە ءوزىم دە قاتىسقام. كەزىندە كسرو-عا قالتقىسىز قىزمەت ەتتىك. بۇل قۇپيانى اشپاۋ جونىندە قولحات تا بەرگەنبىز. ەندى ول مەملەكەت كەلمەسكە كەتتى. سوندىقتان شىندىقتى ايتۋعا بولاتىن سياق­تى. 1950 جىلداردىڭ ورتاسىندا گەرمانيادا شوعىرلانعان كەڭەس ارمياسىنىڭ قۇرامىندا اسكەري بورىشىمدى وتەدىم. مۇنداعى كەڭەس قارۋلى كۇشتەرى «گرۋپپى سوۆەتسكيح وكۋ­پاتسيوننىح ۆويسك ۆ گەرماني» دەپ اتالاتىن. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بۇل اتاۋ وزگەر­تىلدى. سول جىلدارى وسى اسكەري قۇرامانىڭ 207-پولكىندە باتارەيا كومانديرىنىڭ ورىن­باسارى قىزمە­تىن اتقاردىم. ءبىر كۇنى گەرمانيانىڭ شتەندەل دەگەن قالاسىندا كەڭەس ۇكى­مەتىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس بۇرق ەتە قالدى. اسكەري دابىلمەن اتقا قوندىق. نەمىستەر جاعى ءولىس­پەي بەرىسپەيتىن سىڭايلى. بىرنەشە كۇن­نەن كەيىن كوتەرىلىس كۇشپەن با­سىلدى. ەكى جاقتان دا  ادام شى­عى­نى بولدى. مەن وسى جو­رىقتا با­سىم­نان قاتتى جاراقات الدىم. قا­زىر سوعىس مۇگەدەگى دەپ ەسەپتەلەمىن. ال مىنا «ترۋد» گازەتىندەگى ايتىل­عاندار بويىنشا شەتەلدەردە سو­عىس­قاندار ءۇشىن ارنايى جەڭىل­دىكتەر قاراستىرى­لىپ­تى. ءبىزدىڭ وتان­داستارىمىز ودان ءالى بەيحابار. سوندىقتان دا بۇل جونىندە گازەتكە جازۋدى ءوزىم­نىڭ ازاماتتىق, ءارى زاڭ­گەرلىك پا­رىزىم دەپ ءبىلدىم...». وتستاۆكاداعى پودپولكوۆنيك رە­­تىندە, بىلىكتى زاڭگەر رەتىندە بار بىلگەنىن ايتىپ قالۋعا تىرىسقان نۇرجان اقساقالمەن بۇدان كەيىن ۇشىراسپادىق. انگولانىڭ اسپانى مەن جەرىندە... بيىلعى جىلدىڭ 7 مامىر كۇنى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە «گراندا شەف-ينجەنەري» دەگەن اتپەن شاعىن ماقالا جاريالاندى. وندا گەنەرال-مايور سارمانتاي نۇرعوجين  انگولا جەرىندە «ين­تەر­نا­تسيونالدىق بورىشىن» قا­لاي اتقارعانى جونىندە اشىق ايتىپتى. 1975 جىلى باستالعان انگولاداعى سوعىس سەكسەنىنشى جىل­داردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا دەيىن تولاستا­ماعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ال قازاق گەنەرالى سونىڭ بارىنە ءوزى كۋا بولعان.   