تۇلەگەن, تۇرلەنگەن تارباعاتاي

بوي تۇزەگەن قوس اۋىل وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىندەگى تار­با­عاتاي اۋدانىنىڭ بىرنەشە ەلدى مەكەنىندەگى تاسقىن سۋ اپاتىنان بەس جۇزگە تارتا تۇرعىن ءۇي, الەۋمەتتىك عيما­رات­تار­دىڭ قيراعانىنان جۇرتشىلىق حاباردار. سىن ساتتە ەلباسى قولعابىس جاساپ, قىرۋار قارجى بولگىزدى. اينالاسى ءتورت-بەس ايدا اۋداننىڭ كوكجىرا جانە جانتەكەي اۋىلدارىندا جاڭادان ءتورت جۇزدەن استام تۇرعىن ءۇي, وتباسىلىق ەمحانا, مەكتەپتەر سالىندى. اقسۋاتقا جاقىنداعان كەزدە الدىڭىزدان كوك­جى­را اۋىلى كورىنەدى. قاتار-قاتار ساپ تۇ­زەگەن, توبەسى كوك شاتىرمەن كومكەرىل­گەن تۇرعىن ۇيلەر كورەر كوزگە ادەمى-اق. ال «شىعىس جولى» ساقيناسىنا جاقى­نى­راق جانتەكەي اۋىلىنداعى ەكى جۇز­دەن استام تۇرعىن ءۇي قىزىل شاتىرعا مالىنىپ تۇر. وسى ەكى بوياۋدا ءبىر ۇق­ساستىق بار كورىندى بىزگە. كوك بوياۋ باي­راعىمىزدىڭ, ال قىزىل جەڭىستىڭ سيم­ۆولى سياقتى. تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اكىمى ەرلان تەكەشوۆ وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى. بۇعان دەيىن وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىن, شەمونايحا اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنبا­سا­رى, باسقا دا جاۋاپتى قىزمەتتەردە ىسىلعان ىسكەر ازامات ءبىزدى بىردەن ەكپىن اۋىلىنداعى مال سويۋ تسەحىنا باستادى. وسى اۋىلدىڭ ازاماتتارى قۇرىلىستى اياقتاعان, ەندى جاقىن ارادا اۋداننىڭ بارلىق مالى وسى جەردە سويىلىپ, ساۋدا ورىندارىنا جونەلتىلەدى ەكەن. جانتەكەي مەن كوكجىرا اۋىلدا­رىن­داعى جاڭا تۇرعىن ۇيلەر التايدىڭ اق­شۇناق ايازىندا سىر بەرگەن جوق, تۇر­عىندار ءۇيىمىز سۋىق دەگەن رەنىشتى بىلدىرمەدى. وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ قۇرىلىسقا قاتىسقان مەكەمە باس­شى­لارىنا قاتاڭ ەسكەرتۋ جاساپ, ەگەر ۇيلەر سۋىق بولسا, كەمشىلىكتى وزدەرى تۇزەيتىنى جايلى نۇسقاۋ بەرگەن. ءوڭىر باسشىسى ەكى اۋىلعا ءجىتى نازار اۋدارىپ, قۇرىلىس با­رى­سىن قاتاڭ باقىلاۋعا الدى. وبلىس اكى­مىنىڭ ورىنباسارى سەرىك تاۋكەباەۆ­قا جانە باسقا دا ازاماتتارعا تاربا­عا­تاي­لىق­تاردىڭ ىقىلاسى ەرەكشە, العى­سى شەك­سىز, – دەدى اۋدان اكىمى ەرلان تەكەشوۆ.   اقسۋاتتا جاڭالىق كوپ اۋدان ورتالىعى اقسۋاتقا كەلدىك. ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى ءبىر تۇكپىردە جاتقان اقسۋاتقا رەڭ كىرىپتى. ورتالىق كوشەلەرگە اسفالت توسەلگەن. ءتىپتى تۇي­ىق كوشەلەرگە تاس توسەلىپ, ۇستىنەن گرەيدەر ءجۇرىپ, تەگىستەلە باستاعان. جاڭا اكىمنىڭ جولداردى جوندەۋگە دەگەن ىنتاسى جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاراپى­نان ريزاشىلىق تۋعىزعان سەكىلدى. ول ول ما, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ «جول كارتاسى» ايماقتىق جوباسى اياسىندا اۋداندا ءبىرشاما ىستەر تىندىرىلعان. جەتىارال اۋىلىنا كىرەبەرىس جەردەگى ون شاقى­رىم جول اعىمداعى جوندەۋدەن ءوتىپ, وعان 19 ادام جۇمىسقا تارتىلعان. «قا­را­عاندى – اياگوز – بوعاس – كىندىكتى» جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوموبيل جو­لىن­داعى بوعاس وزەنى ارقىلى وتەتىن كوپىردى سۋ تاسقىنى سالدارىنان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى دا اياقتا­لىپ­تى. سونىمەن بىرگە, قۇيعان اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى جالاڭاش اۋىلىنىڭ سۋ قۇبىرى جەلىلەرى مەن سۋمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ جۇيەلەرى, جاڭاتالاپ اۋى­لىن­داعى سۋ ۇڭعىماسىن بۇرعىلاۋ, سۋ استى قورىنىڭ ەسەپتەۋ جانە بەكىتۋ جۇمىستارى دا ءتامام­دا­لىپتى. «تاربا­عاتاي جولدارى» كوممۋ­نال­دىق شارۋا­شىلىق جولاۋشىلار كو­لىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى كاسىپ­ورنى ۇنەمدەلگەن قارجى ەسەبىنەن اق­سۋات جانە اقجار اۋىلدارىنداعى كو­شە­لەرگە قيىرشىق تاس توسەپ, تەگىستەگەن.   شەرىمباي سۋ قويماسى – بيىل تارباعاتايدا جاۋىن-شاشىن سيرەك, قۋاڭشىلىق بولىپ تۇر. اۋدان­نىڭ نەگىزگى باعىتى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكەنىن ەسكەرسەك, مال وسىرۋمەن بىرگە ەگىنشىلىكپەن دە شۇعىلدانۋدامىز. قان­دىسۋ سۋ قويماسىنىڭ بايلىعىن بىرنەشە شارۋا قوجالىقتارى مەن قۇرى­لىم­دار پايدالانىپ وتىر. سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن شەرىمباي سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاعان ەدىك. ونىڭ قۇنى 76 ميلليون تەڭگە, قوي­ما­داعى سۋ قورى جارتى ميلليون تەكشە مەتردەن اسادى. قازىردىڭ وزىندە شەرىم­بايدىڭ سۋىن بىرنەشە قوجالىقتار پاي­دالانىپ, كارتوپ, كوكونىس, ەگىن ءوسىرىپ جاتىر. دەمەك, شەرىمباي گيدروستانسا­سىنىڭ قۋاتىن كەلەشەكتە ارتتىرا بەرۋ­دىڭ ءتيىمدى جاقتارى كوپ, – دەپ اۋدان اكىمى سۋ قويماسىنىڭ جانىندا ءبىراز جايلاردان حاباردار ەتتى.   «مادياردىڭ»  قاربىزى ءتىل ۇيىرەدى ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ­تىڭ بوس جاتقان جەرلەردى پايدالانۋ جونىندەگى تاپسىرماسى دا نازاردان تىس قالماپتى. اۋدان اكىمى بيىل بىرنەشە شارۋا قوجالىقتارىنا كوكونىس سالۋعا جەر ءبولىپتى. سونىڭ ءبىرى – ءتۇسىپ جەتىباەۆ باسقاراتىن «ماديار» شارۋا قو­جا­لىعى. الپىستان اسسا دا قۋاتتى تۇ­سەكەڭ ۇلى جانداۋلەت, كۇيەۋ بالاسى باقىتبەك كامەلجانوۆ, قىزى باعدات­پەن, قۇدا بالاسى جاسۇلان سوۆەت ۇلى جانە نەمەرەسى مەدەتپەن بىرگە بيىل تايجۇزگەننىڭ بويىنان بەس گەكتار جەرگە