دۇبىرگە تولى دۇنيە

سۇعاناقتىق جۋرناليستەرگە دە جاراسپايدى

168 جىل بويى شىعىپ كەلە جاتقان اعىلشىننىڭ تارالىمى ءۇش ميلليونداي «News of the World» گازەتىنىڭ جابىلۋىنىڭ ءوزى نازار اۋدارارلىق وقيعا. ال وعان بۇل گازەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ سۇعا­ناقتىعى, بىرەۋلەردىڭ تەلەفونمەن سويلەسكەنىن تىڭداپ, ەلەك­تروندىق پوش­تالارىن اشقانى سەبەپ بولۋى تەك اعىلشىن­داردى عانا ەمەس, اقپا­رات قۇرالدارىنا قاتىسى بار الەمدىك جۇرت­شىلىقتى دۇرلىكتىردى. دۇرلىكتىر­گەن­دە,  بۇعان اعىل­شىن بيلىك ورىن­دارىنىڭ, ەل پو­لي­تسياسىنىڭ, ءبىرشاما بەلگىلى قاي­رات­كەرلەردىڭ قاتىسى بو­لىپ وتىر. تالا­يىنا تاياق ءتيدى. ءما­سەلە ۇلى­بري­تانيا پارلامەنتىندە تال­قى­لان­دى. افريكاعا بەس كۇندىك ىسساپارمەن كەتكەن اعىلشىن پرەمەر-ءمينيسترى دە­ۆيد كەمەرون ءبىراز ەلگە جوسپارلانعان ساپارىن قىسقارتىپ, جەدەل ەلىنە ورالدى. لوندون پو­ليتسياسىنىڭ باسشىسى پول ستي­ۆەنسوننىڭ, ونىڭ ورىن­باسارى دجون يەيتستىڭ ورنىنان تۇسۋىنە سوقتىردى. جالپى كەتكەندەر كوپ, ءالى دە كەتۋلەرى مۇمكىن. ال الدىمەن جابىلعان «News of the World» گازەتى, ونىڭ قو­جايىنى تۋرالى ايتقان ءجون بولار. اكەلى-بالالى رۋپەرت جانە دجەيمس مەردوكتاردىڭ بىرنەشە قۇرلىققا تامىر جايعان مەديا­كون­تسەرنىن ادەتتە «مەردوك يمپە­رياسى» دەپ اتايدى. ولار بۇكىل اعىلشىن بيلىگىنە, ونىڭ قۇرى­لىم­­دارىنا ىقپال ەتەدى. سول ءۇشىن ولاردىڭ تاراپىنان دا قولداۋ كورەدى. اتالعان گازەت قانشاما ۇلكەن بولعانىمەن, مەردوكتاردىڭ ونى قۇرباندىققا شالا سالعانىنان مۇرتتارى قيسايا قويمايدى. ولار ءۇشىن ەڭ اۋىر جازا – ولاردىڭ قۇدىرەتتى يمپەرياسى باسقالاردىڭ ءسوزىن تىڭدادى, ەلەكتروندىق پوش­تالارىن اشتى دەگەن ايىپ. بۇل ماسەلەنىڭ پارلامەنتتە قارالۋىن رۋپەرت مەردوك ءوز ومىرىندەگى ەڭ قورلىق كۇن دەپ مالىمدەدى. سويتسە دە, بۇل قىلمىستان ولار وزدەرىنىڭ اقتىعىن, بۇل ولاردىڭ سەنگەن ادام­دارىنىڭ ءىسى بولعانىن ايتۋدان جالىقپايدى. مەردوكتاردىڭ مەديايم­پە­ريا­سى ادام قۇقىن اياق-استى ەتىپ, ءتۇرلى ارە­كەتتەرگە بارىپ جاتسا, وعان بيلىك ورىن­دارى جاعداي جا­سا­عان. ءوز كەزەگىندە ولار­دىڭ قىز­مەتىن دە, قوعامعا ىقپال ەتۋ پارمەندەرىن دە پاي­دالانعان. ولار­دىڭ ادام­دارى ميداي ارا­لاسىپ, سول ار­قىلى ءوزارا ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇ­مىس­تا­رىنا ىقپال ەتىپ وتىرعان. سودان دا ولاردىڭ ءبىرى­نىڭ قىل­مىسى