1987 جىلى ول كسرو قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ 10-باسقارماسىندا قىز­مەت ەتىپ ءجۇر­گەندە قورعانىس مينيسترلىگىندەگىلەر انگولاعا ءىسسا­پارعا بارۋدى ۇسى­نادى. اسكەري ادام بۇيرىقتان باس تارتا المايدى. انگولانىڭ استاناسى – لۋانداعا كەلگەندە جاعداي وتە كۇردەلى ەكەندىگىنە كوزى جەتتى. وپپوزيتسيالىق كۇش­تەر مەن ۇكىمەت اسكەرى اراسىندا قارۋلى قاقتىعىس ءورشىپ تۇر. مۇن­داعى كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ مىندەتى – انگولانىڭ زاڭدى ۇكىمەتىنە كو­مەك­تەسۋ. ارالارىندا ماسكەۋلىك ۇش­قىشتار, پارتۋگال ءتىلىن جاقسى مەڭ­گەرگەن اۋدارماشىلار, اسكەري كە­ڭەس­شىلەر, تاعى باسقا ماماندىق يەلەرى جەتىپ ارتىلادى. سارمانتاي نۇرعوجيننىڭ نەگىزگى ماماندىعى – اسكەري ۇشاقتار مەن تىك ۇشاقتار سالاسىنىڭ ينجەنەرى. وق ءتيىپ قۇلا­عان ۇشاقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تالاي رەت ورمان اراسىندا, وق پەن ءورتىڭ استىندا تەر توكتى. بۇل باسقاراتىن ينجەنەرلەر بريگاداسى جۇمىس ىستەپ جاتقاندا جاۋىنگەرلەر ولاردى اسپان مەن جەردەن كەلەتىن شابۋىلدان قورعاپ تۇردى. قۇرال-سايماندارىن تاستاي سالىپ, وزدەرى دە تالاي رەت جاۋعا قارسى ۇمتىلعان ساتتەرى از ەمەس. انگولا سوعىسىندا وتكىزگەن ءۇش جىلى ىشىندە قىرىققا جۋىق ۇشۋ تەحنيكالارىن قالپىنا كەلتىرىپ, قانشاما جەرگىلىكتى ۇش­قىش­تاردى  جاڭا ماماندىققا ءۇي­رەت­تى دەسەڭىزشى. وسى ەرلىگى ءۇشىن ول «كسرو قارۋلى كۇشتەرىندە وتانعا قىزمەت ەتكەنى ءۇشىن» وردەنى مەن ءىىى دارەجەلى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن كەۋدەسىنە تاقتى. ال ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى مەرەكەسى قار­ساڭىندا «رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ اتى­نان» دەگەن جازۋى بار التىن ساعات­پەن ماراپاتتالىپتى. جارالى جىگىتتى ىزدەۋ 1980 جىل. دۋىلداپ ءوتىپ جاتقان ستۋدەنتتىك شاق تا سوڭىنا تاقاپ قالعان. سول جىلى مەن ۇيلەندىم. ءبىزدىڭ جاتاقحاناعا س ۇلىكتەي سۇر «ۆولگامەن» ءبىر جىگىت ءجيى كەلەتىن. ەستۋىمشە, اماتىداعى ءبىر باستىق­تىڭ جۇرگىزۋشىسى. قازمۋ-دە سىرت­تاي وقي­دى. بولمەدەگى جىگىتتەردىڭ ءبى­رەۋىنىڭ سىنىپتاسى ما ەدى, الدە جەرلەسى مە ەدى, ءدال قازىر ەسىمدە جوق. ەسىمدەگىسى – سول اقكوڭىل ازامات سۇر «ۆولگا­سىمەن» مەنىڭ تو­يىمنىڭ ءبىر جاعىن كو­تەرىسكەنى. ايا­عىن سىلتىپ باساتىن. ابىر-سابىر كەزىندە «بۇل جىگىت دامانسكىدەگى سوعىسقا قاتىسىپتى» دەگەندى ەستىپ قالعام. ودان كەيىن كەزدەسپەپپىز. ەندى مەن وسى ماقالانىڭ ءبىر كەيىپكەرى بولۋعا ءتيىستى سول جىگىتتى ىزدەۋگە كىرىستىم. كۋرستاستاردىڭ ءبىرا­زىنا حابارلاسقاننان