دالانى قوي شارۋاشىلىعىنسىز ەلەستەتۋ قيىن

مالدى ازىقتاندىرۋدىڭ قاي­نار كوزى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى. جەر اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭ باستى ءوندىرىس قۇرالى. باسقا ءوندىرىس قۇرالدارى ەسكىرىپ, توزىپ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا سايكەس دامىپ, جاڭارىپ, وزگەرىپ تۇرسا, جەر ءوندىرىس قۇرالى رەتىندە اۋىسپاي قالا بەرەدى. ول پايدالانۋ كەزىندە دۇرىس اگروتەحني­كا­لىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, قا­جەتتى تىڭايتقىش بەرىپ تۇرسا ءوزىنىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىر­ما­سا, كەمىتپەيدى. وندىرىستە پايدالانۋ كەزىندە عىلىمي نەگىزدەلگەن اگروتەحنيكالىق شارالار جاساۋ ارقىلى جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, جايىلىمنان شابىن­عا, شابىننان ەگىن سالاتىن ءسۇدى­گەر جەرگە, سۋلاندىرۋ ارقىلى ءتالى­مى جەردى سۋلى ەگىس جەرىنە اي­نالدىرۋعا ابدەن بولادى. قازاق­ستاندا سولاي جاسالىپ تا كەلەدى. قوي شارۋاشىلىعى جەرمەن, جايىلىممەن ءوسىرىپ-وندىرگەندە عانا باسقا مالدارمەن ءونىمدىلى­گى مەن پايدالىلىعى جونىندە باسەكەلەسە الادى. ال كەڭ جايى­لىمدا, اسىرەسە ءشول-شولەيت, قۇم-قۇمايت, تاۋلى-قىراتتى جەرلەردە قوي ءوسىرۋ ەكونوميكالىق جاعى­نىن ارزان دا ءتيىمدى. “قويدى قۇمعا, جىلقىنى قىرعا, سيىردى سىرتقا, تۇيەنى سور­عا جاي”, دەگەن قازاقتىڭ نا­قىل ءسوزى جايىلىمنىڭ ءتۇر­لەرى­نىڭ مول ەكەندىگىن بىلدىرەدى. جال­پى, قوي مالى جاراتىلى­سىنان جايىلىمعا جاقسى بەيىمدەلگەن ت ۇلىك. قوي وتە ءتوزىمدى كەلەتىندىكتەن اۋا رايى وتە سۋىق نەمەسە اسا ىستىق جەرلەردە دە جاقسى وسە بەرەدى جانە وڭاي جەرسىنەدى. ءتيىمدى تەحنولوگيا ەڭ الدىمەن ەكونو­مي­كالىق ماقساتتى كوزدەيدى. سون­دىقتان ول قولدا بار جەر, ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق قور مەن ەڭ­بەك رەسۋرستارىن پارمەندى جانە ۇنەمدى پايدالانۋعا باعىت­تالا­دى. ءتيىمدى تەحنولوگيا ءاربىر گەكتار جەردەن, ءار باس مالدان ەڭ كوپ, ەڭ ارزان, ەڭ ساپالى ءونىم الۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. مال شا­رۋا­شىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەح­نولوگياسى قولدانبالى عىلىم رەتىندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن, مالدى, جەم-ءشوپتى, باسقا دا وندىرىسكە قاتىستى زاتتاردى, ادام ەڭبەگىن ەڭ جوعارى دارەجەدە ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرەدى, ناتيجەسىندە