قاۋىن-قاربىز, قىرىققابات, قيار, قى­زاناق, سارىمساق ەگىپتى. ون توعى­زىنشى شىلدە كۇنى قاربىز پىسكەن. جازى كەشىگىپ جەتەتىن ءوڭىر ءۇشىن بۇل جاڭالىق. – قاۋىن-قاربىز, كوكونىس ءوسىرۋ قيىن شارۋا. ون بەسىنشى ناۋرىزدان باستاپ كوكونىستى جىلىجايدا وسىرە باستادىق. سودان كەيىن القاپقا ەگىپ, تۇنگە قاراي اۋا رايى سۋىتا باستاعان كەزدە بەتىن ارنايى تسەللوفان قاعازبەن جابۋ كەرەك, ايتپەسە ءۇسىتىپ الاسىز. پىسكەن ونىمدەردى ساۋدالاۋ قيىن ەمەس, قازىردىڭ وزىندە وسى ءوڭىردىڭ, كورشى زايساننىڭ ساۋدا ورىندارىنىڭ وكىلدەرى كەلىپ, كوكونىستى الا باستادى. ءتىپتى وبلىس ورتالىعىنان دا تاپسىرىس بەرىپ جاتقاندار بار,– دەپ ءتۇسىپ جەتىباەۆ اعىنان جارىلدى. قازىرگى كۇنى اۋداندا 2807 شارۋاشى­لىق قۇرىلىمى, ءبىر وندىرىستىك كووپەراتيۆ, 1876 شارۋا قوجالىعى, 867 جەكە كا­سىپكەر, 55 زاڭدى تۇلعا, ءۇش اسىل تۇ­قىمدى قوي شارۋاشىلىعى, ءتورت اۋىل­دىق كووپەراتيۆى بار. سوڭعى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى تۇراقتى دامىپ كەلەدى. وتكەن جىلى 3 ميلليارد 621,7 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعا­رى­لىپ­تى, بۇل ءتيىستى كەزەڭمەن سالىس­تىر­عاندا 21,3 پايىز ارتىق. اۋداندا بۇل كۇندەرى 444 مىڭ قوي-ەشكى, 123 مىڭ ءىرى قارا, 22 مىڭ جىلقى, 26 باس تۇيە بار. مەملەكەتكە ەت, ءسۇت تاپسىرۋ جوسپارى دا ورىندالعان.   حالىق ويىندارىندا توپ جاردى كۇردەلى قۇرىلىس – باستى نازاردا. اقسۋات, اقجار اۋىلدارىندا بالاباق­شا, ەكى اۋىلدا 30 كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي سالىنباق. كىندىكتى اۋىلىنداعى مۇ­راتباەۆ اتىنداعى 130 ورىندىق, باي­تو­عاس اۋىلىنداعى 80 ورىندىق, تانا مىر­زا اۋىلىنداعى 80 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىستارىنىڭ قۇجاتتارى مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتۋدە. باسقا دا قۇرى­لىس الاڭدارى اۋداننىڭ اجارىن اشا تۇسپەك. ەندى اقسۋاتتاعى ورتالىق ستا­دي­وننىڭ قۇرىلىسىن كورەيىك, – دەپ اۋدان اكىمى ەرلان تەكەشوۆ ءبىزدى قۇ­رى­لىسى ءجۇرىپ جاتقان الاڭعا ەرتىپ كەلدى. اقسۋاتتاعى ستاديون جۇرتشىلىق كوپ جينالاتىن جەر بولماق. اكىمشىلىك عي­ما­راتى بوي كوتەرىپ كەلەدى. فۋتبول الا­ڭى كوز تارتادى. بۇدان كەيىن اق­جار­داعى ب.سايحانوۆ اتىنداعى سپورت كەشەنىنە كەلدىك. بۇل جەردە سپورتتىڭ توعىز ءتۇرى بويىنشا ۇيىرمەلەر بار ەكەن. اعايىندى سايحانوۆتار كەزىندە وداق­تى دۇركى­رەت­كەن. امال بار ما, مامىر ايىندا ەكسترا كلاستى تورەشى, شىم­كەنت­تەگى بالالار مەن سپورت مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, جۇز­دەگەن سپورت شەبەرىن ازىر­لەگەن ءتۇسىپحان سايحانوۆ كولىك اپا­تىنان كوز جۇمدى. اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتىن ەستە ساق­تاۋ ويدا بار, دەيدى اقجارلىقتار. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, تاربا­عا­تاي اۋدانى بيىل دا اۋىل-سەلو سپورت­شىلارىنىڭ حالىق وي­ىن­دارىندا توپ جاردى. مۇندا, اسىرەسە, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى ەرەكشە دامىعان. اتاقتى باپكەر, «تۇلپار» كوممۋنالدىق شارۋاشى­لىق كاسىپورنىنىڭ جەتەكشىسى سەرجان ومار­بەكوۆتىڭ جۇيرىك اتتاردى باپتاي­تىن كەشەنىنە كەلگەنىمىزدە, اۋىزدىق­تا­رىمەن الى­سىپ تۇرعان سايگ ۇلىكتەردى كوردىك. – «مارالتورى» – ناۋرىزداعى جا­رىستا ءبىرىنشى ورىندى الدى. ال مىنا تۇرعان «ەركەجيرەن» وبلىستىق حالىق ويىندارىندا ون شاقىرىمدا الدىنا ەشكىمدى تۇسىرمەدى. «سامارحان», «اق­قاي­ىڭ» تۇلپارلارى دا اسىل تۇقىمدى. الداعى ۋاقىتتا دا جۇيرىك اتتاردى باپتاي بەرەمىز,– دەيدى س.وماربەكوۆ. اۋدان اكىمى ەرلان تەكەشوۆ جۇيرىك اتتاردى كورگەندە شىداي الماي, جور­عا­عا قارعىپ ءمىنىپ, شابا جونەلدى. سويت­سەك, ەرلان ءىنىمىز جۇيرىك اتتاردى ۇستاپ, باپتايدى ەكەن. اكىمى سپورتقا اۋەس بول­عان جەردە, تابىستىڭ دا بولاتىنى سوندىقتان بولار, دەپ وي تۇيدىك. ق.ءبىلالوۆ اتىنداعى گيمنازيانىڭ ديرەكتورى مۇراتحان ساعاتبەكوۆ بيىل ءبىلىم ۇياسىنىڭ تۇلەكتەرى 108,3 بالل جي­ناعانىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل اۋدان­داعى ۇزدىك كورسەتكىش. ونىڭ ىشىندە 6 وقۋشى «التىن بەلگىگە» يە بولىپتى. ال ەكى وقۋشى ۇزدىك اتتەستاتقا قول جەتكىزگەن. اتالعان وقۋشىلاردىڭ بارلىعى جوعارى وقۋ ورنىنان شاقىرتۋ الىپتى. جانسايا جانىبەكوۆا, ايبەك مولداجانوۆ, اسەت جۇماعازى, اقەركە كەڭەس­بە­كوۆا بىلتىر «التىن بەلگىگە» يە بو­لىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ كەتسە, بيىل بوتاگوز ەلەبەكوۆا, جىبەك جانى­بەكوۆا, ەركەجان سەرعازينا جانە تاعى باسقالار ستۋدەنت اتانباق. اقجار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى اسقار بوعىرباەۆ تۇرعىنداردىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىكتىڭ دامىپ كەلە جاتقانىن حاباردار ەتتى. ءبىر اقجاردا ەلۋدەن استام ساۋدا نۇكتەسى بار ەكەن. بيۋدجەتكە ولار قىرۋار قارجى ءتۇسىرىپ وتىر.   يندۋستريا يگىلىگى تۇعىل كەنتى – بالىقشىلار اۋىلى. كەنت اكىمى تۇر­سىنبەك زاكاريانوۆ كۇردەلى جو­ندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان با­لا­باق­شا مەن بالىق­شى­لاردىڭ ما­دە­نيەت ۇيىنە جول باستادى. «جول كار­تاسى» بويىنشا ەكى عي­­ماراتتا جي­ىر­ما­دان استام ادام ەڭبەك ەتۋدە. قوس عيمارات تا­مىز­دا ىسكە قوسىل­ماق. با­لىق­شى­لار دە­­مەكشى, «سانجار» جانە «قا­لي­بەك» اتتى ەكى كاسىپورىن باسشىلا­رى­مەن جۇز­دەسكەن كەزدە ولار سۇبە تسەحتارى قۇرىلىسىنا قارجى ءبولىپ, الداعى ۋا­قىتتا ەۋروتالاپقا ساي ءونىم شىعارىپ, اقشا تاباتىندارىن ايتتى. ەلباسى­نىڭ اۋىلدا دا يندۋستريا يگىلىگىن جاراتۋ جونىندەگى تاپسىرماسى ورىندا­لۋدا. «سان­جاردىڭ» جەتەكشىسى ب.