كەيىن عانا ونىڭ اتى-ءجونى انىقتالدى – ەربول. ۇيالى تەلەفونىن دا تاپتىم. سويلەس­تىك. ماعان جاساعان جاقسىلىعىن دا, ءوزىمدى دە ناقتى ەسىنە تۇسىرە الما­دى. تەك ەكەۋمىزدىڭ ورتاق تانىستا­رىمىز عانا ازىرگە ارامىزدى بايلا­نىس­تىرىپ تۇر. باياعى اققكوڭىل قالپىنان اينى­ماعانى داۋىسىنان اڭعارىلادى. بۇگىن-ەرتەڭ كەزدەسەيىك دەدىم. سەبەبىن سۇرادى. ءتۇسىندىردىم. سويتسەم, ول دامانسكىدە ەمەس – داماسكىدە بو­لىپ­تى, ياعني سيريا­دا­عى سوعىسقا قاتىسقان. ەستەلىك-دەرەك 1967 جىلى اراب ەلدەرى مەن يزرايل اراسىنداعى سوعىستا ارابتار جەڭىلىپ, ءبىراز جەرلەرىنەن ايىرى­لىپ قالعانى  تاريحتان بەلگىلى. 1973 جىلى ەگيپەت پەن سيريا وسى جەرلەردى قايتارىپ الۋ ءۇشىن يزرايلگە قارسى سوعىس اشتى. بۇل سو­عىستا ءيزرايلدى ادەتتەگىدەي اقش قولداسا, ارابتاردى كەڭەس ۇكىمەتى قولدادى. ەگيپەت اسكەرى سۋەتس كا­نالىن كەسىپ ءوتىپ, ميتلا-گيددي-مەلەس اسۋى ارقىلى  25-30 شاقىرىمعا دەيىن العا جىلجۋدى ماقسات ەتتى. ال سيريا گولاند بيىگىن باعىن­دىرىپ, يوردان وزەنىنە يەك ارتۋدى كوزدەدى. ءيزرايلدى تولىقتاي تال­قان­داۋعا امەريكادان قورىقتى. 1973 جىلدىڭ 6 قازان كۇنى شا­بۋىلعا شىققان ارابتار العاشقى ساتتە يزرايل اسكەرىن كادىمگىدەي تىق­سىرىپ جىبەردى. بىراق بۇل جەڭىس ۇزاققا بارمادى. 15 قازاننان باستاپ يزرايل اسكەرى ارابتاردىڭ ەكپىنىن باستى. ءسويتتى دە العا جىلجىدى. ءتىپتى سيريانىڭ استاناسى – داماس­كىنىڭ تۇبىنە دەيىن كەلىپ قالدى. ءيزرايلدىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى تۇراتىن قارۋ ارابتاردا جوقتىڭ قاسى ەدى. ال كسرو-دا ونداي قا­رۋلار جەتىپ ارتىلاتىن. «بايتال تۇگىلى باس قايعىنىڭ» كەبىن كيگەن «وداقتاستارىنا» كسرو جاسىرىن تۇردە كومەك بەرە باستادى (بۇل دەرەكتەر وسى سوعىسقا قاتىسقان پودپولكوۆنيك, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى و.ا.بەلوسلۋدسەۆ پەن گ.ل.پلوتكيننىڭ ەستەلىكتەرىنەن قىس­قار­تىلىپ الىندى. س.ج.). كوڭىل كىلتى ەربول بىردەن شەشىلە قويمادى. مەملەكەتتىك قۇپيانى اشپاۋ ءجو­نىندە قولحات بەرگەنىن العا تارتا بەردى. قايتادان جاقىنىراق تانى­سىپ, ءجون سۇراستىق. قۇرداس ەكەنبىز. ەكەۋمىز دە 1973-1975 جىلدار ارا­لىعىندا اسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتىپپىز. مەن – قيىر شىعىستا تانكيست, ول ودەسسا ماڭىندا زەنيتشى, ياعني اۋە شابۋىلىنا قارسى كۇشتەر (پۆو) قۇراماسىندا