ءتيىمدى تەحنولوگيانى وندىرىسكە ۇسىنا­دى. سونىمەن قاتار جەمشوپ با­زا­سىنا كوڭىل اۋدارىلمايدى. ءاري­نە وسىنداي سالعىرتتىقتان مال شارۋاشىلىعىنا زيان كوپ بولادى. مۇنداي ونىمدەردىڭ شارىقتاپ قىمباتتاۋى, ازوت, فوسفور تى­ڭايت­قىشتارىنىڭ تاپشىلىعى جا­يىلىم جەرلەردىڭ قۇنارلى­لى­عىن ارتتىرۋ ىسىنە ءوزىنىڭ كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. وسىنداي جاع­داي­دا جايىلىم جەرلەردى دۇرىس, ءجۇ­يەلى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاقستان عالىمدارى بۇل ءجونىن­دە دە جاقسى ۇسىنىستار جاساپ وتىر. قازاقتىڭ قوي شارۋاشى­لى­عى, قاراكول شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى مەن جايىلىم ينستي­تۋتتارى ءار ايماققا ارنالعان كوپتەگەن ۇسىنىستار بەرەدى. مىنە, سول ۇسىنىستاردى باسشى­لىق­قا الىپ پايدالانساق قويدان وتە ارزان, اسا ساپالى ءونىم وندىرۋگە جول اشىلادى. قوي شارۋاشىلىعى – قازاق­ستان مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشى سالاسى بولىپ كەلگەن, قا­زىر­دە سولاي, الداعى ۋاقىتتا دا بولا بەرەدى. ونىڭ سولاي بولۋى­نىڭ سەبەبى قوي نەگىزىنەن جايى­لىم مالى. قازاقستاننىڭ 180 ملن. گەكتارعا جۋىق تابيعي جايى­لىمىن تەك قوي مالى عانا ءتيىمدى پايدالانادى. سونىڭ ناتيجە­سىن­دە ەڭ ارزان ەت, ءجۇن, تەرى, باسقا دا ونىمدەر وندىرۋگە بولادى. سون­دىقتان قازاقستان دالاسىن قوي مالىنسىز ەلەستەتۋ قيىن. ول ادامعا اسا قاجەتتى كوپتە­گەن ازىق-ت ۇلىكتەر, اتاپ ايتقاندا ەت, ماي, ءسۇت, ءجۇن, بىلعارىلىق, تون­دىق تەرىلەر مەن ەلتىرى سياقتى ونەر­كاسىپتىك زاتتاردى بەرەدى. قوي سويعاندا قالدىق رەتىندە جي­نا­لا­تىن ىشەك, ءمۇيىز, سۇيەك سياق­تى زات­تار دا وڭدەگەن سوڭ ءوز ور­نىن تابا­تىن بايلىقتار. ولاردان جەلىم, تۇيمە, مالعا بەرىلەتىن قان-سۇيەك ۇنى, مينەرالدى ازىق­تار جانە ءدارى قۇرامىنا كىرەتىن زاتتار جاسالادى. قوي شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتەندىرۋ ءۇشىن كۇش-جىگەردى, قا­را­جاتتى جانە جەم-ءشوپ بازاسىن نىعايتۋعا جۇمساعان ءجون. جايى­لىمنىڭ ونىمدىلىگىن, قويدىڭ سىيىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءشوپ ەگىپ, ونىمدىلىگىن جوعارى­لاتۋ­دىڭ جولى بارشىلىق. قازىرگى زامانعى اگروتەحنيكانى جاقسى بىلگەن فەر­مەر ونى جاساي الادى. سونى­مەن بىرگە قولدان ازىرلەپ بەرىلەتىن جەمشوپتىڭ ءتۇرى دە, ءمۇم­كىندىگى دە جوعارى. سوندىق­تان, شارۋاشىلىق يەسى ۇدايى قولدا بار جەرىن جاقسارتىپ, قۇ­نارلى­لىعىن