ەكىنشىسىنە ورتاق سا­نالادى. ايتالىق, بۇگىن جابى­لىپ وتىرعان داۋلى گازەتتىڭ باس رەداك­تورى ەندي كوۋلسون قازىرگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ كومەكشىسى بولعان. ال سول كوۋلسون باسقالار­دىڭ ءسوزىن تىڭدا دەپ نۇسقاۋ بەرگەن رەپورتەر شون حواردىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋى ۇلكەن شۋ تۋدىردى. مۇنى جۇرت كۋاگەردىڭ كوزىن جويۋ دەپ قابىلدادى. قوعامدا «سارىجاعال باسپا­سوز» دەگەن ۇعىم بار. ون­داي­لارعا ادەپتى اياق-استى ەتەتىن, بىرەۋلەرگە ساتى­لاتىن, بىرەۋلەردى ساتىپ الا­تىن, «قاجەتتى» اقپارات الۋ ءۇشىن ۇر­لىققا دا باراتىن, ۇيات-اياتتان جۇر­داي سۇعاناق باسىلىم­داردى, ولار­دىڭ قىز­مەتكەرلەرىن جاتقى­زادى. ونداي اقپارات قۇرال­دارىنا جاقىن بولۋ – ۇلكەن ايىپ. مەردوك مە­ديايمپەريا­سىنا سونداي ايىپ تاعىلىپ, ال اعىلشىن ۇكى­مە­تىنىڭ ولارمەن بايلانىسى بار­لىعى ۇلكەن شۋ تۋعىزعانى دا سودان. بريتانيا اقپارات كەڭىس­تى­گىندە تۋعان داۋ-داماي اقپارات قۇرالدا­رىنا, جالپى جۋرناليست قا­ۋىمدارىنا جاۋاپكەرشىلىكتى, ولار­­دىڭ بيلىك قۇرىلىمىمەن باي­لانىسىندا ادەپتىلىك تالاپ­تا­رىن كۇشەيتەتىن بولار.   ىزدەۋدەگى سوڭعى اسكەري قىلمىسكەر ۇستالدى بۇرىنعى يۋگوسلاۆيانىڭ كۇيرەۋى كەزىندەگى سوعىستا جاساعان اسكەري قىلمىسىنا بايلانىستى حالىقارالىق سوتتان قاشىپ ءجۇر­گەن باسشىلاردىڭ سوڭعىسى – بۇرىنعى سەربسكايا كراينا رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پرەزديەنتى بولعان گوران حادجيچ قولعا ءتۇستى. ءسىرا وسىمەن ءبىر­گە كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ كەلە جات­قان جانە الەم­دىك اۋقىمدا ءار­تۇرلى باعالانىپ ءجۇر­گەن جاعدايعا نۇكتە قويىلاتىن شى­عار. بۇرىنعى يۋگو­سلاۆيا ءجو­نىن­دەگى حالىق­ارالىق تريبۋنال (بيۋحت) شەشىمىمەن 1990 جىل­دار­دىڭ باسىندا يۋگوسلاۆيا ودا­عىنا كىرگەن ءبىراز رەسپۋب­ليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى­نا قارسىلىق كورسەتىپ, ولاردىڭ جەرلەرىنىڭ ءبىرازىن ءوز قارا­ماعىندا الىپ قالۋعا تىرىسقان سەربيانىڭ ۇلتشىل باسشىلارى جازالاناتىن بولعان. ولاردىڭ ءبىرازى بىردەن ۇستالىپ, ءبىرازى باس ساۋعالاپ قاشىپ جۇرگەن. سوڭعى ءبىر جىل الەتىندە قاش­قىنداردىڭ ءبارى قولعا ءتۇستى. الدىمەن بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينادا قۇرىلعان سەرب رەسپۋب­ليكاسى دەيتىنگە پرەزيدەنت بول­عان رادوۆان كارادجيچ, سودان كەيىن ونىڭ ارمياسىنا قولباس­شىلىق