بولعان. تۋعان جەرى – اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋ­دانى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ول اۋدانعا دا جولىم ءتۇس­كەن. تاعى دا ورتاق تانىستاردىڭ اتتارى اتالدى. قيىر شىعىستا ءوزىم قىزمەت ەتكەن پولكتىڭ تانكيستەرى 1969 جىلى قىتاي مەن كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ دامانسكى ارالى ءۇشىن وتكەن قاندى قىرعىنعا قاتىسقانىن, ساناۋلى ۋاقىت ىشىندە دۇشپاندى جەر قاپتىرعانىن, سول سوعىستا عانا سىرى اشىلعان, وعان دەيىن قۇپيا قارۋ قاتارىندا سانالعان «ت-62» اتتى الىپ تانكىنى جۇرگىزگەنىمدى  ءسال ماقتانا جەتكىزدىم. اسكەري ءبو­لىمشەدەگى ساياباقتىڭ ورتاسىندا دامانسكىدە قازا تاپقان كەڭەس جاۋىن­گەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش تۇ­را­تىنىن, مەرەكە كۇندەرى قارۋ­لاس­تاردى رەسمي تۇردە ەسكە الىپ, گۇل شوقتارىن قوياتىنىمىزدى دا ەسكە الدىم. ولاردىڭ اراسىندا قازاق جىگىتتەرى دە جاتپاعانىنا كىم كەپىل؟ كەزىندە «داماسكىنى»  «دامانسكى» دەپ ۇققان مەن ەربولدان سولار جايىندا ءبىر شىندىق ءبىلىپ قالا­مىن با دەپ ۇمىتتەنگەنىمدى دە جا­سىرمادىم. ول جۇزىمە بارلاي قا­راپ, ءسال ويلاندى. شىن نيەتىمدى ەندى تۇسىنگەن سياقتى. كەيىپكە­رىمنىڭ كوڭىل كىلتىن تاپقاندايمىن. جەرورتا تەڭىزىن جارىپ ءوتىپ... – 1973 جىلدىڭ كوكتەمىندە اسكەرگە الىنعان بىزدەر ۋكراينانىڭ ودەسسا قالاسىنىڭ تۇبىندەگى زەنيتشىلەر پولكىنە كەلىپ تۇستىك. قاتا­رىمىزدا قازاق بالالارى دا از ەمەس ەدى. كۇزگە قاراي ءوز ماماندىعى­مىزدى تولىق يگەرگەن بىزدەر ساقا­داي ساي سارباز بولىپ شىعا كەلدىك, – دەپ باستادى ول اڭگىمەسىن. – 6 قا­زان كۇنى پولكتى اسكەري دابىلمەن كوتەرىپ, ودەسسا قالاسىنا الىپ كەلدى. سول جەردە بۇكىل قارۋ-جاراق­تارىمىزبەن جولاۋشىلار كەمەسىنە تيەلدىك. اسكەري كيىمدەرىمىزدى كا­دىم­گى قارا كوستيۋم-شالبار مەن اق كويلەككە اۋىستىردى. قولىمىزعا ءبىر-ءبىر ديپلومات ۇستاتتى. ءتورت قا­باتتان تۇراتىن الىپ كەمەنىڭ اس­تىڭ­عى ەكى قاباتىندا اۋە شابۋى­لىنا قارسى كۇشتەردىڭ اسكەريلەرى ورنالاسقانىن بىلايعى جۇرت ارينە بىلمەيدى. ءىرى پورتتى قالالارعا جا­قىنداعاندا  ءبىز دە ەپتەپ پولۋباعا شىعامىز. گرەتسيانى ارتقا تاستاپ, جەرورتا تەڭىزىن جارىپ وتتىك. ءبىر اپتادان سوڭ سيريانىڭ استاناسى – داماسكى قالاسىنا جەتتىك. قاي­تادان اسكەري كيىمدەرىمىزدى كيدىك. ءار­قايسىمىز ءوز