اح­مەتاليەۆ ستاندارت الۋ ءۇشىن بىرقاتار تالاپتاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالىپ, قازىر وزدەرىندە 45 ادامنىڭ ەڭبەك ەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. قۋاتتى مۇزدات­قىش­تا ەلۋ تونناداي كوكسەركە, شورتان, ش­ا­باق ساقتاۋلى تۇر. سۇبە تسە­حى ىسكە قو­سىلىسىمەن ولاردى وڭ­دەيمىز, دەيدى وسىندا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىس­شىلار. ال «قاليبەك» قوجالى­عىنىڭ وكىلى جانى­بەك شوتەكباەۆ جىلىنا 100 تونناعا دەيىن بالىق اۋلاپ, بيۋدجەتكە قوماقتى قارجى تۇسى­رە­تىندەرىن ايتا كەلىپ, اۋدان باسشى­لارىنا كومەكتەرى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. قازىردىڭ وزىندە ليتۆا, لاتۆيا, گەرمانيا سياقتى ەۋروپا ەلدەرىنەن بالىق ونىمدەرىنە تاپ­سىرىس تۇسە باس­تاپتى. مىنە, مۇنىڭ ءوزى مۇحيت, تەڭىز با­لىعىنا قاراعاندا سۋى تازا وزەن-كول­دەردەگى بالىقتىڭ ساپالى بولات­ى­نىن اڭعارتسا كەرەك. وسى ورايدا ايتا كەتۋ كەرەك, بالىقشىلار مىنا ءبىر پروب­­لە­ماعا توقتالا كەتتى. زايسان كو­لىندە شايان قاپتاپ كەتكەن. ولار كول بالىعىن قۇرتىپ جاتىر. الداعى ۋا­قىت­تا مەملەكەت بالىق وسىرۋگە قول­عا­بىس جاساسا دەگەندى ايتادى.   ءبىر اۋىلدى تۇرعىزعان ازامات ءساتى ءتۇسىپ اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, سۋ تاسقىنى كەزىندە جۇزدەگەن تۇرعىن ۇيلەردى ساپالى ەتىپ سالىپ بەرگەن, ەلگە سىيلى قايرات نابيەۆ دەگەن ازاماتتى جولىقتىردىق. قايرات قازىر دە جەرلەستەرىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ, كىندىكتى اۋىلىندا قۇنى 297 ميلليون تەڭگەنىڭ كارىز جۇيەسىن سالىپ جاتىر ەكەن. جانە ءبىر اۋىلدا 94 ميلليون تەڭگەنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. – «تۋعان ەل – التىن بەسىگىم!» دەگەندەي, جيىرما جىلعا جۋىق وسى وڭىردە ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. قازىر ەل ەڭسەسى كو­تەرىلىپ قالدى. تارباعاتايدا دا كوپتە­گەن وڭدى ىستەر بولىپ جاتىر. كوشەلەر جون­دەلىپ, ۇيلەر سالىنۋدا. جۇمىس ور­ىندارى اشىلۋدا. تۇلەگەن, تۇرلەنگەن تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ جۇرت­شى­لىعى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دىعىنا تولايىم تارتۋلارمەن كەلمەك, – دەيدى قايرات نابيەۆ. وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى, تارباعاتاي اۋدانى. سۋرەتتەردە:  «ما­ديار» قوجالىعىنىڭ قاربىز­دا­رى ءتىل ۇيىرەدى.