ەل ەڭسەسىن تىكتەگەن ەلوردا

ەلوردانىڭ بۇگىنگى كەلبەتىنە قاراساڭىز, كەشەگى قاتارداعى كوپ قالا­نىڭ ءبىرى – اقمولانىڭ از عانا ۋاقىت ىشىندە توتىداي تارانعان اسەم شاھارعا اينالعانى قايران قالدىرادى. ءيا, قالانىڭ بۇگىنگى كوركىنە كوز تويمايدى. انە, تالاي-تالاي الەمدىك دەڭگەيدەگى جيىندارعا ۇيىتقى بولا باستاعان پيراميدا, انە, قازاقتىڭ رۋحىن اتويلاتقان تاۋەلسىزدىك سارايى, انە, قازاقتىڭ ءوڭى تۇگىل تۇسىنە كىرمەگەن حان شاتىر, استانا تري­ۋمفى سياقتى عاجايىپ عيماراتتار شاھاردىڭ ءسانى مەن سالتا­ناتىن عانا ايشىقتاپ تۇرعان جوق, اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويعى ارمان-اڭسارىنىڭ جۇزەگە اسقانىن ايعاقتاپ تۇر. وسى ارادا ءسال شەگىنىس جاساپ, وتكەن شاققا ورالساق, ەلىمىزدىڭ ەڭ العاش ءتاۋ­ەلسىزدىك العان كەزى ەسكە تۇسەدى. اينا­لا­نىڭ ءبارى كۇيرەپ تۇرعان كەزەڭ. جۇرت كۇن­كورىس قامىمەن الەك. مىنە, وسى تۇستا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانانى ارقا توسىنە كوشىرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەنى وزىمىزگە ايان. جاسىراتىن نە بار, ءدال سول كەزدە بۇل وي كوبىمىزگە ەش قيسىنى جوق اڭگىمە سياقتى كورىنگەن. ءتىپتى بۇل شەشىمگە قارسى بولىپ, ءباسپاسوز بەتىندە كەكەسىن ارالاس پىكىر ايتۋشىلار دا از بولمادى. الايدا پرەزيدەنت ءوز سوزىنەن اينىمادى, ارەكەتكە كىرىستى. وسى تۇستا دا بۇل تىرلىكتەن نە شىعار دەيسىڭ دەگەندەي, اڭىسىن اڭدىعان مىسىقتىلەۋلەر دە بولماي قوي­ما­دى. ءجا, بارىمىزگە تانىس مۇنداي اڭگىمەنى قايتالاپ ايتا بەرگەننەن نە شىعادى. ودان دا اڭگىمەمىزدىڭ ارناسىن وزگەرتىپ, سول تۇستاعى ناقتى ءىس-ارەكەتكە كوشسەك, پرە­زيدەنت قالا قۇرىلىسىن قاۋىرت ءجۇر­گىزۋ ارقىلى حالقىنىڭ جانشىلعان رۋحىن تىرىلتۋگە كۇش سالدى. ءسويتىپ, جاستاردىڭ ارمان-قيالىنا قانات بايلاپ, بارشا جۇر­تىن العا ۇمتىلۋعا ۇيرەتتى. سودان دا ەڭسەسىن تىكتەگەن قازاق ەندى ەلورداعا ءبىر كىرپىش بولىپ قالانۋعا جان-جاقتان اعىلا باستادى. وسىندايدا ەسكە ءتۇسىپ وتىر, العاش ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن ەستىگەندە بوداندىقتىڭ قامىتى ارقالارىنا باتقان ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز ەڭىرەپ تۇرىپ, قارنىم اشتى, قارىم تالدى دەمەس ەدىك. قانداي قيىندىعى بولسا دا شىداپ باعارمىز, تەك تاۋەلسىزدىك باياندى بولعاي – دەپ ەدى. ءبىزدىڭ ۇرپاق سول سوزىندە تۇردى. قانداي قيىندىققا بولسا دا قايىسپادى. اۋىر جۇك, اسىرەسە, قىز-كەلىنشەكتەردىڭ يىعىنا ءتۇستى. الا قاپ ارقالاپ ءجۇرىپ, وتباسىن اسىرادى. ءسويتىپ, ولار ەل ەڭسە­سىنىڭ تىكتەلۋىنە ۇلەس قوستى. ەڭ باستىسى, توككەن تەر, جانكەشتى ەڭبەك اقتالدى. ەندى عانا ءتاي-ءتاي باسقان ءسابي سىندى تاۋەل­سىزدىگىمىز وسى جىلدار ىشىندە بىرتە-بىرتە ەكى اياعىنا نىق تۇرا باستادى. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن سارىارقا ءتو­سىنە ورناعان استانا بارشا قازاقستاندىق­تاردى بىرىكتىرەتىن, ءبارىمىزدى ورتاق ماق­ساتقا جۇمىلدىراتىن قۋاتتى كۇشكە اي­نالدى. وسى ارادا تەك قازاق حالقى عانا ەمەس, الەمنىڭ بارشا بەيبىتشىلىكسۇيگىش قاۋىمى دا وسى كۇندەرى استاناعا ۇمىتپەن كوز تىگەتىن بولدى. ءيا, بىرتە-بىرتە استا­نا­نىڭ بۇكىل جەر شارىنىڭ ءدۇرس-ءدۇرس سوعىپ جاتقان جۇرەگىنە اينالاتىنىنا دا ەش كۇمان جوق. بۇل ءجاي دولبار ەمەس. بۇل بۇگىننىڭ وزىندە-اق اقيقاتقا اينالىپ كەلە جاتقان ءجايت. ءبارىمىز دە بىلەمىز, ەشبىر ىمىراعا كەلمەي جۇرگەن سان ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, بۇكىل ادام­زات­تىق ماڭىزى بار كەلەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە باتىل قادام جاساپ كەلە جاتقان استانامەن الەم جۇرتشىلىعى قازىردىڭ وزىندە ساناساتىن بولدى. تاۋبە, بەت الىسىمىزدان جارىلقاسىن. وتكەن جىلى استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزىپ, سول حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالى­عى­مىز­دى ابىرويمەن اتقارىپ شىقساق, بيىل مىنە, قازاقستانعا يىۇ-عا باسشىلىق جاساۋ سەنىپ تاپسىرىلىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارىن وي-ەلەگىنەن وتكىزگەن كەزدە ەلوردامىزدىڭ ءال-فارابي بابامىز ارمانداعانداي قايى­رىمدى قالاعا اينالىپ كەلە جاتقانىن بۇكىل جان-جۇرەگىڭمەن سەزىنەسىڭ. سەزىنە­سىڭ دە ءتىل-كوزدەن امان قىلعاي دەپ ىشتەن شۇكىرشىلىك ەتەسىڭ. ءسوز جوق, استانا قازاققا تاۋەلسىزدىك سىيلاعان جەتىستىك. ءبىز مۇنى ايقىن ۇعا بىلدىك. سوندىقتان دا ۇلى ارماندى جۇزە­گە اسىرۋدان بار ءبىلىم-بىلىگىمىزدى ايامادىق. ءسويتىپ, قازاقتىڭ شىڭدالۋ مەكتەبىنە اينالعان قالانى تۇرعىزۋدا ەلى – ەرىنە, ەر – ەلىنە سەندى. ءتىپتى بۇگىندە قازاق ءۇشىن استانا مەن ەلباسى ەگىز ۇعىمعا اينالىپ كەتكەندەي. ارينە, قازاقتىڭ نامىسىن جانىپ, جىگەرىن شىڭداعان استانانىڭ الداعى جەتەر بيىگى دە وزىمىزگە بايلانىستى. وسى ءسات تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, ەل الدىندا سويلەگەن سوزىندە ۇلت جاناشىرى, جازۋشى شەراعاڭنىڭ – شەرحان مۇرتازانىڭ: «باس-باسىمىزعا بي بولماي, بىرەۋىمىز تىرەۋ, قالعانىمىز سۇيەۋ بولايىق», دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. سول سوزدەن دۇرىس وي تۇيگەن