قارۋ-جاراقتارى­مىز­دىڭ قاسىندا بۇيرىق كۇتىپ وتىر­مىز. كەمەنىڭ سوڭعى جاعىن­داعى ۇلكەن قاقپا اشىلىسىمەن سىرت­قا قاراي ۇمتىلدىق. مەن – قورابىندا زەنيتتىك ارتيللەريا قون­دىرعىسى ورنالاسقان  «زيل» ما­شيناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسىمىن. كۇن ەكىندىگە اۋعان كەز. ساپ تۇزەي اعىل­عان بۇكىل پولكتىڭ اسكەري تەحنيكاسى ءبىراز جۇرگەننەن كەيىن قالىڭ ور­مانعا كىردى دە, بۇيرىق بويىنشا شا­بۋىلعا دايىندالدى. سالدەن كەيىن داماسكىنى بەتكە الا ۇشقان ءيزرايلدىڭ اسكەري ۇشاقتارى مەن تىكۇشاقتارىنىڭ داۋىسى ەستىلدى. ابدەن ەركىنسىپ العان ولار ءتىپتى جەردەن قاۋىپ كەلەتىنىن ۇمىتقان سياقتى.   بىزدەر بۇكىل ورماندى كۇر­كى­رەتە اسپانعا قاراي وق جاۋ­دىرعاندا  بىردە-ءبىر ۇشاق قۇتىل­مادى. قارا تۇتىنگە ورانعان ولار قالبالاقتاپ بارىپ, جەر قۇشىپ جاتتى... ەستەلىك-دەرەك رەسەيلىك م.ۆ.رازنيكوۆ دەگەن ازاماتتىڭ ينتەرنەتتەگى ەستەلىگى ەر­بولدىڭ ايتقاندارىمەن ءدال كەلەدى. نازار اۋدارايىق: «مەن 1973 جىل­دىڭ قازانىندا بولعان اراب-يزرايل قارۋلى قاقتىعىسىنا قاتىس­تىم, ءبارىن ءوز كوزىممەن كوردىم, – دەپ جازا­دى سول كەزدەگى اسكەري اۋدار­ماشى قىزمەتىن اتقارعان ول. – كسرو قور­عانىس مينيسترلىگىندەگىلەر العاش رەت شەتەلگە ىسساپارعا شىققانداردى قارا كوستيۋممەن, پلاشش­پەن, ءبىر ءتۇستى باس كيىممەن كيىندىرەتىن. سيرياداعى كەڭەستىك باي­لانىس بولىمشەسىنە كەلگەنىمىزدە ەسىك الدىندا تۇرعان ءوزىمىزدىڭ جاۋىنگەردى كوردىك. ول ءبىزدى قاتاڭ تەكسەرۋدەن وتكىزگەننەن كەيىن ىشكە كىرگىزدى... ...بۇل كەزدە يزرايل اۋە كۇشتەرى سيريا اسپانىندا ەركىن ويقاستاي بەرەتىن. سيريانىڭ اسكەري نىسان­دارى مەن داماسكى ماڭايىنداعى پالەس­تيندەردىڭ لاگەرلەرىن كەز كەلگەن ۋا­قىتتا بومبانىڭ استىنا الۋ ولار ءۇشىن تۇككە تۇرمايتىن. سەبەبى سيريانىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى كۇشتەرى ءالى تولىق جاساقتالماعان.  سيرياعا كومەككە كەلگەن كەڭەس اسكەري اۋە شابۋىلىنا قارسى كۇش­تەر باسقارما باستىعىنىڭ ورىن­باسارى, پولكوۆنيك ۆيكتور پەتروۆيچ شەۆچۋك بىزگە وتە ساق بولۋدى, اسپاننان قاتەر تونگەندە وكوپتا قالاي جاسىرىنۋ كەرەك ەكەندىگىن ءتۇسىندىردى... ...