ەتتى مال ءوسىرۋدىڭ وڭىرلىك الەۋەتى زور

وبلىستا  ەگىنشىلىكپەن قاتار مال شارۋاشىلىعى دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. بىلتىر  ەت ءوندىرۋ – 100,7 مىڭ, ءسۇت – 586,9 مىڭ توننانى قۇرادى. الداعى  اسۋلار بۇدان دا اۋقىمدى. بيىل مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوسىمىن 10 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە ءسۇتتى – 7, ەتتى – 12,  ءجۇندى – 4,2 پايىزعا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. 26 مال فەرمالارى ىسكە قوسىلىپ, اسىل­تۇقىمدى مالداردىڭ سانى 9,2 پايىزعا كوبەيتىلمەك. وسىلايشا ەلباسىنىڭ   تاپسىرمالارى سولتۇستىكقازاقستاندىقتارعا دا  جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەپ, ىرگەلى ىستەرگە ۇمتىلدىرىپ وتىر. ءبىز سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى  باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جانار مۇساقۇلوۆامەن  مال شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ەتتىك  باعىتتاعى مال ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك الەۋەتى جونىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك. - جانار پوسەلكەقىزى,  وڭىردە مال شارۋاشىلىعى قالاي وركەندەپ كەلەدى؟ - سوڭعى جىلدارى  مەملەكەت  مال شارۋا­شىلىعى سالاسىنا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ,  زور قارجىلىق كورسەتىپ وتىر. ىرگەلى بەتبۇرىستىڭ ناقتى مىسالدارىن قى­زىلجار وڭىرىنەن كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.   «وبلىستىڭ 2006-2010 جىلدار­عا ارنالعان  مال شارۋاشىلىعىن دامى­تۋدىڭ  كەشەندى باعدارلاماسى» اياسىندا كوپ ءىس تىندى­رىلدى. سالاعا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋدىڭ ارقا­سىندا ونىمدەردىڭ ساپاسى دا, باسەكەگە قا­بىلەتتىگى دە ەداۋىر جاقساردى. «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگى, «تا­يىنشا – استىق» جشس كانادادان 800-1000 باس سيىر اكەلىپ, جوعارى ءونىمدى مال فەرمالارىن قۇردى. تايىنشا اۋدانىندا جىلىنا 10 مىڭ توننا ەت وڭدەيتىن  كومبينات مەن قۇراماجەم زاۋىتى ىسكە قو­سىلدى.  «ياكور سق»  سەرىكتەستىگى 320 باس­قا ارنالعان مال فەرماسىن تۇبەگەيلى جاڭارتىپ,  ايگىلى «دە-لاۆال» فيرما­سى­نىڭ قوندىرعىلارىن ورناتتى.  «لەونوۆ» شارۋا قوجالىعىندا 320 باسقا شاقتالعان ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلدى. بىلتىر يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك دامۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن ودان ءارى ءارتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسى ايا­سىندا 7,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ 4 ينۆەس­تيتسيالىق جوبا­سى  بوي كوتەردى. ءسويتىپ 330 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال, 2014 جىلدارعا دەيىن ارنالعان باعدارلاماعا 5 جوبا ەنسە, 3-ءۋى بيىل پايدالانۋعا بەرىلدى. اقجار اۋدانىندا 2500 باس مالعا ارنالعان  ەت كەشەنىنىڭ, اققايىڭ اۋدانىندا  مال فەرماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. – وبلىس باسشىلىعى ەتتى باعىت­تاعى اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋگە بەلسەنە كىرىسكەن سىڭايلى.  2011-2015 جىل­دارعا ارنالعان جەرگىلىكتى باعدار­لا­مانىڭ قابىلدانۋى وسىنى ايعاق­تايدى. – جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعىنىڭ  ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن كەنجەلەپ قالعانى راس. ونىڭ سەبەپتەرىن گازەت وقىرماندارى جاقسى بىلەتىندىكتەن توقتالماي-اق قويايىن. بۇگىندە پرەزيدەنتىمىز اگروونەركاسىپ كەشەنى الدىنا بيىك تالاپتار قويدى. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارت­تىرۋدىڭ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋدىڭ, ەكسپورتتىق الەۋەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تىڭ ارنالارىن ىزدەستىرۋ, ءسوز جوق, ساپاعا, باسەكەگە  جول اشادى. قول­داعى رەزەرۆتەر مەن ىشكى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا بىلسەك, 2014 جىلدارعا تامان ونىمدىلىك ەكى ەسە ارتىپ,  ازىق-ت ۇلىك تا­ۋارلارى ىشكى رىنوگىنىڭ 80 پايىزدان استامىن وتاندىق تاعام ونىمدەرى قۇرارى انىق. ءبىز قازىردەن باستاپ مال شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىن وندىرۋدە ماۋسىمدىق كەزەڭ­دەرگە تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, جىل بويى ءۇزىلىسسىز ءوندىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. ونىڭ ءبىر جولى – مال شارۋا­شىلىعىن ونەركاسىپتىك نەگىزگە كوشىرۋ, ەلدى مەكەندەردە وڭدەۋ, قايتا وڭدەۋ قۇرىلىم­دارىن كوبەيتۋ. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ دەرلىگى جەكە ادامداردىڭ يەلىگىندە شوعىر­لانعان. سوندىقتان  ەتتى, ءسۇتتى باعىتتاعى سەرىكتەستىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارىن مولايتۋ دا باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى سانالادى. ال, ءسىز اتاپ وتكەن باعدارلاماعا توق­تالاتىن بولساق, ونىڭ اۋقىمى وتە كەڭ. 5 جىلدىڭ ىشىندە 10000 باستى بوردا­قى­لايتىن الاڭدار, 6400 باسقا  ارنالعان رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتار, 15600 باسقا لايىقتالعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرۋ مەجەسى تۇر. بۇل اۋىلدىق جەرلەردە 1500-دەي جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, تۇراقتى كىرىس كوزىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.  وسى ورايدا ءىرى قارا مالىنىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, جەرگىلىكتى  جەرگە بەيىمدەلگەن  تۇقىمدارىن ءوسىرۋ, تابىندى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋ,  قۇنارلى ازىق-ت ۇلىك قورىن جاساۋ شارۋالارىن  ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرا  جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. ايتپەسە, بەلگىلى ناتيجەگە جەتۋ قيىن. جوبادا رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتار, وتبا­سى­لىق  فەرمالار قۇرۋ, مال سەمىرتۋ الاڭ­دارىن اشۋ  جان-جاقتى  ويلاستىرىلعان.  مال وسىرۋمەن شۇعىلدانۋشى جەكە, زاڭدى تۇلعالارعا  قارجىلىق, باسقاداي دا ىنتا­لاندىرۋ شارالارى  قاراستىرىلعان. جان-جاقتى سارالانعان باعدارلامانىڭ قابىل­دانۋىنا ەلباسىنىڭ جولداۋى قوزعاۋ سالعانى انىق. ءسويتىپ اگرارلىق سەكتوردا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ بۇ­رىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جوباسى قولعا الىندى. بۇل ماقسات ءۇشىن مەملەكەت وراسان قارجىلىق رەسۋرستار ءبولىپ, مالدىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ اسىل ت ۇلىكتەرى مەن تۇقىمدارىنىڭ سانىن كوبەيتۋگە بارىنشا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعانى قۋانتادى. وبلىستا 30 اسىل تۇقىمدى شا­رۋا­شىلىق سۋبەكتىسى بولسا,  ولاردا 9,3 مىڭ ءسۇتتى, 8,6 مىڭ ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مالدارى شوعىرلانعان. بۇل قولداعى ءتۇ­لىكتىڭ 10,3 پايىزى عانا اسىل تۇقىمعا جاتادى دەگەن ءسوز. بيىل  تابىنداردىڭ تۇ­قىمدىق جانە ءونىم­دىلىك ساپاسىن جاقسارتۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلا باستادى. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ وبلىس­تارىنان 4000-عا جۋىق  ءىرى قارا مالى ساتىپ الىنىپ, تابىندار نىعايتىلدى. جەرگىلىكتى اۋا رايىنا ءتوزىمدى, ونشا كۇي تالعامايتىن قازاقتىڭ اقباس سيىرى, گەرەفورد تۇقىم­دارى كوپتەپ اكەلىندى. «الابوتا» سەرىكتەستىگى  اسىل تۇقىمدى مالداردى ەكى ەسەگە دەيىن ۇلعايتپاق. «زاگرادوۆكا», استراحانكا», «ستو­لىپين» اگروقۇرى­لىمدارى  ءىرى اۋقىم­دى سەلەكتسيالىق جۇمىس­تاردى باستاپ كەتتى. «ۆيشنەۆكا» جشس دە  ەتتى باعىتتاعى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. باعدارلاما اياسىندا اسىل تۇقىمدى قوي وتارلارى مەن جىلقى  ۇيىرلەرى دە ۇيىم­داستىرىلاتىن بولادى. قازاقتىڭ قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قويلارىن وسىرۋمەن اينا­لىساتىن «بەسقۇدىق» جشس اسىل تۇقىمدى زاۋىت مارتەبەسىنە يە بولدى. سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستار بويىنشا دا  بىرقىدىرۋ ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاپتى.  بۇل ورايدا, قولدان ۇرىقتان­دىرۋدىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن بولە-جارا ايتقىمىز كەلەدى. – ۇكىمەت تاراپىنان بولىنگەن قارا­جات­تى يگەرۋ جايى قالاي؟ – «قازاگرو» اق-تىڭ ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» جوباسى نەگىزىندە 2011-2015 جىلداردى قامتيتىن جەرگىلىكتى باعدارلاما بىرنەشە قارجىلىق كوزدەر ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. سو­لار­دىڭ ءبىرى –  «اگرارلىق نەسيە كورپو­را­تسياسى» وبلىستىق  فيليالىنىڭ قاراۋىنا  421,9 ميلليون تەڭگەنىڭ 24 جوباسى ۇسى­نىلىپ, 11-ءى قولداۋ تاپتى. ناتيجەسىندە 1185 باس  مال ساتىپ  الىندى. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا 185 ميلليون تەڭ­گەنىڭ 32 جوباسى قابىلدانىپ, ءبىر مىڭعا جۋىق مال اكەلىندى. بەرىلگەن قارجىنى ۇقساتىپ, شارۋاشىلىقتارىن ۇرشىقشا ءۇيىرىپ اكەتكەن قوجالىقتار ونداپ سانا­لادى. مىسالى, «جانباي» شارۋا قوجالىعى  شىعىس قازاقستان وبلىسىنان 104 باس قازاقتىڭ اقباس  سيىرىن جەتكىزدى.  «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلىق قولداۋ قورى» اق-تىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەسى  2005 جىلدان بەرى  شاعىن نەسيە بولۋمەن  اينالىسادى. قازىر 8 باعدارلاما شەڭبەرىندە قىزمەت كورسەتەدى. بۇدان تىسقارى  جەرگىلىكتى جەرلەردە 51 شاعىن نەسيە ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيدى. جىل باسىنان بەرى 400 ميلليون تەڭگەنىڭ نەسيەسىن  ۇلەستىردى.  دەمەۋقار­جى­نى يگەرۋدە كىدىرىس جوق. – تاعى  قانداي ماسەلەلەردى شەشۋدى قولعا الىپ جاتىرسىزدار؟ – ەلباسىمىز ەكونوميكاسى بارىنشا دامىعان مەملەكەتتەرگە تەڭەلۋگە ۇنەمى جەتەلەپ كەلەدى. شەتەلدىك ساراپشىلار قازاق­ستاننىڭ سىرتقى  نارىققا شىعۋ الەۋەتىن دە جوعارى باعالايدى. بىرىڭعاي كەدەن وداعىنا كىرگەلى ەكسپورتتىق  مۇمكىندىگىمىز كەڭەيە ءتۇستى. ءبىز – ىشكى قاجەتىمىزدى نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان وبلىستاردىڭ ءبىرىمىز. وزىمىزدەن ارتىلعانىن باسقا وڭىرلەرگە جونەلتەمىز. كورشىلەس رەسەيمەن دە   قارىم-قاتىنا­سىمىز نىعايىپ كەلەدى. بۇرىندارى رىنوك كوزى شەكتەۋلى بولسا, ەندى ەسىك اشىق. وبلىس ەكسپورتقا  استىق, ۇن جانە مايلى داقىلدار شىعارادى.  دەسەك تە, مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ويلاساتىن جايلار جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, مال ونىمدەرىن حالىقارالىق  ستاندارتتارعا تەڭەستىرۋ باسىم باعىت­تاردىڭ ءبىرى رەتىندە قالا بەرەرى انىق. سوندا  ساپا دا جاقسارادى ءارى ءوتىمدى كەلەدى, باعاسى دا لايىقتى بولادى.  «ۆەتەريناريا» تۋرالى زاڭ قابىلدانعالى مال سويۋ جۇمىستارى ءبىر رەتكە كەلتىرىلدى. بۇگىندە مال سويۋ پۋنكتتەرى مەن الاڭ­شالارى 130-عا جەتىپ, قاجەتتىلىكتى تولىق وتەيتىن دارەجەدە. مالدارىگەرلىك-ساني­تارلىق تالاپتى كۇشەيتۋدىڭ وزگە جول­دارى دا قاراستىرىلۋدا. بىزدە مال ماماندارى ءالى دە جەتىسپەيدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن  ەسىل  اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىندە مال دارىگەرى ماماندىعى اشىلىپ,  ستۋدەنتتەر قابىلداندى. 2012 جىلدان باستاپ  اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەيتىن مال ماماندارىنا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق كومەكتەر كورسەتىلەتىن بولادى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2020» ءجا­نە يندۋستريالىق-ينوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما  ايا­سىندا  ەكسپورتقا باعدارلانعان ءوندىرىستى قولداۋ باعىتىندا دا كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. سولتۇستىكقازاقستاندىق ۇقسا­تۋ  كاسىپورىندارىنىڭ ونىمدەرى  ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ولار جىلىنا 20-30 مىڭ توننا ءسۇت,  2-3 مىڭ توننا شۇجىق شىعا­رادى.  بۇعان استە قاناعاتتانۋعا بول­مايدى.  الداعى ۋاقىتتا ءوندىرىس ورىن­دارىنىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ, سىرتقا ساتىلاتىن ءونىم تۇرلەرىن مولايۋىنا ىقپال جاسايتىن بولامىز. – ايتپاقشى, شەتەلدەن اكەلىنىپ جاتقان مالدارعا قاتىستى كوزقاراس ارقيلى. كەيبىرەۋلەر بۇل باستامانى قولداسا, مول قارجىنى وتاندىق مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە نەگە جۇم­ساماسقا دەۋشىلەر دە تابىلادى. بۇعان نە ايتار ەدىڭىز؟ – جوعارىدا ءسوز ەتكەن  شارۋاشى­لىق­تاردىڭ ءبىرى – «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگى جەرگىلىكتى سيىرلاردان جىلىنا  ءارى كەتسە 3500-4000 ليتر ءسۇت ساۋاتىن. فەرمالار شەتەلدىك اسىل تۇ­قىمدى  مالدارمەن تولىققالى ونىمدىلىك ەكى ەسەگە ارتتى. «تايىنشا-استىق» اگرو­قۇرىلىمىندا دا ونىمدىلىك جوعارى. «پەتەرفەلد اگرو» جانە سبي اگرو تاشكەنتكا»  سەرىكتەستىكتەرىنىڭ  ارقايسىسى گەرمانيادان 400 باس سيممەنتال تۇقى­مىن اكەلىپ, رەپرەدۋكتور شارۋاشىلىق قۇرماق ويلارى بار. سوندىقتان  ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتۋعا بولمايدى. الايدا,وتاندىق اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. «الابوتا» اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتى كوپ جىلعى عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە قازاقتىڭ اقباس  مۇقىل سيىرىن ءوسىرىپ شىعاردى. ال قازاق­ستاننىڭ ءار قيىرىنان وڭىرىمىزگە اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالدارى كوپتەپ جەتكىزىلىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. ەتتى باعىتتاعى مال شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جولعا قويۋ ارقىلى  ەكسپورت الەۋەتىن قامتاماسىز ەتە الاتىنىمىز ەشقانداي دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. ول كۇننىڭ اۋىلى دا الىس ەمەس. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي, پەتروپاۆل.