ەتكەن گەنەرال راتكو ملاديچ ۇستالسا, ەندى حورۆاتيا جەرىندە سەربسكايا كراينا دەگەندى قۇرعان گوران حادجيچ تە قۇ­رىقتالدى. وسىدان جيىرما جىلداي بۇرىن­عى وقيعاعا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ مۇنشالىقتى ءمان بەرۋىنىڭ باستى سەبەبى – ونىڭ تاريحي تاعىلىمى. ءبىر حا­لىقتىڭ ءوز مۇددەسىن ەكىنشى حا­لىقتىڭ ءمۇد­دەسىنەن جوعارى قويۋىنا, وسىعان وراي ولاردى قىرىپ-جويىپ, جەرىنەن الاستا­ۋىنا جول بەرىلمەۋى ءتيىس. سونداي سوراقى قىلمىسقا بارعان, باسقا ەتنوستى قىرىپ-جويۋ سياق­تى فاشيستىك يدەيانى تىكەلەي جۇزەگە اسىرعان سەربيا باسشى­لى­عىن جازالاۋ بارىنشا ءادى­لەتتى شەشىم ەدى. سوعان وراي سەربيانىڭ بۇ­رىن­عى پرەزيدەنتى سلوبودان مي­لوشەۆيچ تۇتقىندالىپ, حا­لىق­ارالىق تري­بۋنالعا جونەلتىلدى. ول ۇكىم شىعا­رى­لىپ ۇلگەرىلمەي, سول سوت تۇرمەسىندە قاي­تىس بولدى. ال بۇل ەلدەگى فاشيستىك يدەيا­نىڭ ۇران­شىسى بولعان سەربيا را­ديكالدىق پارتيا­سى­نىڭ كوسەمى شەشەل سوت تۇرمەسىندە ۇكىمىن كۇتىپ جاتىر. ەندى باستى قىلمىسكەرلەر ءتۇ­گەل­دەنگەن­نەن كەيىن وعان دا ۇكىم شىعا­رىلاتىن بولار. وسى جەردە حا­لىقارالىق قاۋىم­داستىقتىڭ, ونىڭ ۇيعارى­مى­مەن قۇ­رىلعان بۇرىنعى يۋگوسلاۆيا ءجو­نىن­دەگى حالىق­ارالىق تريبۋنالدىڭ سەربيالىق اسكەري قىلمىسكەرلەردى جازالاۋ جونىندەگى قادامدارىن قۇپتا­عاندار دا, ۇناتپاعاندار دا بول­دى. قۇپتايتىنى جونىنە جوعا­رىدا توقتالدىق, ال ۇناتپاي­تىنداردىڭ ماقسات-مۇددەسىن ءتۇ­سىن­­دىرۋ قيىن. ۇناتپايتىندار دە­گەندە, ولار ەڭ الدىمەن ءماس­كەۋ. سوناۋ يۋگوسلاۆيانىڭ كۇي­رەۋىنىڭ باسىندا-اق ول سەر­بيانىڭ وكتەم ساياساتىن با­رىن­شا قولداپ باق-تى. سەربتەردىڭ مۇسىلماندارعا قارسى سوعىسى كەزىندە وعان ورىس ەرىكتىلەرىنىڭ قاتىس­قانى, ونى رەسمي ماسكەۋدىڭ قول­داعانى دا بەلگىلى. نە ءۇشىن؟ پراۆوسلاۆيەلىك سەربتەرگە قانى بۇرعانى ما؟ جوق, سەرب فاشيستەرىن باتىس­تىڭ ايىپتاعا­نىنا قارسىلىق پا؟ ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. بىراق بيۋحت-نىڭ جۇمىسىن ايىپتاۋ, وعان قالاي دا كىنا تاعۋ رەسەيلىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ پارىز ىسىندەي كورىنەدى. ءتىپتى باتىستىڭ ايتقانىنا كونىپ, ءوزىڭنىڭ قاي­رات­­كەرلەرىڭدى ۇستاپ بەرەسىڭدەر دەپ, سەربيانىڭ بۇگىنگى باس­شىلارىنا كىنا دا ارتادى. قانعا تارتۋ ايىپ ەمەس قوي. سويتسە دە ودان جوعارىراق تۇرا­تىن, ادىلدىك, پاراساتتىلىق دەگەن ۇعىم بار. ماماديار جاقىپ.