سوعىستىڭ ەكىنشى كۇنى يزرايل ۇشاقتارى ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ قورعاۋىندا تۇرعان اۋەجايدى استان-كەستەڭ بومبالاپ ءوتتى. اسكەرلەر قارۋ­لارىنا قاراي ۇمتىلدى. دەرەۋ زەنيتكانى ىسكە قوسىپ, بىرنەشە ۇشاقتى اتىپ ءتۇسىردى. قالعاندارى زۋىلداپ وتە شىقتى. ءبىز – بەلوۆتسوۆ كۋزما ارحيپوۆيچ, بۋتكوۆ ۆيكتور پەتروۆيچ, تاعى بىرنەشە ۆزۆود كومانديرلەرى بار, وڭتۇستىك جاققا كوز تىكتىك. ول جاقتاعى «حالحلە» اۋە­جايىن قورعاپ تۇرعان كەڭەستىك زەنيتشىلەر پولكىندە مەنىڭ كۋرس­تاسىم شەرگيلوۆ ميشا  بار. امان بولسا يگى ەدى. سونداي-اق  سيريا اسكەرىنىڭ قۇرامىنداعى  ستەپانوۆ يۋرا, پوليكانوۆ ۆولوديا, سۋۆوروۆ ۆالەرا, گوردەەۆ بوريا, چۋۆاشوۆ ۆولوديا,  رۋدەنكو ساشا دەگەن جىگىتتەر ەسىمە ءتۇستى. «مەززە» اۋەجايىنداعى كرىلوۆ ساشانىڭ, «دمەير» اۋەجا­يىنداعى اگاپوۆ ءۆيتاليدىڭ, سيريا اسكەري تەڭىز فلوتىنىڭ شتا­بىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن تاراسوۆ يگور, اسكەري كەڭەسشىلەر ەۆتيۋحين جەنيا, باكاەۆ ساشا, جدانوۆ يگور, بيبيكوۆ ۆالەرا, تاعى باسقا جىگىت­تەردىڭ جاعدايى نەشىك دەگەن ويلار مازالاي بەردى». بەلگىسىز باتىرلار مەنىڭ بۇل ماقالانى جازۋداعى ماقساتىمدى تۇسىنگەننەن كەيىن ەربول: – سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سو­ڭى­نا تامان بۇل جونىندە گورباچەۆكە دەيىن جازعام. ءبىراز جەڭىل­دىكتەردى دە پايدالانعام. 1989 جى­لى قىزىلقوعا اسكەري كوميس­سارياتى ارقىلى «كسرو ۇكىمەتىنىڭ تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداعانى ءۇشىن» دەپ اتالاتىن كۋالىك پەن «ينتەرناتسيوناليست جا­ۋىنگەر» دەگەن كەۋدە بەلگىسىن, گور­باچەۆتىڭ قولى قويىلعان كسرو جو­عارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ گرا­موتاسىن تاپسىردى. ول قاعازداردىڭ قازىر قايدا قالعانىن دا بىلمەيمىن. قىس­قا قايىرىپ ايتار بولسام, اسكەردەگى ەكى جىلىم سيريا جەرىندە ءوتتى. ۇيگە قايتاردا سول بۇرىنعى جولمەن, بۇرىنعى ادىسپەن ودەس­ساداعى بولىمشەمىزگە الىپ كەلدى. كەمەدەن تۇسەردە كەڭەستىك اسكەري كيىمىمىزدى قايتا كيگىزدى. تۇك بولماعانداي ەلگە قايتتىق. ول سوعىسقا مەنەن باسقا دا تالاي قازاق   جىگىتتەرى قا­تىس­قان. ايتا بەرسە اڭگىمە كوپ. ەندى مەنى قيناما. ەگەر بۇل جونىندە جازساڭ, اتى-ءجونىمدى كورسەتپەي-اق قويارسىڭ, – دەدى. سوندىقتان دا مەن ەسكى دوسىمدى شارتتى تۇردە «ەربول» دەپ اتادىم. سوزىنە دە, ىسىنە دە بەرىك مۇنداي جىگىتتى باسقاداي قالاي اتارسىڭ. ءسوز سوڭى جوعارىدا ورىس وفيتسەرلەرى مەن اسكەري اۋدارماشى م.