ازاماتتار بۇگىندە ەل تىنىسىن كەڭەيتۋگە بەل شەشىپ ەڭبەك ەتىپ جاتىر دەسەك, ەلباسى تاپسىرمالارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋدى ايعاي-ۇيعايسىز-اق تاپ-تۇي­ناق­تاي جۇزەگە اسىرىپ, شەراعاڭ ايت­قان­داي تىرەۋگە سۇيەۋ بولۋدى ءوزىنىڭ ازا­مات­تىق مىندەتى سانايتىنداردىڭ ءبىرى دەپ ءوز باسىم قالا اكىمى يمانعالي تاسماعام­بەتوۆتى اتار ەدىم. وسى ارادا ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, قالا باسشىسىن تەلەديداردان نەمەسە جيىن-مەرەكە تۇستارىندا ەل ارا­سىنان كورگەنىم بولماسا, بەتپە-بەت ءجۇز­دەسىپ, سويلەسىپ كورمەگەن ەكەنمىن. الايدا ونىڭ استانانىڭ بۇگىنگى اجارىنا ءسىڭىر­گەن ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە دەپ ناقتى ايتا الامىن. بۇل سوزىمە كەلتىرەر دالەل-دايەگىم دە از ەمەس. ول ءۇشىن كوپ اڭگىمە ايتىپ جاتپاي-اق, ەڭ ءبىر قاراپايىم, ءتىپتى وسىنى ايتۋ قاجەت پە, جوق پا دەگەن ءجايتتى عانا تىلگە تيەك ەتەيىكشى. تاپ وسى ارادا بىزگە, ەڭ الدىمەن وزگە ەلگە ساياحاتتاپ نەمەسە ىسساپارمەن بارعان كەزدى ەسكە الۋعا تۋرا كەلەدى. سونداي ساپار بارىسىندا ءوزىڭىز دە بايقاعان شىعارسىز, الگى ەلدەر­دىڭ ۇلكەن-ۇلكەن قالالارى تۇگىل, شاعىن ەلدى مەكەندەرىنىڭ ءوزى تاپ-تۇيناقتاي, تاپ-تازا بولىپ مولدىرەپ تۇرعانىن كورىپ, ەرىك­سىز ءوز ەلىمىزدە تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتاتىن كۇل-قوقىستاردى ەسكە الاتىن ەدىك قوي. اسىرەسە جاڭادان جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان استانامىزدىڭ كەلبەتى ءدال وسىلاي كوركەيسە عوي دەپ قىزىعاتىنىمىز دا راس ەدى. ويتكەنى, ءسال جەل سوقسا بولدى جالبىراعان قاعازدار, پوليەتيلەن پاكەتتەر اسپاندا قارعاشا قالباڭ قاعىپ, قا­لىقتاپ جۇرەتىن. ال كوشە بولسا كوكتايعاق بولىپ جاتاتىن. ءتىپتى كۇرە جولدى كەسىپ ءوتىپ بارا جاتىپ تا, كوك مۇزعا تايىپ قۇلاپ قالمايىن دەپ ارعى بەتكە كىبىرتىكتەپ ارەڭ وتەتىنسىز. ال سوڭعى بىرەر جىلدا سول سۋرەت, سول كورىنىس كوز الدىمىزدا ءوز­گە­­رىپ سالا بەردى. قالامىز بۇگىندە ايناداي جارقىراپ جاتىر. كوشەلەر بۇرىن ادام تۇگىل كولىكتى تايعاقتاتىپ جۇرگىزبەيتىن بولسا, وسى كۇنى جول شەتىندەگى جيەكتاس­تار­عا دەيىن كوكمۇزدان مۇلدەم ارىلعانى كوز سۇيسىندىرەدى. مۇنىڭ ءبارى ءبىر قاراعان­دا, بىزگە مايدا-شۇيدە سياقتى كورىنگە­نى­مەن, ەلوردا مارتەبەسىن ايشىقتاي تۇسەتىن جايت­تار عوي. مىنە, كوردىڭىز بە, ءبارى دە ادامعا, ونىڭ نيەتىنە, ىسكە دەگەن جان­اشىر­لىعىنا بايلانىستى دەگەن ءسوز راس ەكەن. ەگەر وسى ءبارى دە ادامعا, ونىڭ ىسىنە بايلانىستى دەگەن