ارتتىرىپ, ءار گەكتاردان وندىرىلەتىن جەمشوپتى كو­بەيتە بەرۋگە مۇمكىندىگى زور. قازاقستاندا قوي شارۋاشى­لىعى نەگىزىنەن ءتورت باعىتتا ءور­كەن­دەپ كەلەدى. ولار بيازى, بيا­زىلاۋ, كروسسبرەد جانە كروسسبرەد تيپتەس, ۇياڭ جانە ەتتى-مايلى قۇي­­رىقتى, قىلشىق ءجۇندى قوي شا­رۋا­­شىلىقتارى. بيازى ءجۇن قوي تۇقىم­دارى­نىڭ باسقا قوي تۇقىمدارىنان نەگىزگى ايىرماشىلىعى تەك بىركەلكى تۇبىتتەن عانا تۇراتىن, ءتۇبىتتىڭ ءاربىر تالشىعىنىڭ جىڭىشكەلىگى 25 مكم.-دەن اسپايتىن, يرەكتىگى اي­قىن, شايىرلى, تىعىز اق ءجۇن­دىلىگى. بيازى ءجۇن تۇقىمدارىنىڭ قازاقستاندا وسىرىلەتىن تۇرلەرىن اتاپ وتسەك, قازاقتىڭ بيازى ءجۇن­دى, وڭتۇستىك قازاق مەرينوس, قازاق­تىڭ ارقار مەرينوس, سولتۇستىك قازاق مەرينوسى قوي تۇقىمدارى جاتا­دى. بۇل قوي تۇقىمدارى ۇنە­مى جايىپ باعۋ جاعدايىندا عانا ءوسى­رىلەدى, جازدا جايلاۋدا, تاۋدا, كوك­تەمدە, كۇزدە باعىلادى. قارا كۇز قىستا سارىتاۋ قۇمدا, ءسويتىپ جىل ون ەكى اي بويى دالانىڭ تا­بيعي جايىلىمىندا وسەدى. سون­دىقتان وسى قوي تۇقىمدارى وتە ءتوزىمدى, جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەلگەن, قىسقا قايراتتى, تابي­عي جايى­لىم ءشوبىن جاقسى پايدا­لاناتىن تۇقىم بولىپ قالىپتاس­تى. بيازىلاۋ ءجۇندى, كروسسبرەد جانە كروسسبرەد تيپتەس قوي تۇ­قىم­دارى دەگەنىمىز بىركەلكى ءجۇن تالشىقتارىنان تۇراتىن, تال­شىقتارى ءتۇبىت تالشىقتان جۋانداۋ, 25,1-44,0 مكم. نەمەسە سا­پاسى 58-36 ارالىعىندا, ۇزىن­دىعى 6-دان 20 سم دەيىن, كەيدە ودان دا ۇزىن بىركەلكى ءجۇن بەرەتىن قويلار جاتادى. قازاقستاندا وسىرىلەتىن مىنان­داي تۇقىم­دا­رى بار: دەگەرەس, تسيگاي, گەمپ­شير, قازاقتىڭ ەتتى-ءجۇندى بيازىلاۋ ءجۇندى قوي تۇ­قى­مى. بۇل تۇقىم­دار جوعارى ەت­ جانە ءجۇن ءونىم­دىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. مال وسىرۋدە تيىمدىلىگى جوعا­رى, قويىلىپ وتىرعان ەكونو­مي­كالىق تالاپقا ساي, الدىڭعى ءون­دى­رىس مىندەتتەرىنە لايىقتى مال­دى تاڭداپ الۋ­دىڭ ءوزى دە كوپ­تەگەن بىلىمدىلىكتى, شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى. قورىتىپ ايت­قاندا, قوي شا­رۋاشىلىعى – نارىقتىق ەكونو­ميكا جاعدايىندا باسەكەگە شى­داپ, پايدالى ج­ا­نە تابىستى سالا بولا الادى. ول ءۇشىن زووتەحنيا مەن مال­دارىگەر­لىك عىلىم جەتىستىكتەرىن ىزدەپ تاۋىپ, وندىرىسكە پايدالانا بەرۋ قاجەت. بەيبىت قۇلاتاەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عى­­لىم­­دارىنىڭ  كانديداتى, دوتسەنت.