راز­نيكوۆتىڭ ەستەلىكتەرىنەن ءۇزىندى­لەر كەلتىرۋدەگى ءبىرىنشى ماقسات – سيرياداعى سوعىستىڭ بۇگىندە ەشقانداي قۇپياسى دا, مەملەكەتتىك ماڭىزى دا جوق ەكەندىگىن ءدا­لەلدەۋ ەدى. ەكىنشى – ءبىزدىڭ كەيىپ­كەرىمىزدىڭ تۇسپالداي ايتقان اڭگى­مەلەرى تاريحي شىندىقپەن ءدال كەلەتىندىگى. ءۇشىنشى – «ەربول» انت­قا بەرىك ازامات پا, الدە ءبىر­دەڭەدەن جاسقانا ما؟ ءبىر سوزىندە «بالا-شاعا ەر جەتىپ قالدى. سو­لارعا زيانىم ءتيىپ كەتۋى دە ءمۇم­كىن عوي» دەگەن. ونىسى راس. ءاس­كەري كوميسسارياتتاعى كەيبىر بەلسەندىلەر مازاسىن الماسا دا, «ەركەكتىك سەرتىڭ قايدا؟» دەۋدەن تايىنبايدى. نامىسقوي جىگىت ءۇشىن ونىڭ ءوزى ۇلكەن سوققى. بىراق ءبىر نارسەنىڭ باسى اشىق. كەڭەس ۇكىمەتى كەلمەسكە كەتتى. كوپ ادام ونىڭ قۇربانىنا دا اينالدى. ايتپەسە, سوناۋ قىزىلقوعادا ءجۇر­گەن قا­زاقتىڭ سوناۋ ءبىر قۇر­لىقتا جاعا­لاسىپ  جاتقان اراب پەن ەۆرەيدىڭ جىرتىسىن جىرتا­تىنداي, ەشقاي­سىسىنا ناعاشى-جيەندىگى جوق ەدى عوي.  جالعىز قا­زاق قانا ەمەس, باسقا حالىقتىڭ بوزداقتارى دا شەت جەرلەردە بوستان-بوسقا قان توكتى. بۇعان دالەل – مارقۇم ن.بايجان ۇلى مەن س.نۇرعوجيننىڭ جوعارىداعى اڭگىمەلەرى. ولار وزدەرىنىڭ ازاماتتىق بورىشتارىن ادال ورىندادى. اسكەري انتىن ەكى ەتپەدى. ەندەشە ۇلى وتان سوعىسىنا, اۋعان­ستان­دا سوعىسقاندارمەن قاتار, ولار دا سوعىس ارداگەرلەرى دەگەن جوعارى مارتەبەگە ابدەن لايىق. ەربول نەگە ەرلىگى ءۇشىن ماراپاتتالعان كەۋدە بەلگىسىن ەل قاتارلى تاعىپ جۇرە المايدى؟ ۇرپاعىنا ءوزى جاساعان ەرلىگى جونىندە اشىق ايتۋعا نەگە ونىڭ حاقىسى جوق؟ بالالارى نەگە اكەسىنىڭ قاھار­مان­دىعىمەن ماقتانا المايدى؟ وزدەرىنە تيەسىلى جەڭىلدىكتەردى ۇكىمەت نەگە ولارعا جاسىرىن ءتۇر­دە بەرەدى؟ بۇل جونىندە اڭگىمە قوزعالعاندا نەگە ولار اتى-ءجون­دەرىن بۇركەمەلەۋلەرى كەرەك؟ رەسەيلىك اسكەريلەردەن ولاردىڭ نەسى كەم؟ ماسەلەن, م.رازنيكوۆ ءوزى­نىڭ ەستەلىگىندە  «وردەن شەستوگو وكتيابريانى»  ماعان ءبىر جارىم جىل­دان كەيىن, باس شتابتىڭ 10-باسقارماسىنداعى ءبىر بولمەدە جاسىرىن تۇردە تاپسىردى» دەپ جازا كەلە, ەربولعا بەرىلگەن جوعارى اتاقتارعا ول دا 1989 جىلى يە بولعانىن ماقتانىشپەن بار الەمگە پاش ەتەدى. ال ەربول ول جايىندا ءالى كۇنگە دەيىن اشىق مالىمدەي المايدى. نەگە؟ رازنيكوۆ تاعى بىلاي دەپ جازادى: «سيرياداعى سوعىس قى­زىپ تۇرعان كەزدە كەڭەس وداعىنان «كۆادرات» دەپ اتالاتىن زەنيتشىلەر پولكى ادامدارىمەن, بۇكىل تەح­نيكاسىمەن كومەككە كەلدى. ونىڭ قۇرامى بىرنەشە ۇلت وكىل­دەرىنەن تۇراتىن». مىنە, بۇل – ەربول قىزمەت ەتكەن پولك ەكەندىگى انىق. سيريا مەملەكەتىن يز­رايلدىڭ قاندى قۇرساۋىنان قۇت­قارعان جا­ۋىنگەرلەر – ءدال وسى­لار. بىراق بەسەنەدەن بەلگىلى تاريحي وقيعانى قازاقستاندىق جا­ۋىن­گەرلەر اشىق ايتا المايدى. سەبەبى ولاردىڭ ەرلىك جولدارى تۋرالى كوپشىلىك تە, ۇكىمەت با­سىنداعىلار دا ءالى تولىق بىلمەيدى. ال ەربول سياقتىلار ارا­مىزدا كوپ. ەگەر قازاقستان پارلامەنتى «سوعىس ارداگەرلەرى تۋ­رالى» زاڭدى قايتا قاراپ, رەسەيدەگى سياقتى, وققا كەۋدەسىن توسە­گەن ۇلدارىن قانداي سوعىسقا قاتى­ناسقاندارىنا قاراماستان ءبا­رىنە بىردەي «سوعىس ارداگەرلەرى» دەگەن مارتەبە بەرسە, تاريح­تىڭ كولەڭ­كەسىندە قالىپ بارا جاتقان ءادى­لەتسىزدىك ورنىنا كەلەرى ءسوزسىز. سەبەبى ولار كاپيتاليزم مەن سو­تسياليزمنىڭ بىتىسپەس كۇرە­سىندە ءسوتسياليزمنىڭ مۇددەسىن  قور­عادى. اۋعانستان, سيريا, انگولا, تاعى باسقا مەملەكەتتەر سول تۇستا  سوتسياليستىك باعىتتى ۇس­تان­عان­دىقتان دا كسرو ولارعا كومەكتەستى.  ءتورت جىلعا سوزىل­عان ۇلى وتان سوعىسىندا دا اكەلەرىمىز سوتسياليزم ءۇشىن قان توكتى. ال سوتسياليزم دەگەنىمىز – كسرو, كسرو دەگەنىمىز – قازاق­ستان, قازاقستان دەگەنىمىز, ارقاي­سىمىزدىڭ وتباسىمىز ەدى ول كەزدە. بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءجو­نى بولەك, ارينە. 1994 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە كسرو قۇرامىنداعى 12 رەسپۋبليكامەن بىرگە رەسەيدىڭ ارداگەرلەر تۋرالى قاۋلىسىنا قازاق­ستان دا قول قويعاندىعى جوعارى­دا اي­تىلدى. بىراق وزىمىزدە ونى ودان ءارى زاڭداستىرۋعا كەلگەندە ەن­جارلىق تانىتىپپىز. «باتىر – ءبىر وقتىق», «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەپ دانىشپان­سى­عاندا الدىمىزعا جان سالمايمىز.  سويتەمىز دە «ە... اۋعانستاندا سو­عىسقان ەكەن, ە... شەتەلدەردەگى سو­عىس­­تار­عا قاتى­سىپ­تى عوي, ولاردىڭ بىزگە كەرەگى قانشا ەدى؟» دەپ تاعى دا سىلق ەتە قالامىز. پايىمىمىز تومەن بە, الدە نامىس-جىگەردى ءمۇل­دەم جوعالتقانبىز با؟! ولاي دەگىمىز كەلمەسە, بۇل تاقىرىپتى قايتا كوتەرەيىك, ادىلەتتىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا اتسالىسايىق.  سوندا عانا ازاماتتىق بەت-بەينەمىزدى تولىق  ساقتاپ قالامىز. سەرىك جۇمابەك ۇلى, جۋرناليست. الماتى.