ءسوزىمىزدى تىرىلتە ءتۇ­سەتىن بولساق, يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە دەيىن دە ەلوردانى بىرقاتار ازاماتتاردىڭ باسقارعانى بەلگىلى. ءتىپتى وسى اقمولا قالاسىندا كىندىك قانى تامعان جىگىتتەردىڭ دە وسى قالاعا اكىم بولعانىن بىلەمىز. ءبى­راق ونداعى جاعداي ءبىر باسقا, قازىرگى قالا كەلبەتى ءبىر باسقا ەكەنى ەشقانداي دالەلدى كەرەك ەتپەيدى دەپ ويلايمىز. ەلباسىنىڭ سوڭعى جىلدارى ەلوردا باس­شىلىعىنا بولمىس-ءبىتىمى قازاقى, قا­زاقشا ويلايتىن ادامدى تاعايىنداۋىنىڭ يگى ناتيجەسىن قازاق بۇگىندە ايقىن سەزىنە باستادى. ءبىز بۇل ارادا مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن بالاباقشالار مەن مەك­تەپ­تەردىڭ كوپتەپ سالىنىپ جاتقانىن ايتپاي-اق, تاعى دا تەك ءبىر عانا جايتكە عانا توقتالا كەتسەك, وزگە ەلدىڭ ورەن-جارانىنا كەزىندە شۇلەڭ تارقاتقانداي ۇلەستىرىلگەن كوشە اتتارى بۇگىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ تالا­بىنا ساي قازاقتىڭ جاقسى مەن جايسا­ڭىنىڭ ەنشىسىنە تيگەنىن, سونداي-اق بۇرىن كوز سۇرىنەتىن شەتەلدىك اتاۋلاردىڭ ورنى قازاقى ۇعىمدارمەن الماستىرىلۋىن ايت­ساق تا جەتكىلىكتى. بۇل ءوز ۇلتىنا جان اشيتىن, قادىر-قاسيەتىن تانيتىن, ەلباسى تاپسىرمالارىن ادالىنان جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ازاماتتىڭ تىرلىگى. ايتپەسە, ءىس باسىنداعى ءتۇرى قازاق بولعانىمەن, ءتۇڭىل­دىرەر ءىسى بار ازاماتتاردىڭ دا قام-قارە­كەتىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر عوي... ءيا, ەڭ باستىسى, قالامىز قازاقىلان­دى. ءسويتىپ, سىرەسكەن سەڭنىڭ كوبەسىن ەلوردا سوكسە, بۇگىندە استانا ونەگەسىن وزگە وڭىرلەر وزدەرىنە ۇلگى ەتىپ وتىر. ناقتىلاپ ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ بار ايماعى ەلورداعا قاراپ بوي تۇزەي باستادى. ەندىگى ءبىر ارمان – الداعى ۋاقىتتا استانا ەلىمىزدىڭ سول وزگە وڭىرلەرىنە عانا ەمەس, ءيىسى تۇركى جۇرتىنا, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنە رۋحاني كەسكىن-كەلبەتىمەن, بەرەكە-بىرلىگىمەن, بەيبىتشىلىكسۇيگىش مىنەز-قالپىمەن ۇلگى-ونەگە بولسا دەيسىڭ. ويلاپ قاراساڭىز, بۇل دا سونشالىقتى قول جەتپەيتىن قيال ەمەس سياقتى. ول ءۇشىن ادال ەڭبەگىمىزدىڭ ارقا­سىندا جەتكەن جەتىستىگىمىزگە توقمەيىل­سىمەي, ارقايسىمىز ءوز ىسىمىزبەن, ناقتى قام-قارەكەتىمىزبەن ەلباسىعا سۇيەۋ بولا بىلسەك, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتسەك, الىنبايتىن اسۋ جوق. جۇماگۇل سولتيەۆا, پرەزيدەنت جانىنداعى  ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى.